(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Atlas van Stolk"

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non- commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at http : //books . google . com/| 



Digitized by 



Google 



)vl<tlB otO 3 o . cJt'l 



te® 



HARVARD 
COLLEGE 
LIBRARY 



■^ 



Digiti 



zedby Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



ATLAS VAN STOLK 



K AT ALO GUS 

DER 

HISTORIE-, SPOT- EK ZINREPRENTEN 

BETREKKELIJK 

DE GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND 

VERZAMELD 

DOOR 

A. YAN STOLK Cz. 

GERANGSCHIKT EN BESCHREVEN 

* DOOR 

a. YAN RUN 



7 



VIERDE DEEL 



AMSTERDAM 

FREDERIK MULLER & Co. 

1901 



Digiti 



zedby Google 



Digitized by 



Google 



Digiti 



zedby Google 



Digiti 



zedby Google 



ATLAS YAN STOLK 



Digiti 



zedby Google 



Digitized by 



Google 



ATLAS VAN STOLK 



KATALOaUS 

DER 

HISTORIE-, SPOT- EN ZINHEPRENTEK 

BETREKKELIJK 

DE GESCHIEDENIS VAN .NEDERLAND 

VERZAMELD 

DOOR 

A. YAN STOLK Cz. 

Oud- Majoor- Kommandant van het korpê Koninklifke 

ScherptehuUem van Rotterdam^ Officier in de 

orde van de Eikenkroon, Ridder in 

de Koninkl^ke orde van ItaUê 

QERANQSCHIKT EN BESCHREVEN 

DOOR 

a YAH RUH 

AmbtetuMT aan het archief der gemeente Rotterdam 
VIERDE DEEL 



AMSTEBDAM 

FRBDBRI& MÜLLBB & Go. 

1900 



Digi-tized by 



Google 



/\^J2Jt/v-^0 3<^-^l 



r 



HARVARO 

UNIVERSUM 

LIBRARY 



f V 

! r ^\ 

i \ 



Digiti 



zedby Google 



VOORBERICHT. 



Nu 't Vierde deel der beschrgyiug van den „Atlas van 
Stolk" het licht ziet, ben ik verplicht mg te verontschul- 
digen t^fenover de bezitters der vorige deelen over de 
late verschoning Dit deel heeft my geleerd, dat alleen* 
wanneer men den ganschen tyd aan zulk een arbeid 
wgden kan, een bewerking mogelyk is als ik hier heb 
trachten toe te passen. 

De katalogus der prentverzameling in het Britsch Mu- 
seum, in dit deel meermalen aangehaald, heeft mg parten 
gespeeld. Er niet aan denkend welk een enormen tgd 
een bewerking als de daar gevolgde kost, heb ik den 
„Lusthof van Momus*' en de prenten van het „Groot 
tafereel der dwaasheid'*, die bg Muller slechts 63 blad- 
zgden innemen, naar dat model beschreven, zoodat ze hier 
bgna het geheele deel vullen. Is het een bewgs, dat 
Mnller's beschrgving nog heel wat uitbreiding toeliet, 
't gaat niet aan op deze wgze den arbeid voort te zetten ; 
óók omdat het gehalte der prenten gaandeweg minder 
wordt; daarom hoop ik, dat het volgend deel met minder 
tosschenruimte het licht zal zien. 

Als de verzamelaars en prentbezitters in dit deel, waarin 
meer dan in eenig ander verschillende staten van een 
>^ zelfde prent beschreven worden (soms tot zeven toe), een 
^betrouwbaren leiddraad vinden, danken zg dit voor een 
^ groot deel den heer C. v. Ommeren, die, korrektor con 
%amare met scherpen blik de proeven zag, zoodat kleine 



Digitized by 



Google 



YI YOORBBBICHT 

verschillen tusschen het origineel en de kopie, of afwg- 
kingen in de op- en inschriften van twee of meer staten 
eener plaat, met de meeste nauwkeurigheid zyn aange- 
geven. Overtuigd dat dit deel, zoowel tegenover de voor- 
gaande als de nog volgende, de meeste moeilykheden 
opleverde, niet alleen voor den korrektor maar ook voor 
de zetters, vermeld ik hier met genoegen de namen der 
twee mannen : H. Rozeboom en T. J. Hey, die in de 
drukkerg van den heer A. Lasterie te Wageningen 
werkzaam, zonder grooten kosten, op ongeëvenaarde wyze 
technische bezwaren hebben overwonnen, welke veel moeite 
gaven, terwyl de patroon er niet weinig toe bydroeg om 
te zorgen, dat de door hem aanvaarde zaak haar reputatie 
behield, die zg ook onder den sedert overleden vorigen 
bezitter, den heer M. C. Bronsveld, ondanks vele moei- 
lykheden, handhaafde. 

RoTTwiDAM 1900. G. VAN RIJN. 



Digitized by 



Google 



BEREDENEERDE BESCHRIJVING 



TAN DEN 



ATLAS „YAN STOLK'' 



Afzonderiyke prenten 

(Vervolg) 



1700. Muller (No. 3017 en S. No. 3017). 

3054. „Esopus in Europa." 

Zie: No. 3091 hierna. 

27 NoTember 1700. Niet bij Muller (No. SOI 8). 

3055. ^^Bdeg en ontset \)an Nerva 27. nov,' Nerva 
obsidione Liberata 27. nov, 1700." — y^Nerva obsessa 
ac liberata.^^ 

Inachriften aan weerszijden Tan het borstbeeld van Karel xii koning^ 
van Zweden, door de Faam gedragen. Drie kleinere medaillons met de 
borstbeelden yan vroegere zweedsche koningen hangen onder en terzijde 
van Karels portret Links de Oyerwinning? als zinnebeeldige figuur, 
rechta de Gerechtigheid. Over den geheelen voorgrond der plaat een 
hevig gevecht. Links de koning te paard. Verder naar achter de 
belegeringswerken, de stad, enz. Onder de plaat, in *t midden, in 9 
regels, een latijnsche opdracht aan Karel xii van R. de Hooghe. Rechts 
de uitlegging der cijfers 1—27 in de plaat Links: „Heldendaad der 
8 weden", enz. Qravnre in-plano, naar R. de Hooghe door P. Schenk. 

31 December 1701. a. Niet bij Muller (No. 3019). 

3056. „ïTie Last Speech of king WiUiam^ to His Par^ 
liament December xxxi. mdcci.** 

Opschrift boven de aanspraak aan het parlement, in twee kolommen 
gegraveerd onder een monumentale eerepoort roet drie bogen. In de 
middelste een inschriit ter eere van Willem iii. Gravure door „los: 

IT 1 



Digitized by 



Google 



NOODLOTTIGE VAL BN DOOD VAN WILLEM IH 170» 



Nuiting'* met adres Tan „Charles BilV' en de erTen Th. Newcomb. In 
de aanTangsletter der aanspraak het borstbeeld van Willem m. 

4 Maart 1702. b. Niet bij Muller (No. 301»). 

3057. ^^Verbeelding der droeve Val ter lagt, i)an Wy- 

len den DooHughtigsten Ch'ootmagtigsten Vorst^ Wilhelm 

de IIIj By der gratie Gods Koning van Groot Brittanjen^ 

etc. etc. etc. den 4 Maart 1702.'* 

Onderschrift, met 6-regeIig ^ers, gegraveerd onder de afbeelding yan 
Willem III, die, door één persoon van achteren ondersteund, op den grond 
ligt, terwijl van de linkerzijde andereu ter hulp snellen. Achter den 
koning diens paard. Op den achtergrond de jachtstoet. Gravure in-fol., 
door en met adres van P. van den Berge. 

4 Maart 1702. Muller (No. 3020). 

8058. „Verbeelding des droeve Vals", enz. 

Latere staat der plaat onder 't vorig nommer beschreven; alleen door 
de hierboven aangegeven veranderingen, in 't tweede en vierde woord 
van 't onderschrift, daarvan verschillend. 

19 Maart 1702. Muller (No. 8022). 

3059. „Verbeelding der (sic) Stervende Koning vali 
Engeland, Schotland, Vrankryk en Yrland, etc. etc. etc. 
Wilhelm de III. den 19. Maart 1702." 

Onderschrift, met 6-regelig vers, gegraveerd onder de afbeelding van 
den stervenden vorst te bed liggend. Op den voorgrond rechts een 
weenende dame, links een drietal grootwaardigheidsbekleeders en een 
hond. Achter het ledikant verscheiden personen. Gravure in-fol., door en 
met adres van P. van den Berge. Pendant van No. 3057 hier voren. 

19 Maart 1702. Mullbb (No. 3023). 

3060. „Verbeelding der (sic) stervende Koning van 
Engeland, schotland, Vranckryck en Triand, etc. etc. etc. 
WUhelm de III. den 19 Maart 1702". 

Onderschrift, met adres van „D' Weduwe van A. Tangena", gegraveerd 
onder de verkleinde, tamelijk nauwkeurige kopie der vorige plaat. Daaronder 
in drie kolommen, in boekdruk, het verhaal van 't overlijden, met opschrift : 
„Afbeeldinge en verhaal. Van het droevig en ontjdig Af^rven van 
• zyn Koninklijke Majesteyt van Qroot-Brittannien Willem de Derde 
Hoogloffelijker Memorie, In cUn Heere gerust op den 10^ van Lente- 
maand, 1702." Gravure langw. in-4"., z. n. v. gr., door Muller naar dit 
exemplaar beschreven. 

Waarschijnlijk door P. van den Berge, doch de prent is zoo erg opge- 
sneden, dat het moeielyk is den vervaardiger er in te herkennen. (K). 



Digitized by 



Google 



1702 WATBRYLOED - BBGBAFBNIS VAN WILLBM lU 3 

S ea 6 April 1703. Muller (No. 3370). 

moet zijn: Na Mui.lbb (No. 3023). 

3061. „Verbeelding van de ongemeene Hooge Waater- 
yloed, ^i de Groote Schade daar door geschiet, tassche den 
5 en 6 April 1702." 

Opschrift, gegraTeerd in den'plaatrand eener zinneprent op dezen water- 
Tloed, een vrouw (de Hollandsche mangd) voorstellende, die smeekend 
hoofil en rechterhand ten hemel hefl, terwijl zij met de linker wijst op 
een kaart der geteisterde streken. Hechts en op den geheelen achtergrond 
afbeelding van de doorbraken. Boven de plaat een opschrifl in boekdruk : 
„Verbeelding van de ongemeene hooge waatervloed In Holland, en Polders 
en Dorpen van dien," enz. ; -een 12-regelig vers en de „Naamen der voor- 
naamste Steeden, . . . door deze Watervloed beschaadigt en ondergeloopen.", 
in twee kolommen, eveneens in boekdruk, er onder. Gravure langw. in-4*., 
met adres van (en door) P. van den Berge te Amsterdam. 

5 en 6 April 1702? Niet bij Muller (No. 3023). 

3062. „Diö beij Schönhofen in Holland tind selhiger 
gegent betrubte Wasser Huth.^* 

Opschrift in een lint in den rechterbovenhoek eener plaat, waarop een 
ondergeloopen stad en omliggend land is a%ebeeld. Links bovenaan de 
stad, onderaan een kamp land, waarop een hut, eenige menschen en 
koeien. Bechts op den voorgrond twee daken van geheel ondergeloopen 
huizen, enz. Slechte afdruk eener afgesleten plaat, langw. in-é^., z. n. v. gr. 
Duitsche gravure? 

28 April 1702. Muller (No. 302B). 

3063. Begrafenis van Willem III, koning van Ingeland. 

Afbeelding van den stoet, in zes rijen boven elkaar, gaande naar de 
Westminster-abdij bovenaan linka. Gravure langw. in-4* , „P. v .d. Berge. 
D: et P:" Links bovenaan gemerkt „fol. 174-". 

1650—1702. a. Niet bij Muller (No. 302«). 

3064. ^^Histoire de Guiüaume IIL Roi d' Angleterre^ 
d'EcossBj de France^ 8f d' Mande^ Prince d' Orange^ 8fc. 
^c. 8fc. Contenant Les Actions les plus memaraUes de sa 
Vxe^ 8f ce qui s'est passé de plits remarquaUe depuis sa 
ncassance jusqiies d sa mort. Avec plus de 80. Figures. 
Tomé Premier. A Amsterdam^ Chez Pierre Mortier^ Libraire 
sur Ie Vygendam. M.D.ocin.*' 

Titel van het eerste deel van een werkje, in drie deelen kl. in-8*. Deze 
titel is in rood en zwart gedrukt, de beide andere alleen in zwart. Op 
de titelprent van het eerste deel ziet men Willem m te paard naar rechts, 
den kommandoetaf in de rechterhand, het naamc\jfer W. R. op de pistool- 



Digitized by 



Google 



[ LKVEN VAN WILLEK IH 1702 

holster, het voratelijk wapen op de schabrak, achter hem een legerkamp 
en vesting. Verder is dit deel versierd met de afbeeldingen der volgende 
medailles: 

„Tom. 1. Pag. 5." „Belgica libertas vigvit virtvte Wilhelmi'*. Op Willem i. 

„Tom. 1. Pag. 8." „Pastorem • occidit • ne vos • credite • Ivpo • " Op 
den moord van Willem i^, met 13-regelig fransch en latijnsch onderschrift 
in boekdruk, beginnende „Cette Medaille fïit &ite k cause de Tassassinat 
du Prinoe." De medaille is in twee afmetingen afbeeld. 

„Tom. 1. Pag. 9" „Mavrici* avxilivm prastans victoria- Bergis." Op 
het veroveren van Bergen. 

„Tom. 1. Pag. 10." „Predericvs- Henricvs» D* Q- princeps- avraic 
comes* nassavie". — „Amelia* D- Q* princep avrai- comes* solmen- 
SLs'*. Op Frederik Hendrik en Amalia van Solms. 

„Tom. 1. Pag. 11." „Wilhelmvs II* D- G» princ* avraic» com- 
nass* eC". Op Willem n. 

„Tom. I. Pag. 20." „Crimine ab uno disce omneis (sic) icdcl xxx Iulii'\ 
— „Magnis ezcidit ausis mdcl vi Novembris". Op den dood van Wil- 
lem II, enz., met 14^regelig fransch en even groot latijnsch onderschrift, 
aanvangende: „Cette Medaille fïit frapée au sujet de l'affiure d' Amster- 
dam Sc de la mort de Guillaume second Prince d'Orange." 

„Tom, I. Pag. 21." „Wilhelmvs iii* DG princeps aravs. etc." Eerste 
medaille op Willem ni met 1 O-regelig fransch onderschrift, beginnend: 
„Voici Ia premiere Medaille qui fut fiiite en Thonneur de Guillaume in. 
Prince d'Orange." 

„Tom. I. Pag. 72." „Nee. sorte. nee. fato." Met 19-regelig fransch 
onderschrift: ,.Cette Medaille fut frapée pour la nomination du Prince 
d'Orange h la Charge de Stadhouder." 

„Toih. I. Pag. 91." Afbeelding van twee medailles onder elkaar, met 
9-regelig fransch onderschrift: „Ces deux Medailles furent faites sur la 
levée du Siege de Qroningue, & la prise de Coëvorden." In de plaat 
nog gegraveerd : ^fig : 99." 

„Tom. I. Pag. 114." ,.a DoMIno Venit paX et VICtorla Lseta". 
Met 13-regelig fransch onderschrift: „Cette Medaille fut frapée k Amster- 
dam en memoire de la Paix avec l'Angleterre." In de plaat nog ge- 
graveerd: „fig: 101." 

„Tom. 1. Pag. 136." „de Oraef". Op de inneming van Grave door 
den prins. 

„Tom. I. Pag. 195." Medaille met 13-regelig fransch onderschrift: „Ce 
fut pour leur Mariage que cette Medaille fut frapée." 

„Tom. I. Pag. 203." „Firmata Neo magi pax 1678." Medaille met 
13-regelig fransch onderschrift: „Cette Medaille fut frapée en Memoire 
do la Paix." (Je Nimfegue). hechts bovenaan „fio. 105". 

„Tom. I. Pag. 302." „Terras • Astnea • reuisit." Medaille met 20-regelig 



Digitized by 



Google 



1702 LBVBN VAN WILLBM UI 



fransch onderschrift: „Oette Medaille fïit frapée, sur Ia decente (sic) 
du Prince d'Orange eu Angleterre/' enz. In de plaat nog: ,.fig. 115. 

„Tom. I. Pag-. 342." „Ter* gedagtnis- dat- op- de- dagh- der* kro- 
ning • de waght • had • d • comp • van • d • h • B • Mvikens". Medaille met 
6-regeIig fransch onderschrift: „Cette Medaille fut &ite k Amsterdam sur 
Ie Couronnement du Roy £& de la Reine d'Angleterre," enz. Onderin nog: 
M- 117." 

Al de hier\'oren beschreven medailles komen voor in Bizot, Medülische 
historie der republiek^ enz. Voor zoover er echter onderschriften zyn aan- 
gegeven, zijn deze er, voor dit werkje, in boekdruk onder geplaatst. 

De titelprent van het tweede deel is volkomen gelijk aan de hierboven 
onder No. 2866 beschrevene, alleen luidt het tusschenschrifl nu : „Triomphe 
dv roy. Tom. 2.** Ook de 61 afbeeldingen der versieringen, dddr meer 
uitvoerig vermeld, komen aan het eind van dit deeltje voor. Verder is 
het nog geïllustreerd met de volgende platen: 

Tom. 2. Pag. 73. Slag bij Fleurus. 1 Juli 1690. Gravure in-4®., door 
C. Luiken. 

„Tom. 2. Pag. 78." Zeeslag bij Bevesier. 10 Juli 1690. Gravure in-é*., 
door C. Luiken. 

..£ 3. Tom. 2. Pag. 84." Doorwaden van de Boyne op dne plaatsen. 
12 Juli 1690. Links op den voorgrond Willem iii en eenige ruiters, 
rechts een trompetter en een tweede persoon, beiden te paard. Gravure 
langw. in-4*., door J. Luiken. 

In deel UI zijn de volgende platen: 

Titelprent. Tegen het voetstuk van een grafinonument is een gevecht 
(de slag aan de Bo^'ne?) afgebeeld; terwijl in de zuil, die daar bovenop 
staat, als titel gegraveerd is: „Histoire du Roy Guillaume Tom. III.'' 
Op het voetstuk, ligt, op een kussen, het lijk van Willem de Derde, 
geharnast, den kommandostaf in de rechterhand, het hoofd naar rechts 
en gelauwerd. Aan weerszijden van de zuil veroverde vaandels, krijgstuig 
en geboeide vijanden. Links, vóór het monument, een vrouw, rechts 
een jonkske, beidan weenend. Midden op den voorgrond 's konings wapen. 
Gravure in-8*., z. n. v. gr., maar door J. Luiken. 

„Tom. 8. Pag. 1." „Les XVIL Provinces du Pais-Bas &cc:". Kaart 
langw. in-4*., z. n. t. gr. 

,,Tom. 3. Pag. 4." ,.Liege Ville forte et Considerable, Capitale de 
TËveché et Seigneurie de Liege," enz. 9-regelig inschrift in den linker- 
benedenhoek, in een steen, waarachter een krijgsman, die een ander man 
(Frankrijk) terzijde van den steen, op de vlucht jaagt. 

„Tom. 3. Pag. 89." „Le Combat de Steenkerke ... Ie 5 Aoust Tan 
1692." enz. 10-regelig inschrift, in den rechterbovenhoek eener terrein- 
kaart. Gravure langw. in4^, z. n. v. gr. 



Digitized by 



Google 



ö LSYBN VAN WILLEM UI 1702 

,,Wi1helmus Henricus. D. G. rex Angli» Frand». &&. Aiauno- 
nensum Prinoeps. etc.'* 

.,Maria Stuart D. G. Regina angliie FranciiB. &&. Araumonen- 
sutn Princceps. (sic) etc'\ 

Twee portretten, in medaillons van palmbladen, naar rechts en links, 
op voetstukken met bovenstaande inschriften en het wapen van den prins 
en de prinseë midden tusschen de onderschriften. Links onder het portret 
van den prins: „Ex Formis P. Mortier." Bovenin, in de hoeken van het 
portret der prinses: „Tom. 3.'* „Pag. 244." Gravures in-8". 

.,Tom. 3. Pag. 288." ,.Siege de Nameur Par Ie Roy Guiljaum". Onder- 
schrift midden onder de afbeelding der stad en vestingwerk^n ; rechts 
op den voorgrond „Ie Roy et ses generaux." zooals No. 1 in de verklaring 
der cijfers 1 — 15, aan weerszijden van het onderschrift gegraveerd, 
aangeeft. Gravure langw. in-4^, z. n. v. gr., maar volgens J. Ph. van 
der Keilen misschien door N. Yiescher de Jonge. (Muller No. 2929 en 
S. No. 2929). 

10 Juli 1«72— 23 April 1702. b. Niet bu Müllee (No. S02«). 

3065. ^^Leven en oorlogs^daden, van Wilhem den 

Derden koning van Engdand^ etc.^^ 

Titel in een gordijn boven in de titelprent van een werkje in-8*., 
waarvan het eerste der drie deeltjes den volgenden geboekdrukten titel heeft. 
Met levm, hedryf, en oorloffs-daaden van Wilhem den Derden, koning van 
Engeland, Schotland. Vrankrgk en Ierland j prinee van Orangien, enz. 
Vervattende tyn JStamhuyt; als mede de voornaamste Staats- en Oor logs 
<aaken, . . . tot cgn Sterf-hed toe voorgevallen. Door A. Montanus, En 
't Eerste Deel vervolgt door G. C. . . . Tot Atnsterdam, Bg Jan ten 
Hoorn, . . . 1703. Op de titelprent, (door J. Luiken), is bovenaan rechts 
de koning afgebeeld, op den troon zittend in het Parlement; in een 
kleinere voorstelling, onderaan, de slag aan de Boyne. Behalve met een 
borstbeeld van „Wilhem de Derde koning van Groot Britannien.", in-8*., 
van voren, in medaillon, is dit werk versierd met de volgende platen: 

L 1. „Zyn Hoegheijd de Heer Prinse van Orange Wilhem denderde, 
werd tot Stadhouder Verkooren den 10. lulij 1672'. 

I. 2. „Belegering en Veroveren der Stad Grave, den 28. October 1674'." 

II. 1. „Lyk staatie van Maria Stuart Koninginne van Engeland". 
(Muller 8. No. 2906 A). 

II. 2. „Sterf bed van Wilhem Hendrik de Derde Koning van En- 
geland". 

II. 3. „Lyk staatie van Wilhem Hendrik De Derde Koning van 
Engeland." 

Behalve deze platen, alle langw. in-4*., z. n. v. gr., doch U: 1 en S 
zeker door Luiken, is op blz. 88 en 89 van deel II de voor- en keerzijde 



Digitized by 



Google 



17CÖ LBVKN VAX WILLEM lU 7 

a%ebeeld eeoer medaille op de Test-akte en de Penale wetten, met de 
randachriften: ,,Libertas conscientMB hoc monili omata*' en ,,Res immo- 
derata cupido est'*. 

«3 April 1702. MüLLBR (No. 8027). 

DozY (No. 3027). 

30G6. „Haarlem in rouw." 

Inschrift in de plaat onder een zinnebeeldige voorstelling' op den dood 
Tan Willem ni. De Haarlemsche stedemaagd zit in het midden der plaat 
Toor een dorren boom; aan één der takken hangt een harp (teeken van 
rouw: de harp aan de wilgen gehangen); links van haar de Faam en 
bij een urn een engel die een fiückel uitdooft; rechts twee engeltjes de 
doodsklok luidende: een urn, speerbundels en een ledige koniDgsstoel. 
Deze zinnebeeldige groep staat in een vierkant, dat de zaal van een of 
ander gebouw moet voorstellen; waarschijnlijk de groote zaal van 't stad- 
huis te Haarlem, waar een lijkrede gehouden is. In het bovengedeelte is n.1. 
een soort van plattegrond afgebeeld, waarop de zitplaatsen aangeduid zijn 
van Oud-burgemeesteren en schepenen, rechtsgeleerden, de redenaars- 
stoel, enz. Onder de plaat een vers in twee kolommen, in boekdruk, 
met opschrift: „Haarlem in rouw bekleed, Over het droevigh overlyde 
van d'ujtneemenste aller Vorsten en Beschermer des Geloofe Willem 
Hendrik Koningh van Groot Britangie, Prince van Orangie, &c. Voor- 
gestelt Aan de Edele Qroot Agtbare Heeren Burgemesteren der selven 
stad." Qravure langw. in-4*., z. n. v. gr., door R de Hooghe (K), met 
adree van P. Persoy. Muller vermeldt een exemplaar met het adres van 
de Wed. A. Tangena. 

28 April 1703. MuLLBR (No. S029). 

3067. „Vis unita fortior". 

Inachrifl in een schild, waarnaar acht handen (Engeland en de zeven 
provinciën?) zich uitstrekken, in het rechterbovendeel van een zinneprent 
op den dood van Willem m en op de noodzakelijke eendracht tegenover 
Lodevrijk xrv. In het gedeelte arm, dat zich, evenals bij al de andere, 
bevindt aan de tweede, vijfde en zevende hand van links af, staan de letters 
, JL", „G" en ,3" ; mot dit woord ,vAgh** een uiting van smart over 's prinsen 
dood bedoelende. Onder het schild een lijkkist, waarop de koninklijke 
attributen liggen, met het inschrift: „Monumentum. Gvil. maz. Begis 
Britanis.*' op de lange zijde en het naamcijfer op de korte. Uit de kist 
komt een stem: „Coeant in foedera dextrs." Links is achter eenige 
rotsen een krokodil: „Lovis. xiv/\ verborgen, die weent, zooals het 
26-regelig vers zegt, dat met het enkele opschrift: „Verklaring dezer print", 
in drie rijen, in boekdruk, onder de plaat gedrukt is. Op den bergweg, 
van die krokodillentranen nat, staat „DiflBdendvm". Een man, die van dien 
weg afkomt en naar deze kist loopt, zegt: „Malus ubi Sebonum (sic, 



Digitized by 



Google 



8 ONTWB&P VAN EEN PBAALGEAV Y00& WILLEM III 1702 

voor se bonum) fingit, est pessimus." Gravure langw. in-^., z. n. v.gr., 
met adres in den rechterbenedenhoek der plaat: „a Anuere chez Pierre 
Moren*'. 

1702. Muller (No. 3030). 

3068. „Tombeaux (sic) de GuiUiaume UI™® Roydela 
Grande Bretagne, du Dessein de D. Marot son Architecte." 

Onderschrift onder de afbeelding^ van een ontwerp voor een praalgraf, 
dat nooit uitgevoerd ia. Op een als lijkkist gevormden steen, waartegen 
de slag aan de Boyne afgebeeld is, ligt een beeld van den prins op 
allerlei oorlogstuig. Aan zijn hoofdeinde rechts twee gekroonde vrouwen 
(Engeland en Holland?} hem beweeneud; links de Faam, die zijn lof 
uitbazuint. In de zijde van de nis, waarin dit monument staat, zijn in 
zes medaillofiS, meer of minder duidelijk, gebeurtenissen uit *s prinsen leven 
afgebeeld. Onderaan aan weerszijden een engel 's vorsten leven beschrijvend. 
Gravure in-fol., z. n. v. gr. (door Marot zelf?) De plaat komt als titelplaat voor 
in een H. S. van K. van Alkemade en P. van der Schelling: Besckriivitig 
en Afbeelding tan de JEer- en Praal-bedden der Land- en Zee-helden, die 
wel tan 'tVaaderland terdient hebbende, en op ' t led tan Ber gestorte» 
ziinde^ Op s' Lands kosten met openbaare Eerteeiens tereewigt tiin." 
Ongelukkig is het meerendeel der ruim 40 afbeeldingen, die oorspronke- 
lijk in dit H. S. behoorden, er uitgescheurd, zoodat, de vermelding waardig, 
er alleen nog in over zijn: „Tombe ofte begraefplaets derprincen van Orange." 
in-fol., z. n. v. gr. (door C. Decker), „Pt. Smith. exc." (N. b. M.). Grafsteen van 
,,Jacob van Brouckhoven" in de Pieterskerk te Leiden, teekening in-4".; 
van „lacob Delff", in de Oude kerk te Delft, teekening in-4". 1729; van 
Jacobus de Brauw, heer van Ketel, „J: Blommendael fccit Anno 1664>", 
teekening in-4*; van Theod. Graswinckel, in de groote kerk te 'sHage, 
teekening in-8*. 1739 ; van Elisabeth, dochter van Mamix van 8t. Aldegonde, 
teekening in-4*. 1730; van Johannes Coccejus in de St Pieterskerk te 
Leiden, teekening. Al de teekeningen zijn door W. van Lely (1729 — 1730). 
Tekst van C. v. Alkemade en P. v. d. Schelling. 
1702. Niet bu Mullbr (No. 3030). 

3069. „i>tt*s Wiüiam de dapp're hdd/ beroemd door 

{moed in 't ooriogsvdd/ 
Die in zyn laetste veertien jaeri de brit ten 
(vorst en vader voaer^ 
Opschrift boven een houtsnede, langw. in-S**., een ruiter voorstellende 
wiens steigerend paard bij den teugel wordt geleid door een page. Het 
plaatje komt voor in een boek in-*", getiteld : Oroot prenten-boek^ of het 
termaak der jonkheid; bestaande in over de tier honderd toorten tan af- 
beeldingen en figvmren; . . . Op Nieuw Bereymd, Te Amsteldam, By B. 
Koene, Boekdrukker, in de Boomstraat 1823. Op den titel boven het 



Digitized by 



Google 



170S AANSLAG OP NIMWEGBN 9 

adres een vignet beter gesneden dan al de andere platen, door „A. Streip", 
wiens naam in den linkerbenedenhoek staat. Het meerendeel der hou^ 
gravures, die hierin yoorkomen, is zeker van 't begin der 18e eeuw en 
naar ik meen is het boekje in zijn geheel veel vroeger, laatst der 17e 
eeuw reeds uitgekomen. Enkele andere plaatjes dan het hierboven ge- 
noemde, dat op G 4 verso staat, komen er nog in voor, die vermelding 
verdienen; lóó b. v. op C 1 recto een driekoningenfeest; D é recto een 
arquebusier, trommelslager en piekenier;E8 verso twee monsters, waarvan 
er een reeds voorkomt op een Ide-eeuwsch pamflet, F 8 recto inwoners 
van Nieuw Nederland; F 4 verso de haringbuis; H 1 verso de trekschuit; 
I 2 recto een Groenland vaarder; I 4 verso Friesen; K 3 verso een kwak- 
zalver; K 3 recto vurende en marcheereude troepen; K 4 verso een 
zeeslag: .. ,.Neerland8 volk bevogt op franc en brit victorie.''; L 4 verso 
koorddansers; M 1 verso, beleg van Groningen door Barend van Galen; 
enz. Alle houtgravures z. n. v. gr. 

1702. Muller (No. 3031). 

3070. „Theatrum bellicum, incipiens a Carolo II His- 
panianim Kege ad Carolum IIL" enz. 

Zie : Na Muller No. 3712. 

I7ü2. ^ ^ ^ Mulleb (No. 3274^). 

3071. „Praelium in Belgio." enz. 

Zie: No. 3089 hierna. 
5 en 6 April 1702. Muller (No. 327«). 

3072. „Verbeelding van de . . . Hooge Waatervloed," enz. 

Zie: No. 3061 hier voren. 
11 Juni 1702. Muller (8. No. 3284 A). 

3073. „Aenslagh op Ngmegen mislukt op den II 
Juny 1702. Door het Leeger, van de voomaemste Hooft 
-Troupes, vande Konink van Vrankryk: onder het beleyt 
van Buffler, Hertogh van Bourgonie, Duck de Meine 
etc : etc : soekende het Leeger vande Staet, ende des selfs 
Gealieerde, onder de Grave van Athelone, vande selve 
Stadt affce snjde, 'twelck nogh inde werke quam; so als 
hier boven verheelt staet". 

Op den voorgrond en tot ver over het midden der plaat ruiterij ; daar- 
achter Nimwegen in profiel ; geheel op den achtergrond verscheiden dorpen. 
Gekleurde gravure in-plano, door ,.Mattb. Berkenboom", met bovenstaand 
onderschrift. Door Muller naar dit exemplaar beschreven. 
2« Juli 1702. Muller (S. No. 3286 A). 

3074. „Ter intrede Van den doorlugtigste en groot- 
magtigste Vorst Frederik de Eerste, koning van Prujssen, 



Digitized by 



Google 



10 TBNLO - ZILVBEVLOOT BIJ VIGOS 1702 

keuryorst van Brandenborg, &c. Sbc. &c. Binnen Amster- 
dam, den 26 July 1702/' 

Ooderschrifl én l^-regelig vers van A. Alewijn, in boekdruk, onderde 
afbeelding van de ontvangst van dien vorst. Links op den voorgrond 
Frederik, in 'toogloopend klein, met eenige heeren van zijn gevolg; 
rechts de burgemeesters de Roever, Witsen en van Teylingen hem be- 
groetend. Achter hen 't jacht, waarmede de koning aankwam. Geheel op den 
achtergrond de Hoogesluis (brug) , met een menigte toeschouwers. Gravure 
langw. in-fol., naar en door P. van den Berge. Muller beschrijft onder 
bovenstaand nommer het exemplaar van het archief der Genie te 
's Gravenhage, terwijl hij de prent in Deel I onder No. 3016 reeds foutief 
vermeld had op 1700. 

28 September 1702. Niet bij Mullbb (No. 8286). 

3075. ,,Venloo'\ 

Dit inschrift staat in een plattegrond der stad met hare vestingwerken, 
terwijl bovenin, door een lijn van den plattegrond gescheiden, links een 
vijfregelig hollandsch-, rechts een even groot fransch relaas omtrent 
de lotgevallen van deze stad is gegraveerd. Gravure groot langw. in-4*., 
..Ex Formis Ca , ' Allard Amstelo-Batavi Cum Privilegio ere." 

22 Oktober 1702. Muller (No. 8290). 

3076. „Caarte vande Baij en Have(n) van Vigos, en 
vant veroveren en Ruineren der france Schepen en Spaanse 
Galioenen door de Geconbineerde Vloten." 

Gezicht op de baai en een deel van het omliggend, zeer bergachtig, 
terrein. De fransche en spaansche vloten ten anker in de door een 
,.gekettingde Barrière" afgesloten haven. Op den voorgrond schepen van de 
gecombineerde vloot. Gravure in-plano, z. n. v. gr., met adres van Anna 
Beek in den rechterbenedenhoek, onder de draperie, die door twee en 
geitjes vastgehouden wordt en waarin bovenstaand inschrüt en de verkla- 
ring der letters A—Q gegraveerd is. Hierbij ook een gekleurd exemplaar. 

22 Oktober 1702. Muller (No. 3291 en S. No. 8291), 

DozY (No. 8291fl). 

3077. „Glorievse Expedition des Anglois et des Hol- 
landois a Vigos." 

Opschrift boven een uitvoerige voorstelling van dit zeegevecht. Onder- 
aan, in *t midden der plaat, een kaartje, waarboven: .,Opdoening der kust 
van Vigos in Gallicién." Aan weerszijden van het kaartje eenige per- 
sonen, kisten ^met zilver?) dragende, enz. Gravure br. infol., z. n. v. gr., 
volgens Muller zou „R. d'Aldana*', in den linkerhoek van het kaartje, 
synoniem met R. de Hooghe zijn, Dozy verbetert dit echter, daar het de 
naam eener rivier is. Exemplaar zonder de uitlegging. 



Digitized by 



Google 



1702 ZrLVBETLOOT BIJ VIG08 11 

22 Oktober 1702. Muller (8. No. 3292 Ai). 

3078. „Die lang gehoffte aber in Wasser nnd Feur 
verkehrte Silber=Freude." 

Opschrift, op een losse strook gedrukt en geplakt boven de afbeelding 
van het nemen der zilvervloot bij Yigos. Links de vloten en de baai; 
rechts de kust Uit eenige in het rechterdeel aangebrachte figuren en 
personen is het, evenals uit het opschrift, duidelijk, dat het tevens een 
spotprent is op de Spanjaarden en hun verlies. Op den voorgrond ziet 
men aan de rechterzijde een steen blok, waarop een 8-regelig latijnpch vers is 
gegraveerd. Links daarvan vraagt een Franschman aan een Spanjaard 
,J)e l'Argent pour Tamour de Dieu.", deze antwoordt „Le Diab Ie delü 
Va emporté". Achter den steen komt een man aandraven met een brief, 
die 't verlies melden zal, zeggende: „Des nouvelles voyez la source'\ 
Bechts vóór den steen twee lieden die op het hooren der tijding zeggen : 
,,Point de Ia Bourse, point de la Dance.'* en „Point des sots pour la 
France." Hierboven drie engeltjes, die even zooveel medaillons vasthouden. 
No. 1 heeft tot randschrift: „Voor de Neus weg." en vertoont een man, 
met kroon op, die zwemmend een appel tracht te bereiken, welke aan 
een tak over 't water hangt 2. „In portu carere." (zinspeling op Porto 
Carrero?), met twee schepen, waarvan het een in het ander wordt over- 
geladen. 3. ..Naerd het heete Baad." (sic). Links bovenaan een lint, met 
inschrift: ,,De durlang (sic, voor eerlang) Gehoopte, maer in Water en 
Nacys (sic) veranderde Silver- Vreugde." Links onderin een lint, dat ver 
over het midden der plaat reikt, met een uitlegging, die een hollandsche 
wil zijn, der letters A — M en a — e in de plaat Op een a&onderlijke 
strook dezelfde verklaring in 't hoogduitsch, maar vermeerderd met die van 
de cijfers 1 — 3 der medaillons en met een Sregelig versje, in boekdruk, in 
drie kolommen, door lofwerk van elkaar gescheiden. Gravure in-plano, 
.,Pieter van Geulen se." 

Indien Huilers opgave onder a goed is en er dus bij hem in de 
prent staat: ,J>e eerlang gehoopte... Silvervreugde", dan is de hier 
aanwezige een andere gravure (duitsche kopie? van zijn plaat). 

22 Oktober 1702. Mullkb (No. 3033*). 

3079. „Weil die vereinigte Flotte der Engel //ü. Hol- 
lander A? 1702. auf denê Kusten vo Cadix Kreazete, 
muste die so lang ü. sehnlich erwartete West^-Indianische 
Silber Flotte nnter de' Französ. Admiral Hz. vo Chateau- 
regnant einê andem Lauff nehmë, ü. zu Yigos, einem 
Seebafen in Gallicien, an Land fahren:" enz. 

Gedeelte van een negentienregelig inschrift in een cartouche, die deel 
uitmaakt van een sierlijk randwerk om de afbeelding van het nemen der 
vloot Links van de cartouche een Spanjaard, treurend over *t verlies die 



Digitized by 



Google 



12 ZILVEBTLOOT BIJ VIG08 



1702 



getroost wordt door Frankrijk, naast hem afgebeeld als een vrouw met 
de koDÜi^kroon op 't hoofd, den scepter in de hand en in een met leliën 
bezaaid kleed. Hechts staat Merkurius, aanziende hoe een matroos kisteo 
(zilver?) aandraagt en een koopman bezig is ze te verzetten. Bovenin de 
plaat is in een tweede cartouche een kaartje van Yigos en omstreken 
gegraveerd, aan weerszijden daarvan een zinnebeeldige figuur. Op het 
schild van Bellona. die links zit, staat het boi-stbeeld-, op dat van Mars, 
rechts afgebeeld het naamcijfer van Karel iii van Spanje. Gravure in-plano, 
waarin rechts van den Spanjaard staat: „P. Decker lun: del:" terwijl er 
onder is gegraveerd „Paulus Decker Archit: Inv: et del: Ornament." 
..lühanu August Corvinus Sculpsit" met adres van ,,Ieremias Wolff"\ 
,.Aug. Vind:'" De prent is in den rechterbeuedenhoek gemerkt „6" en 
maakt deel uit van de serie door Muller onder bovenstaand uommer 
beschreven, met den titel: ,,Der Spanische Successions Krieg" enz. Daar 
van deze serie alleen deze plaat hier aanwezig is, meende ik beter te doen 
haar hier op den datum der voorgestelde gebeurtenis te plaatsen. 

23 Oktober 1702. Niet bu Mulleb (8. No. S29S Ai). 

3080. „ Wahre Ahbüd = und Vorsteüung Des See = Ha- 
vens hey Yigos I Woselhsten die Engel = und HoUdndisdie 
Schiff = Armada die Französisch = und Spannische ange- 
griffen/ selbige totaliter geschlagen und die aUbereit emge- 
langte Silber = Flotte mehrentlieils erobert haben. Creschehen 
den 22. Octobris 1702." 

2iesregclig opschrift, in boekdruk, boven een gezicht in vogelvlucht op 
de haven, met de fransche en spaansche vloot, de stad, en,,GallicieReg^ 
Pars", rechts; de zee .,0ceanu3" met de blokkeerende hoUandsche en 
engelscho schepen, links. In den linkerbenedenhoek een a&onderlijk 
kaartje van „Gallici© Pars", van .,8^ Jago di Compostella" (bovenaan) 
tot „P. de lima" onderaan. Naast dit kaartje zit een treurend Spanjaard. 
Ouder de preut drie kolommen tekst en ,,Erklftrung des Kupffers,'*, 
letters A — G. Duitsche gravure, langw. in-4*., z. n. v. gr., met adres 
van „Joh. Jonathan Felszeckers sel. Erben", te Nürnberg. 
22 Oktober 1702. Müllbr (No. 3294-*). 

3081. „Matroos in Vreugd." 

Inschrifl in dezelfde plaat, welke door Muller onder No. 2866d beschreven 
wordt. Dit is echter geen andere staat van 2S66a, maar een kopie van de 
origiueele plaat, waarvan, naar ik vermoed, de hiervoren onder No. 2895 
beschrevene (Muller No. 2866r), de eerste en Muller 2866d een latere staat is. 
Het vroegere inschrift ,,Canailje 'tcanaal uyt." is nog zeer goed te lezen, 
al heeft men getracht het onleesbaar te maken door er grasplanten en 
goudstukken overheen te graveeren. Links op den achtergrond heeft men 
er het woord „Yigo" bygezet, om de plaat voor het tegenwoordig doel 



Digitized by 



Google 



1709 SPOTPBBNTBN OP VIGOS 13 

pasklaar te maken. Ooder de plaat een hollandseh yerhaal in twee- en 
een fransch in drie kolommen, met opschriften: ,,Matrood in Treugd", 
enz. en , JBelation de la Victoire . . . . a Vigo.", alles in boekdruk. Gravure 
lang^. in-fol., z. n. v. gr. 

23 Oktober 1703. Mdllbb (No. 8205 en S. No. 3205). 

3082. „Vygos Cagados." 

Opschrift op een kist (de schatkist?), waarop twee ratten zitten bij de 
openingen, waarboven staat: „voor de pagadoor", „voor de financier". 
Links van die kist zit een Spanjaard met afgestreken broek; rechts een 
bijna naakt Franschman, die door een „Qrande Clisterio" en „Lavement 
trop lort" ieder een vloot ontlasten. Boven hen een ezel, die vijgen 
(zinipeling op Yigos) kwijtraakt De ezel is beladen met een kist en een 
mand met geld en goud, waarvan de matroos, die bij den kop van den 
ezel staat, reeds een hoed vol en een tweede persoon, links van den ezel, zijn 
broekzakken gevuld heeft. Iets lager is een hollandseh matroos bezig een 
welgevulde kist, waarop men leest „N R. Por el Rey", open te hakken; 
achter dezen het strand, waarop een menigte kanonnen, en de zee met de 
afbeelding van den slag. Rechts zakken en kisten met geld. Daar boven 
een man op een haan (Frankrijk) en een ander op een haas (Spanje?); 
achter hen 8t Jago. Onder de plaat een hollandseh vers, in boekdruk, in 
twee kolommen, met opschrift: „Matroosen victorie. Opgedraagen aan de 
Franse en Spaanse Admiraals." Gravure langw. in-é^, z. n. v. gr., maar 
door R. de Hooghe. (K). (Stephens, Oit. Brit. Mus. No. 1425). 
22 Oktober 1702. Muller (No. 329C). 

3083. „De ban en arrier-ban in zee". 

Inschrift in een lint boven in een spotprent op het nemen der zilver- 
vloot bij Vigos. Achter den koning van Frankrijk, in vier rijen boven elkaar, 
verschillende personen, evenals hij, op een zeegedrocht gezeten. Links 
op den voorgfrond, onder een rotsblok, de fransche en spaansche monarchie, 
door ééne vrouw verbeeld, die op een tabouret zit. Aan de rots hangen 
glazen, een flesch, een mand, een anker, enz. Links op den achtergrond 
de baai van Vigos; rechts o. a. een standbeeld van Lodewijk xiv. Gra- 
vare in-plano, z. n. v. gr. Onder de plaat een verklaring der cijfers 1—38, 
ia zes kolommen, in boekdruk, met gefingeerd adres van Jan Vendu, 
tot Brussel. (Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1426). 

22 Oktober 1702. Niet bij Muller (No. 3290). 

DozY (No. 3290 B). 

3084. ^^Batavus ad Vigos Fidminans.^^ 

^^Dat u de bliksem treffe^ ö VigoSy die Euroop, 
Het Spaansche süver uit haar ermen meend te 

{rukken. 



Digitized by 



Google 



14 VUÜKWBEK NA DB OVERWINNING BIJ VIGOS 



1702 



Sie daarl de vloot in brandy uw houte muur 

{aan stukken; 
Het silver prys: sie daar in duigen Vrankryks 

{hoopr 

ODderschrift onder een zinneprent op den zeeslag bij Vigos. Op het dek van 
een schip, op den voorgrond, staat een man met uitgetogen zwaard ; achter 
hem ziet men de brandende vloot. In den rechterbovenhoek een kaartje 
van een gedeelte van Spanje; in den linkef een inschrift: „Classis h«c 
argentea, vulcano tradita 22 Octob. 1702." Gravure infol., door P. Schenk. 
Deze plaat behoort bepaald tot een serie en is in vorm tamelijk gelijk 
aan de platen uit den Koninklijken Almanack. 

IS December 1702. Muller (No. 3297). 

3085. „Afbeeldinge van de viiür Wercken door haar 
Hoog Moogende Heeren Staten General der Vereenigde 
Neederlanden geordonneert ter occasie der Heerlicke suc- 
cessen van derselver Wapenen nevens die van hare Hooge 
Qeallieerdens tegens Vranckr^ck ende spange inden Jare. 
1702." — „Representation", etc. 

Onderschrift, met uitlegging, in het hollandsch en fransch, der letters 
A — H, a — e en F, die echter in de plaat niet voorkomen, onder de af- 
beelding van dit grootsche vuurwerk, dat te oordeelen naar de grootte 
der daar omheen a%ebeelde schepen, nergens dan in één der havensteden 
zou kunnen zijn a%estoken, maar waarvan No. 3092 (zie lager) een juister 
voorstelling der onderlinge verhoudingen geeft. Gravure in-plano, door 
D. Marot. 

13 December 1702. Mulleb (No. 3298). 

du feu 

3086. „Les hoit grand Tableaux illuminée d' Artifice 
Represententles Gonquéstes: ramportee sur la France et 
L*Ëspagne par les Armes des Hauts Alliez en 1702." 

Eerste onderschrift, tevens algemeene titel, van de acht, gegraveerd 
onder even zoovele voorstellingen, door Muller onder bovenstaand 
nommer vermeld, van overwinningen a%ebeeld op den tempel van 
het vuurwerk, in het vorig nommer beschreven waarvan er hier 
slechts zeven aanwezig zijn, daar Vigos ontbreekt Drie van deze zeven 
hebben de volle breedte en een latijnsch inschrift van vier regels, de 
andere vier zijn twee aan twee zoo breed als één dier drie en hebben 
zes regels latijn bovenin. ^il 

„Stephani. insula. vi. non. occioiOGOn*' — „Sancti. Donati. caatel- 
lum XIV. Jun. cioioooii" — „Hulstum. prid. non. sept. oioiocxni" — 
„Caesaroverda. xvi. kal. Juloiaiooon" — „Venloa. ix. kal. octobr. 



Digitized by 



Google 



1703 8P0TPRBNT OP CONSTANTIJN VAN STEERBVBLT 15 

0i3i3ccn*' — „Kuremunde. ipsis. non. octobr. cioiocoii" — „Leodium. x. 
kal. Novembr. cioioccii." Gravures in-4* , door D. Marot, die eigenlijk 
als detail-platen behooren bij het voorgaand nommer en waarvan hier 
een gekleurd en een ongekleurd stel aanwezig is. 

13 December 1702. Muller (No. 3300). 

3087. Vuurwerk op last der Staten van Holland en 
Westvriesland op den Vy verberg te 's Gravenhage afge- 
stoken ter viering van de overwinning bg Vigos. 

Zeer uitvoerige prent Aan dit exemplaar ontbreekt onderschrift en 
uitlegging. Volgens Muller is de gravure naar J. Roman, door J. v. Vianen. 

13 December 1702. Mullbb (No. 3325). 

moet zijn: a. Na Mullbr (No. 3300). 

3088. „Glorieuse representatie van den seer manhaften, 
en vroomen helt, den heere Constantyn van Sterrevelt, 
ho(^h geroemt admiraal Voerende de Keyserlycke, Engel- 
sche, en Hollantsóhe Vlagge, Ridder vtin d* Ordre van 
Vigos, Gouverneur van 't Eylandt Candia, vry Heer en 
Pluimgraaf van de Swanendrift, Heere van Donderenburgh, 
ie. &c. &c." 

Onderschrift, met spotvers in vier kolommen en verklaring der letters 
A — G in de plaat, in boekdruk, onder een spotprent op Constantijn 
van Sterrevelt, admiraal van den Vijver. De plaat stelt den Vijver voor 
waarin verscheiden schepen liggen, die de vijandelijke en hollandsche vloot 
bij Vigos moeten verbeelden. Dat het vuurwerk door Muller onder 
No. 3397, (No. 8085 hier voren) zoowel als dat onder No. 3300 (No. 3087 hier 
voren} beschreven, wel degelijk te gelijker tijd in den Vijver is opge- 
slagen, waarin deze scheepsstrijd daarin voorgesteld werd, blijkt uit deze 
plaat. Achter in den Vijver ziet men de beide vuurwerken, wel zeer 
verkleind, maar toch duidelijk te onderscheiden. Rechts is Sterrevelt af- 
gebeeld, die zeker door de een of andere daad, aanleiding gaf voor deze 
spotprent Des admiraals „Jacht'\ „ordre en Medallien", „Stafpluym en 
strick aen zyn deegen", „Cannon", „honden" (waarvan er een zit te 
kakken), „Swaanen en Eenden", zijn alle door letters aangewezen. In 
deze prent vuurt het jacht (B) van den admiraal, niet, zooals Muller zegt, 
op één der schepen. Gravure langw. in-fbl., z. n. v. gr. Zie voor Ster- 
reveld ook No. 3092 en No. 3107 hierna. 

1702. MuLLKB (No. 3274*). 

moet zijn: b. Na Muller (No. 3300). 

3089. „Praelium in Belgio." — „Veldslag in de Neder- 
landen." 

Onderschriften met 6 regelig latijnsch vers door D. Hoogstratanus en 
even groot hoUandsch vers door F. Halma, gegraveerd, onder de af heel - 



Digitized by 



Google 



16 „B80PUS IN BÜEOPa'* 1701—1702 

ding van een hevig ruitergevecht in de nabijheid eener kerk, in 't midden 

op de linkerhelft der plaat afgebeeld. Oudtgds gekleurd exemplaar 

dezer gravure in-plano van Huchtenburg. 

Hierbij een niet onverdienstelijk geteekeade kopie dezer plaat in-plano. 

1702. MuLLBB (No, 8017 en S. No. 3017). 

moet zijn: c. Na Mullbb (No. 3300). 

3090. „Esopus in Europa. Gedrukt na de Romeinsche 
Copy, En worden verkoft t' Amsterdam, By Sebastiaan 
Petzold, op het Rokkin, in de drie Kroonen. 1701/* 

Titel, in rood en zwart gedrukt, waarop de eerste eener serie van 
40 zinneprenten, ieder voor zich zelf, met de hieronder op de nommers 
vermelde boekdruktitels, weder als titel dienende van een vlugschrift, vier 
of acht bladzijden groot. Alle staan in verband met den staatkundigen 
toestand van Europa, de meesten met den spaanschen successie-oorlog. 
Danr Muller alleen de opschriften, zonder de beteekenis der voorstellingen, 
vermeldt, is het niet overbodig daaraan een kleine verklaring toe te 
voegen, al is de beteekenis soms hoogst moeilijk te geven, zoodat ik die 
van enkele jichterwege laten moest. 

De hoofdtitelplnat, met bovenstaand opschrift boven- en adres onder de 
prent, beide in boekdruk, heeft in een ornament nog eens „^Esopus in 
Europa."; rechts daarvan een eenhoorn (Engeland), leeuw (Holland) en kat 
(de zuidelijke Nederlanden); links een tijger (Frankrijk) met het wapen 
van Spanje tusschen de voorpooten, bij de lijkkist van Karel ii, koning 
van Spanje. De overige dieren hooren aan wat de tijger te zeggen 
heeft, en dit geldt de regeling der spaausche zaken na Karel a dood. Door 
vleierij beweegt hij ze tot toestemming in het eerste plan, n.1. de verdee- 
ling van Spanje, terwijl hij ze daarna (volgens den tekst) hartelijk uitlacht 

2. „De Toverlantaaren." 

Links van de plaat staat, in de slaapkamer van Karel ir, een jezuïet met 
een tooverlantaam, waarvan het beeld op den muur rechts afspiegelt. 
Dit beeld stelt een engel voor, die een kardinaalshoed in de hand heeft, 
terwijl kroon, scepter en keten van het gulden vlies (teekens van de 
koninklijke waardigheid in Spanje) op den grond liggen, met het omschrift 
„En esto tua esperan ca". Karel n ligt op den achtergrond stervende 
te bed. Een ander jezuïet (Porto Carrero) staat er voor, met het aangezicht 
naar den beschouwer gekeerd en de handen omhoog geheven. Deze 
voorstelling doelt op een* hier medegedeeld verhaal dat Porto Carrero den 
koning verschillende beelden zou hebben vertoond, waarvan </t> het laatste 
was, waardoor het testament omtrent de troonsopvolging naar den zin 
van den kardinaal opgesteld werd. 

3. „De bezwoorene schim." 

Midden in een too vercirkel staat de schim van Karel ii, koning van Spanje, 
welke door een tweetal priesters (rechts) bezworen wordt Op den achter- 



Digitized by 



Google 



1701— 170» „B90PÜ8 IN EUROPA** 17 

grond (Kbnltar?, lizücs een leiende monnik en twee soldaten. Zinneprent 
op het lang yerborgen honden yan den dood des konings. 

4^ «^Hansop op de koord.*" 

Tnsschen twee palen hangt een gebroken koord. Op den grond Hggen 
een paar kermende apen. ISen wilde heeft een vluchtend man bij de pan- 
den Tan zijn kleed, terwijl hij dreigt hem te slaan met een soort knods 
welke hij in de rechterhand heeft. Rechts staat een tweede kannibaal, 
die een gepinkte haan (Frankrijk) bij de pooten omhoog houdt De 
Tlnchtende man moet den koning van Frankrijk Toorstellen, die door den 
kannibaal (Spanjaard) yerrolgd wordt omdat hij hem een aangekleeden aap 
tot koning geren wilde, die de Spanjaarden dezelfde gewoonten (koord 
dansen) wou leeren. 

5. ^Hikhakken yan den tel." ,,Gedrukt yoor de Wagenaar, die de 
Tel yerkoft hadde." 4 blz. 

6. ,,Hei geschil, Tnsschen de Fransche Haan, en Lombaardsche Hennen, 
Beslegt door Jnpiter.'* 4 blz. 

De Haan (Frankrijk), in 't midden der plaat afbeeld, roept Jopiter, 
Knks, boyen in de plaat, op de wolken gezeten, om re^lit aan, dat yoor 
hem bestaat in het bezit der „Lombaardsche Hennen** (Lombardije), als 
tot de spaansche bezittingen behoorende. In stede yan aan dit yerzoek te 
yoldoen, yerhoort Jupiter de bede der hennen om bescherming en zendt 
daartoe den arend (het keizerrijk), die dan ook op de plaat verwoed op 
den haan aanvalt 

7. ..1^^^ tosschen de spaansche ginet en fransche mazet, door Mao^nn 
in Europa.** 

De plaat vertoont links een steigerend paard: de spaansche genet; 
rechts een muilezel, daartnsschen meer op den achtergrond een tweede 
paard en een veldslag. De pearden twisten, volgens den tekst, over de 
vraag of aan Spanje den voorrang onder de europeesche staten toekwam 
of aan Frankrijk. 

8. „De italiaansche vos in het geallieerde tuighuis." 

Ben vos zet zijn poot op een degfen, waarbij een schild met de letters 
..FERT', een helm, een landkaart, enz. liggen. De beteekenis is mij niet 
dniddijk. 

9. „Rouwklagt van de fransche Apollo over de verdorde distelbloem.*' 
Lodewijk xnr geknield bij een bezvreken disteftloem (Jakobus n} en 

een bloeiende roos (Willem ra, in den tekst een Oranjeboom genoemd). 
Zinneprent op den val van Jakobus u, het koningschap van Willem m 
van Oranje, den uitgeputten staat van Frankrijk en Lodewijks begeerte 
naar de qwansche kroon. 

10. „Saamenspraak tusschen Marforio en Jacquet du Moulin.** 
Links Jacquet dn Moulin (de zoon van Jakobus n, nis molenaarszoon 

besehoovrd en daarom du Moulin genoemd), rechts het beeld van Marforio, 



Digitized by 



Google 



18 ,,E80PU8 IN EUEOPa" 1701—1702 

xonder annen, ie Rome sUande, dat den ondergeschoTen ? soon van 
Jakobus II zijn geboorte Terwijl en hem belacht over de ambten die hij 
vergeeft, als ware h\j werkeiyk koning. Op den achtergrond der plaat 
een molen. 

11. „Orafiïchrift door Marforio over een der vaders van Jaquet Bandjt" 
Spotprent op den zoon van Jakobus n na den dood zy ns vaders. In 't midden 

een poort, waardoor men het Hotel ^„auz Invalides." ziet Boven den boog 
een zuil, waarop „Pollutis 8acr(e) viola(t)i8 leg^bos tyrann(i8) etinfiun (i)se 
monumen tum." Links weder de zoon van Jakobus n, met verbroken 
kroon en scepter aan zyn voeten; onder den rechterarm een bodemlooze 
zak, waaruit nog een paar geldstukken vallen, met het opschrift: „Macht", 
en onder dep linkerarm twee andere, waarop „Beloften" en „Titels**. 
Rechts Marforio, die hem, volgens den tekst, eenige gra&chriften voor 
zijn vader ter keuze geeft, als: „ün Sol Re Mi Fa Sol. Een Koning 
alleen maakte mj, dat ik Koning alleen wierd, dat is, zonder Volk, of 
onderdaanen, en buyten myne Ryken." 

12. ,,Byeenkomst der moogendheden In het Hof van den Leeuw.** 
Rondom den leeuw, die links zit, zQn eenhoorn (Engeland), oli&nt 

(Denemarken), beer (Zweden), twee arenden (het keizerrijk) en een kat 
(Hollanders, nazaten der Katten), verzameld. Zij bespreken (volgens den 
tekst) de trouweloosheid van den tijger (Frankrijk), die tegen recht één 
zijner nakomelingen op den spaanschen troon gezet heeft. De leeuw 
(Willem III) stelt voor den tijger, tegen Maandag over een week, voor 
't gericht te dagen. 

13. „De Tyger voor Themis vierschaar.*' 

Rechts Themis; naast haar een leeuw (Willem ni); vóór haar de Tijger 
(Frankrijk), een poot op haar knie leggende. Achter den tijger een arend 
(de keizer). Zinneprent op Frankrijks gewetenloos doordryven in de 
spaansche erfopvolging. 

14. „Soamenspraak tusschen de wichelstok, smeltkroes, en de mon- 
sterrol." 

Links op den voorgrond een tafel. Op de eene zichtbare poot staat 
„List", op de andere „Dwangh". Onder de tafel een mand met „geprot: 
wissel (s)" en een andere met „leege sacken". Een ledige geldtasch waarin 
,,ecli p sis" is gegraveerd; een' wichelroede (waarmede men goud op- 
sporen kon); een aroeltkroes; een globe en een banderol liggen op de 
tafel; rechts staat een ledige geldkist, waarin men „uytgeput" leest. Op 
den achtergrond links de tempel van „St. Reyn uyt."; waarbij drie 
fransche rnadsheeren staan, kenbaar aan de drie leliën op hun borst 
voor wie verscheiden personen op de kniën liggen. Spotprent op den 
berooiden staat der fransche schatkist en het smelten der kerksieraden en 
partikuliere serviezen. 

15. ..Saamenspraak tusschen het valies, de myter. en het bonnet*' 



Digitized by 



Google 



1701— 170« „ES0PU8 IN EUROPa" 19 

Afbeelding Tan een bigschopsmijter en staf, op een trom liggende, yerder 
een valiea, gevuld met ^^caressea promesses", de bonnet van een geestelijke, 
enz. Rechts, als schilderij de fabel Tan den tijger, die den ezel opvreet. 
Daaronder een man te paard met het onderschrift „simpelen". Spotprent 
op de geldschaarschte in Frankrijk, en het nii bisschop d&n veldheer 
zijn van den bisschop en keurvorst van Keulen, Joseph Clemens de 
Baviere (1688 — 17!W) broeder van den keurvorst van Beieren. 

16. „Maatroozen Saameiftpraak te Port a Port, benevens de fabel van 
de Kakatoe, Kuykedief, en den Haan.'* 

Vier matrozen : een Portugees, een Franschman, een Engelschman en 
een Hollander (de laatste zit rechts op den voorgrond), redeneeren over 
den voorrang ter zee. Tegen een steen de fabel, hierboven genoemd 
in beeld. Spotprent op den voorrang, dien de Franschen zich wilden aan- 
matigen op zee, vooral tegenover Portugal. 

17. 'J)t napelsche hengst, visscher en pikeur." 

Rechts een paard aan een paal gebonden, daarbij een visscher (Mas- 
Aniello); links een spaansch pikeur. Op den achtergrond een steen met 
een fiibel in beeld, die schijnt te duiden op den lust van Frankrijk 
om ook Napels in te palmen. 

18. ,,De ongerse pallasch, de boere caraila, en hoerensmeerdooa." 

Op een tafel ligt een hongaarsche sabel en staat een karaf en een 
toiletdooe. Rechts hongaarsche troepen. De sabel, waarvan het bloed 
afdruipt, klaagt over zijn te spoedige rust, door der Franschen vlucht. 
De smeerdoos, die hier de fransche lichtzinnigheid schijnt te vertegenwoor- 
digen, pocht er op dat zij veel meer personen heeft doen sneven dan 
eenige sabel. 

19. „De fransche degen, de sleutel, en het bonnet tot Luyk." 
Links op een tafiBl een degen, een sleutel en een bonnet. De degen 

bestaat geheel uit Louis d'or, zinnebeeldige voorstelling van de zucht 
van Frankrijk om door omkoopen zijn doel te bereiken. Rechts op den 
voorgrond een muizenval, op den tweeden grond een vos aan een galg; 
een bisschop met bandelier en rozenkrans, zich wanhopig het hoofd krabbend, 
en eenige roovers, die met stokken en messen gewapend, over een om 
heining stappen. Het binnentrekken der zoogenoemde auxiliaire bourgon- 
dische krijgstroepen in Luik schijnt de aanleiding tot het maken van 
deze plaat en tekst te zijn geweest. 

30. ,.Ptolomeus, Copemicus en Merkuur op de Pamas over de zon en 
de waereld." 

Spotprent op Lodewijk xiv, wiens hoofd met een aureool omringd is, 
Ie roi soleil. a^ebceld op krukken leunend, staande in den zonnewegen, 
waarvan het achterwiel gebroken en de zitting als die van een gemak- 
koffertje ingericht is, Mainlenon, in wier kapsel de .,8tella Vespertina" 
(de avondster), schittert, ment de paarden en rydt op de aarde aan, 



Digitized by 



Google 



20 „BSOPÜS IN europa" 1701—1702 



waarop een leeuw (Willem m) staat, die den poot in de leidsels van een 
der paarden sliiat, terwijl een adelaar (de keizer), den tweeden teugel met 
den bek vast heeft, alles doelende op den tegenstand, dien Lodewijk xiv 
ondervond en zijn kennelijken teruggang in macht. 

21. „De Leuterbol van Diest, de hond, en de pikbroek, by den laatste 
stuyver." 

Zinneprent op Lodewijk xiy en de tirannie der Franschen. Links 
gaat een Diestenaar en een jankende hond op de vlucht, omdat, volgens 
den tekst, de Franschen hoofdgeld van de honden heffen en „de keur 
uit der Boeren Zoonen," eischen „om hen in hunne troepen te plakken.'* 
Beide schrikken bij 'thooren van een schot, gelost uit 't rechts op den 
achtergrond gelegen Sas van Gent; een hoUandsch matroos, rechts op 
den voorgrond, lacht hen daarom hartelijk uit. Links op den achtergrond 
zijn de beesten afgebeeld over welke de Hollander spreekt in de &bel 
van den tijger, het murmeldier, het ijzervarken en den eekhoorn, aan 't eind 
van den tekst geplaatst, waarvan ik de beteekenis niet vatten kan. 

22. „De italiaansche waarzegger. Esopus, Antonio Magino, en Dirk 
Rembrantz van Nierop.'' 

Zinneprent op de tegenspoeden van Lodewijk xrv. In 't midden op den 
voorgrond Esopus, die glimlachend wijst op den val van Phaëton (Lode- 
wijk XIV), rechts in de lucht, waarnaar verschillende sterrekundigen, met 
hun instrumenten gewapend, staan te kijken. Links, achter Esopus, de 
voorstelling van de fabel in den tekst opgenomen, waarin verschillende 
personen als vogels worden voorgesteld, n.l. Lodewijk xiv als een 
kapuin, Philips v van Spanje als kuikendief, Jacobus iii als koekoek, de 
keizer als arend. De tekst geeft dan meer nauwkeurig de beteekenis aan, 
door te vertellen, dat de kapuin den kuikendief (den koning) zette in het 
nest der indische ravens (Spanje) en den koekoek opschrikte als ware hij 
een engelsche haan (koning van Eageland) wat echter door den arend 
(den keizer) en de watervogels (de Hollanders) verijdeld werd. Onder die 
voorstelling het chronogram: „Magno ApoÉLIne DeleCto." dat volgens 
den tekst doelt op den aanvang van 1702. 

23. „Het heydinnetje, de miquelet, en mooyfraaykiek, In de Pirenëen." 
Zinneprent op Savoye. In 't midden de drie genoemde personen, waar- 
bij de ,, mooyfraaykiek" Savoye voorstellen moet Rechts op den achter- 
grond de fabel in beeld gebracht, en in den tekst verhaald, v n den oorlog 
tusschen de vogels en de andere dieren. 

24. „Opera van Andromache te Milaanen." 

Op de verliezen der Franschen in Italië. Links de jonge pretendent, 
een tweede persoon naast- en een vrouw met fontange gekapt vóór 
zich, die in den tekst „Scarronie** genoemd wordt en zegt dat ze 
Mevrouw Scurron Maintenon tot peet heeft gehad, rechts een vierde per- 
soon. Op den achtergrond ia Jupiter (Lodewyk xiv) a%ebeeld uit den 



Digitized by 



Google 



1701—1702 



21 



htmeX Tallende met Philips v yan Spanje, den pretendent en den hertog 
▼an Milaan, allen personen die onder andere namen in de opera, waarvan 
de titel spreekt, voorkomen. 

35. ,J)e horlende kollendans, op Tilbum." 

Links op den voorgrond, binnen een toovercirkel, Hecate op een bok 
en Nemesis op een bezemsteel rijdende; rechts Warkop e)i Tuimelgeest, 
samen uitwijdend over de goedgezindheid der Franschen voor beider 
bedoelingen en de eendracht van volk en vorst in Engeland, die hun 
daarentegen van allen invloed in dat land uitsloot. Op den achtergrond 
Tilburn, de gewone gerichtsplaats van Londen. 

26. ,.De jonge koekkoek onder de kroonvogels." 

Zinneprent op de verwachte verwerping van den pretendent na den 
dood zijns vaders (1701). Drie kroonvogfels vertreden een koekkoek (den 
pretendent) en pikken hem dood; rechts een visschersvaartuig, waarvan de 
bemanning, gereed den pretendent aan wal te zetten, bij 't zien van 
't geen de kroonvogels doen, den steven wel zou willen wenden, daar zij, 
met de geboorte van dezen molenaarszoon bekend, voor hem het ergste 
vreesden, bij de gezindheid, die zelfs de katholieke Engelsche hem 
toedroegen. 

27. „Nebucadnezars beeld Tot Versailles ten toon gesteld, om tot 
Médrid opgerigt te worden.'* 

Op het oprichten van een standbeeld voor Lodewijk xiv en het uit- 
roepen van zijn kleinzoon den hertog van Anjou, tweeden zoon van den 
dauphin, tot koning van Spanje. Een vrouw en twee mannen: ..Bend- 
vogel" (naam der leden van de schlldersbent in Rome) en ,.Akademi:it'\ 
zijn in gesprek over het beeld van Lodewijk xiv. dat onder een baldakijn, 
door vrouwenfigfuren ondersteund, rechts op den achtergrond gezien 
wordt. In 't midden boven op den baldakijn een zon en in de zijde het 
inschrifl: ..Creator regum"; in den voet onder 't beeld, waarbij verscheiden 
personen geknield liggen: 

„ad sonum tympani. 

adorate reguli.' 

28. ..De hobbel in de wacht, op de haosejagt." 

Over den voortgang der keizerlijke wapenen in Italië, 't gevangennemen 
van Villeroy, enz. Op het plaatje zijn twee weenende vrouwen Périne 
en Thërèse. .,Queekelingen van Mijntenon', afgebeeld; tusschen beiden 
zit een man, in den tekst „Monsignorin'' genoemd. De fabel van de haas 
onder de katten is in twee afdeelingen afgebeeld tegen den muur van 
den ,, refter" ('t eetvertrek in een klooster), waarin bovengenoemde perso- 
nen zitten. Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1872, heeft blijkbaar niet be- 
grepen dat Monsignor hier spottend Monsignorin genoemd wordt. 

29. ,,Ëurope nooit voor een." 

Zinneprent op Frankrijks zucht tot alleenheersching in Europa, door 



Digiti 



zed'by Google 



22 „B80PÜ8 IN europa" 1701—1703 

Willem m en den keizer verijdeld. Op den voorgrond der plaat, links, 
knipt een leeuw (Willem iii) den tijger (Frankrijk) de nagels der voor* 
pooten af, terwijl een vos dit aan de achterpooten doet en van rechts 
nog twee leeuwen ter hulp aankomen. Op den tweeden grond werpt de 
tyger, door den arend (den keizer) bedreigd, de koppen van twee panters 
(van Philips v en den Pretendent? zijn medestanders), buiten de om- 
heining, waarachter hij staat Rechts daarvan een zuil, waarop: „Sic 
pax cum tigribus esto". Geheel op den achtergrond allerlei dieren (de 
verschillende rijken)', vrolijk dansend om een paal, waaraan vredepalmen 
bevestigd zijn, zich verheugende over de vernedering van Frankrijk. 

30. „Gedwonge Mars, gaat altyd dwars." 

Zinneprent op den gedwongen en niet betaalden krijgsdienst in Frankrijk. 
Op den titel is de fabel van den tijger en de wolven in beeld gebracht, 
die honden opvingen om ze te dwingen voor hen te rooven, maar die 
daarop door die honden zelf verscheurd werden, zooals aan *t eind van den 
tekst verhaald wordt. 

81. „Het cremoneesche vreugdevuur." 

Zinneprent op de blaaskakerij van Frankrijk, dat ondanks de verliezen 
in Italië nog hoog opgaf van zijn overwinningen. De fabel van den ezel, 
de bokken en de hazen, die zich allen met leeuwen-, buffels- en katten- 
huiden onkenbaar maakten (de Franschen), maar, door den vos verraden, 
door den echten leeuw, buffel, enz. (de Geallieerden) overvallen en ver- 
scheurd werden, zooals dit in den tekst verteld wordt, is op den titel 
in beeld gebracht 

32. „De spaansche carravaan." t 

De prent op den titel stelt, volgens den tekst voor, hoe een pochend muil- 
ezeldrijver, door een spaansch edelman aangenomen om diens bagage te 
vervoeren, op 't enkele gezicht van een kurassier van Z. Heil. lijfwacht 
alles in den steek liet en op de vlucht ging. In welk verband dit echter 
staat met het overige gedeelte van den tekst, waarin gehandeld wordt over 
't wegzenden van den franschen hofetoet, die de gemalin van Philips y 
naar Spanje vergezelde, (Zie: Europische Mercurius. XIH. 1 bl. 89). 
over de wijze, waarop zij als 't ware gekeurd en gekleed werd, enz. 
heb ik niet begrepen. 

33. „De geschooren hoop." 

De prent stelt een turksche jiavenplaats voor. In een boot, links op 
den voorgrond, twee Franschen, smeekend de handen uitstrekkend naar 
een turksch opperhoofd die aan den wal staat. De inhoud van den tekst 
is onbestemd en schijnt te doelen op den achteruitgang van den zedelijken 
invloed van Frankrijk op Turkije en de uitwijking van enkele hervorm- 
den naar dat land. 

34. „Europa in rouw." 

Zinneprent op den dood van Willem m. Onder een rouwkleed ligt een 



Digitized by 



Google 



1701— 170S „ESOPÜ8 IN KÜROPA*' 23 

▼nmw (Europa) weenend en met den rechterelboog leunend op een urn, 
waarop een W, met drie I's er tusschen. Een gedrocht uit den afgrond 
rechts, dreigt haar met boeien en oorlogsfakkel, nu haar steun is gestorven. 
Linka Jupiter, op haar geroep toesnellend tot hare hulp. De tekst is één 
verheerlijking Tan dien grooten en goeden koning en een verzekering dat 
koningin Anna zijn voetspoor volgen zal. Van Willem m beet bet aan 
't slot: hij is geweest „de beukelaar voor de vryheid, het schermschild 
van de C^odsdienst, en een spiegel voor alle Vorsten, en Helden." 

35. „De waarheid boven al." 

Zinneprent op Willem m. De Waarheid heeft, als een schild, aan den 
arm een stralende zon met het dooreengevlochtennaamcijfer„WIir'; links 
daarvan een zuil met inschrüt: „Profanis. stuporem. piis. desiderium. sui. 
reliquit coelo. redditus."; geheel links een urn en de Pamas. 

36. ,J>e gefopte bedrieger." 

Zinneprent op de poging van Frankrijk om Brunswijk om te koopen. 
Rechts op den achtergrond is de &bel afgebeeld, in deu tekst verhaald, 
van den leeuw en de paarden, die dit mislukt omkoopen in beeld brengen 
moet Drie personen, in den tekst genoemd: „De Makrol, de Smousin, 
en de Schreur k la Mode.", zitten links over deze zaak te spreken, die, 
als altijd, ook hier uit den tekst moeilijk te verklaren is. 

87. „De ontdekte eenhoorn." 

Zinneprent op de gedragslijn die de koningin van Engeland tegenover 
Frankrijk zou volgen. Op de plaat is de eenhoorn (Engeland) voorgesteld 
als met de leeuwen (de overige geallieerden), den tijger (Frankrijk) en 
allerlei andere dieren : krokodil, nijlpaard, neushoorn, op de vlucht drijvende. 

38. ..De groote ChristoflTel." 

Zinneprent op Lodewijk xiv, op den jongen engelschen pretendent 
(Jacobus m), door Lodewijk als koning erkend en op den hertog 
van Anjou, als Philips v koning van Spanje. De prent stelt den 
droom van Lodewijk xiv voor, welke hij aan 'teind van den tekst aldus 
verhaalt: 

Ik was (droomde ik) zoo groot, en grooter geworden als de heilige 
Christoffel in Ndtre Dame te Parys : . . . in myn rechter hand had ik een 
zwaare yzere staf, ... ik had den Prins van Wallis onder myn arm hangen, 
met een opgesneede stokbeurs, daar gestadig myn geld uitviel, dat dadelyk 
van alderlei vremde Vogels wierd opgfepikt, waar by ik hoorde piepen, 
aans retour. Ik droeg kikhalzende! en zwoegende Duc d' Anjou met alle 
zyne kroonen op myn nek, . . . achter my zag ik al het Fransche volk, 
in perasen toe getrokken van Ministers, en soldaaten : het bloed, en merg 
zag men met het laaste geld hen uit de nagels druypen, . . . Dagmis, 
die St Christoffel zoo plaagde, liet een Arend van zyn hand afvliegen, 
die klaauwde, en pikte de juweelen uit de kroonen van Anjou : de bekeerde 
48000 Christenen door St Christoffel waaren myn Gedragonneerde Hu- 



Digitized by 



Google 



24 „BSOPUS IN lUBOPA*' 



1701—170» 



genots, die nu Christenen geworden, na myne Religie, in poelen stonden, . . . 
zekere gekapte vos, met een dieve lantaame in zyn hand, . . . had een 
purpere hoed met quasten op zyn zyde hangen : ... en zeide : No flottas, 
ni Gallionas para yos." 

89. „De misleide poesjes." 

Zinneprent op Lodew^ks voortdurend geldgebrek, en, naar ik zou op- 
maken uit de aan het eind van den tekst verhaalde &bel, die op de prent 
in beeld gebracht is, ook op zijn schijnvroomheid en minnarijen. 

40. „De geplukte tapoeijer." 

Zinneprent op de zucht naar alleen heersching van Lodewijk xiv en de ver- 
nedering als gevolg daarvan, vooral in verband met de amerikaansche staten. 
Een tapoeijer (de koning van Frankrijk) wil een parkiet (Portugal en z^n 
amerikaansche bezitÜDgen ?} dooden om zich met diens vederbos te versieren. 
De vogel beloofl hem drie goede raadgevingen, mits hij hem de vr^heid 
laat. De tapoeijer neemt het aan en ontvangt deze drie lessen, geloof 
't onmogelijke niet; onderneem het ondoenlijke niet en denk dat ieder 
't zijne terug begeert De vogel wordt losgelaten, maar zegt, vrij z^nde: 
ge hadt me moeten houden, ik heb tien pond goud in mijn krop. De 
tapoeijer vliegt onbesuisd in de takken van den boom, waarin de vogel 
zit, de boom breekt echter en de begeerige valt dood. Dit laatste is op 
de prent afgebeeld, terwijl al de andere vogels, met wier veeren de 
tapoeijer zichzelf reeds verrijkt had, komen en hunne veeren terugnemen. 

Dit is het laatste nommer dezer serie van gravures langw. in-8^, door 
of in de manier van R. de Hooghe van wien een groot deel van den 
tekst hoogst waarschijnlijk ook is. Alle hebben onder de plaat „Volgens 
de Romeinse Copy." behalve No. 5 waar: ,.Na de Copy van Romen.** 
staat; bij de eerste twintig staat het jaartal „1701.", bij de laatste is dit 
veranderd in „1702." 

Een andere druk van dit werk heeft tot titel: ,.^sopus, in Europa. 
Tweeden druk. Volgens de Romeinse Copy. In 's Gravenhage, by Franoois 
Moselagen, Boekverkoper in de Toorenstraat. 1738." Onder elk der .af- 
zonderlijke titels van de veertig stukjes staat hier dit zelfde adres, met het 
jaartal 1737 onder No. 1 — 38 en 1738 onder de beide laatsten. Behalve 
enkele kleine afwijkingen is de spelling der titels in deze tweede uitgaaf 
geheel gelijk aan de eerste, alleen zijn de titelprenten in dezen druk 
mcerendeels genommerd. De tweede druk is ook nog hierin onderscheiden 
van den eersten, dat er op de laatste pagina van het laatste stukje boven 
't ..Register" slechts vijf regels tekst zijn tegen tien in den eersten en 
dat er hier ,.Eynde" staat voor „Einde' in de oorspronkelijke uitgave. 
Stephens, Cat. Brit. Mus. vermeldt onder No. 1345—1377 de eerste 
drieentwintig stukjes; onder No. 1420 — 1422 de nommers 84, 35 en 87 van 
dezen bundel en onder No. 1378—1381 de hier onder No. 36 en 38—40 
beschrevene. 



Digitized by 



Google 



1703 OBDEMKPLAAT DSE YKROYEBINGBN IN 1702 25 

Ondanks den bedachtzamen raad van een knndig historicus mij er niet 
aan te wagen, achtte ik een uitvoeriger vermelding noodig dan door 
Maller van deze serie prenten gegeven is. Terwijl ik aan hen, die mijn 
werk raadplegen, meende verplicht te zijn de voorstelling te omschrijven, 
heb ik den zin er ook van medegedeeld voor zoover dit mij duidelijk 
was; dat ik dit niet van alle deed, ligt aan de vaak in 't geheel niet- te 
ontcijferen beeldspraak. 
1703. MuLLBB (No. 8301). 

3091. „Conqaesten yan hare Hooge Geallieerdens 
gewonnen tegens Vranckryck ende Spanje inden lare. 
1702. — Conqnestes des hauts Alliez remporteé sur la 
France et TËspagne en Tanneé 1702.*' 

Opschrift boven een zinneprent op de veroveringen der geallieerden. 
Midden in de plaat de afbeelding van Jozef, roomsch koning, achter 
hem prins Lodewijk van Baden e. a., allen te paard; de vesting Landau 
rechts in 't verschiet; onder hen een afbeelding van Yigos, met een 
lint er boven, waarin een zeven-regelig hollandsch en een zes-regelig 
fransch inschrifl; aan iedere zijde een dolfijn en naast elk van deze een schild, 
waarin links het plan van „Luyck", rechts dat van „Roermond", beide 
met linten er onder, waarin inschriflen. Geheel onderaan een afbeelding 
van de vuurwerken ter eere der overwinning, den 13 December in 
den Haag a^estoken. Uit deze afbeelding blijkt dat op No. 3085 
hier voren, slechts dat gedeelte van het vuurwerk is afgebeeld, dat door 
D. Biarot ontworpen en op kosten van de Staten-Generaal opgericht was. 
Het andere, door de Staten van Holland bekostigd, was links van het 
vorige opgesteld en ontworpen door P. Eoomans^ Twijfelt Muller er aan 
of deze vuurwerken wel in den Haag a%estoken zijn, in 't midden van dezf 
afbeelding scheidt het bekende eilandje in den Vijver de beide vuurwerken, 
zoodat deze wel degelijk het tooneel der vreugde blijkt geweest te zyn. De 
schepen echter, die bij No. 3085 veel te groot zijn, zijn hier veel kleiner 
afgebeeld en als by het vuurwerk behoorende, waar zij brandende 
schepen uit de vloot bij Vigos moesten voorstellen. Aan iedere zijde 
een hollandsche en fransche verklaring der letters (A — F links en A— H 
rechts), welke nu wel in de voorstelling voorkomen, waaruit mag opge- 
maakt worden dat de groote prent (No. 3085) later dan deze is ver- 
vaardigd. Links boven de hoofdvoorstelling eenige over elkaar geschoven 
schilden, waarop ,,Friedelbgen * etc, „ . . . Milan", ..Cremone Vileroij 
priaonier par Ie P. Eguneus" (sic), „Landau". Rechts „Weert", „Greven- 
broek", ..peertetbreij(?)", „Stevenswe{ert;", „kijckuijt", „Venlo", „Stokem", 
.^Keijsersweert". In 't midden de Faam met twee bazuinen, waaraan 
doeken met inschriften, de oorlogverklaring en het nemen van Middelburg 
(in Vlaanderen) meldende, rechts van haar een engeltje met helm op, het 
wapen van Engeland in de rechter- en den p^lbundel in de linkerhand 



Digitized by 



Google 



26 PRKNTEN OP DE ÖEBEURTBNISSBN VAN 1702 1703 



en zittende op den HoUandschen leeuw; links, twee engeltjes, met keizers- 
kroon en standaard, op den keizerlijken adelaar. In den recbterbovenhoek 
nog twee engeltjes. Gravure in-plano, door D. Marot, met adres van P. 
Hussou waar naast nog staat: „C. Starrevelt, Admiraal van de Vyver." 
Zie ook No. 3088 hier voren, waar, evenals bij No. 3085, verkeerd naar 
No. 3092 in plaats van naar dit nommer verwezen wordt, en No. 8107 hierna. 

1703. MuLLBB (No. 3302*). 

DozY (No. 3802c). 

3092. „DE CAMPAGNE DER BONDGBNOOTBN van den iaabb 
1702." 

Gegraveerd onderschrift onder de hoofdvoorstelling dezer prent, waarin 
het veroveren der galjoenen bij Vig'os is afgebeeld. Op den voorgrond 
de Hollandsche maagd, met p^lbundel, vrijheidshoed en speer, en de 
koningin van Engeland in een zegekar, door twee zeepaarden getrok- 
ken en door Neptunus bestuurd; bovenin, in één medaillon, de borst- 
beelden, naar rechts, van „Ludovicus. xiv. et Philippus. v." die in den 
vroegeren staat niet voorkwamen. Boven deze hoofdvoorstelling, in 
*t midden, in een medaillon, door twee Famen gekroond, het borstbeeld 
van .,Anna regina magna Brittanuia." Links van deze in medaillon, met 
een keizerskroon er boven, het borstbeeld van „losephus I. rom: et 
hung: rez.*'; rechts, met hertogskroon, het borstbeeld van „Euge- 
nius princeps sabaudise." Onder Joseph, in drie medaillons: „Landauw 
Gew: 10 Sept:", „Keizersweert" en .,Friedlingen" ; onder Eugenius: 
„Luzzara". „Philip' (van Spanje) met bliksem in de hand, en „Cremona". 
Links van de hoofdvoorstelling, bovenaan, een medaillon met de borstr 
beelden, naar rechts, van „Marlebourg Athlone et Koehoorn." en daar- 
onder: „Venlo Gew: 28. Sept:", „Stevensweert Gew: 2. Octob:", 
„Roermond Gew: 7. Octob:" en „Luyk Gew: 14 Octob:". Ter rechter- 
zijde van de hoofdvoorstelling, in medaillon, tegen twee gekruiste ankers, 
de borstbeelden der zeehelden : „Ormond Rooke et Allemonde.", daaronder 
„Cadix", „Petite Guave", „Terre neuf." en „S^ Domingo.", terwijl links 
van het onderschrift nog is afgebeeld „Hulst Verlaaten" en rechts 
„8^ Donaas. ■ Gravure in-plano, z. n. v. gr., maar naar P. Kaarsgieter 
door D. de la Feuille. 

1703. Mulleb (No. 3304). 

3093. „De verbondzaal der hoogst yermo gende 
machten, tot recht en vree." — „t geseegend jaer van 

MDCCn." 

Op- en onderschrift eener zinneprent op de gebeurtenissen van 1702. 
Achter een ronde tafel, in het midden eener zaal, staan Christendom en 
Vrede naast elkaar. Vóór hen „algemeene Vrijheid" met de weegschaal 
in de linkerhand en met de rechter omhoog wijzende naar een wereldbol, 



Digitized by 



Google 



1703 



ZINNBPRBNT OP DB OBBBURTBNI88BN VAN 1702 27 



die aan een zijden draad onder een soort hemel hangt. De vr^heid der natiën 
dient echter bewaard, daarom herinnert het inschrift : „Wilhelmi aT8picüs*\ 
aan de binnenzijde Tan dien hemel, aan het verbond in 1701 door 
toedoen van Willem ui, in volkomen eensgezindheid gesloten, en is 
een zinnebeeld van die eensgezindheid aan de voorzijde daarvan aan- 
gebracht. Rondom de tafel zitten : de keizer, die uit den kardinaalshoed (van 
Porte Carrero) 'tvalsche spaansche testament haalt; de koningin van Enge- 
land met passer en scepter in de hand, en één der leden van de Staten- 
Generaal met een staat van oorlog vóór zich en een horloge in de hand? 
daar de tijd geen uitstel lijdt Lodewijk xiv heeft het oorlogszwaard en 
den geldbuidel vóór zich liggen en keert zich toornig van de overigen 
af, vast besloten om de spaansche en firansche kronen onder één hoed 
te brengen, gelijk dit a%ebeeld is op een schild in den rechterbeneden- 
hoek, met het opschrift „Male jvncta." en ook gezegd wordt m de uitlegging, 
in *t firansch en in 't hollandsch, in vier kolommen, in boekdruk, onder de plaat 
Wordt dit schild door de Waarheid vastgehouden, in den linkerhoek is 
de Dapperheid afgebeeld met den pilaar der Standvastigheid, gereed om 
de Loosheid tegen te gaan. In een schild bij deze geplaatst, zijn een 
keizers- en koningskroon a%ebeeld, waarboven de pauselijke tiaar en het 
inschrift .,Qvorsvm nesdo". Rechts op den achtergrond de Bondsgodin, 
te voorschijn tredende van achter een gordijn, waarop de slag bij Yigos 
is afgebeeld. Langs den linkerwand vier stoelen, waarop de wapens van 
Savoye, Mantua, Keulen en Beieren, Frankrijk's bondgenooten ; rechts 
een gelijk getal met de wapens van Venetië, Florence, Modena en Por- 
tugal, de zijde der Qeallieerden toegedaan. Op den rechtermuur, zinnebeeldig, 
de verheffing van aartshertog Karel; aan de linkerzijde de stroomgoden 
van Rijn en Maas, twee piramides met afbeeldingen van veldslagen en 
belegeringen, en de portretten van „Rex losephus" en „Rex Frederi- 
(cus)'*. Naast Lodewijk ratten, knagende aan twee boeken: „Carga 
de Mexico'' en „Carga de Peru", en aan een kist met papieren. Op de 
voorzijde van het tafelkleed is „een wysen Heldin" afgebeeld tusschen 
de zinnebeelden van schijnvrede en oorlog gezeten. De eerste wijst zij af. 
Boven haar het inschrift „Pace ficta bellvm potivs". Lager, in een 
afumderlijk lijstwerk: „Luyk en zyne twee sterkste casteelen veroverd." 
Links in de lucht, de Qerdchtigheid en de Overvloed; rechts drie furiön 
op de vlucht gedreven. (Gravure in-plano, z. n. v. gr., maar door R. de 
Hooghe. De uitlegging op een a&onderlijk vel. 

1703. MuLLBR (No. S305). 

3094. „Facit conioncüo tutos." 

In«chrift in een gebeeldhouwd cartouche, midden in een zinneprent op 
de gebeurtenissen van 1703. Boven de cartouche een adelaar met zwaard 
en rijksappel in de klauwen, links van dezen een eenhoorn (Engeland)' 



Digitized by 



Google 



28 VSBSCHILLENDfi GEBEURTENISSEN I70S 

rechts een leeuw (Holland). Daarboven het borstbeeld van Willem m, 
naar links, in een medaillon tusschen zware draperién geplaatst, waarom- 
heen een lint met inschrift: „Etiam Post Funera". Koningin Anna 
staat links van het cartouche, dat op een soort voetstuk rust, waar vóór 
de Dapperheid geknield ligt, die het monogram van den overleden vorst 
grift in een medaillon, omgeven door een slang, als het beeld der eeuwig- 
heid. Geheel links verslaat Herkules Nijd, Bedrog en Vooroordeel. 
Rechts van het altaar staat de Vrijheid met vrijheidahoed en speer, waar- 
aan de pijlbundel, door een lauwerkrans omgeven, is bevestigd. Terzijde 
van haar een doek waarop de „Helden Daaden van den Jaare 1702" zijn 
a^ebeeld. Bovenaan de plattegronden van „Keisersweert", „Landau.** en 
„Venlo." naast elkaar. Daar onder, in een ovaal, het nemen der vloot bij 
•jVigos." en nog lager plattegronden van „Roermond.", „Stevenswaert." en 
„Luyk." Onder dit doek de Hollandsche leeuw met zwaardjinden rechtervoor- 
klauw en den linker op een papier, waarop: „Vi gilanter Deo Confiden- 
tes*'. Boven het doek een engeltje (de Faam), dat de bazuin blaast en 
met de omlauwerde zeis van den Tijd op Venlo wijst. Gravure langw. 
in-fol., naar en door C. Huyberts. Onder de plaat, in boekdruk, een 
40regelig vers van W. van der Hoeven; links daarvan een ,, Kort Begryp 
der voornaamste Daaden van zyne Allerdoorluchtigste Majesteit William 
'den III ®"' Koning van Groot Britanje. enz. tot aan zyn dood.*'; rechts 
., Roemruchtige Overwinningen, door de Geallieerden geduurende het 
Jaar 1703. op de Franschen en Spanjaarden behaald; eindigende met 
d'Expeditie by Vigos." Boven deze drie kolommen het algemeen op- 
schrift: „Ter eeuwige gedachtenisse van het zeeghaflig Jaar 1702." 
Onder dezen tekst een in rood en zwart gedrukte „Princelycke almanach, 
Voor 't Jaar 1703.", geplakt in de daarvoor zeker opengelaten ruimte, 
waardoor nu plaat, tekst en almanak op één plano vel konden komen. 
Onder het vers het adres: „t Amsterdam, by Adriaan Braakman, Boek- 
verkoper in de Beurs-straat, by den Dam. Anno 1703." 
1703. Niet bu Muller (No. 3805). 

3095. „Hef Huwelijk Van Mars met de Vrede Door ƒ, 
de Both Mcb=,Z=:' 

Inschrift in de titelplaat van een ..staat-spel." in 1703 te 's Gravenhage 
bij E. Boucquet uitg-ekomeu. Rechts sttiat Mars, met de linkerhand 
rustend op het wapen van Frankrijk, en, over een offerschaal heen. de 
rechterhand reikende aan een vrouw met palmtak in de linkerhand (de 
Vrede). Achter de offerschaal een geestelijke. Gravure in-8*., door „V Hoek'. 

2 Januari 1703. Mulleb (No. 3306a en b), 

3096. „Geweldige opschudding te N^megen." 

Onderschrift onder de afbeelding van een gevecht voor het stadhuis 
aldaar, naar aanleiding van de magistraataverandering, welke op dien 



Digitized by 



Google 



1703 TSB80HILLBNDB OBBSÜRTBNISSIN 29 



dag plaats moest hebben, waarbij de Gemeenslieden wenschten, dat hun 
de Trije bestelling der eigen regeering zou worden a%estaan. Gravure 
langw. in-4*., naar en door R. Vinkeles, met adres van F. Bohn. 

Hierbij b dezelfde plaat in proefdruk vóór het onderschrift en met den 
naam van den graveur gepointilleerd. 

1703. Muller (No. 3807). 

3097. „Gelder Soo als het tegens = woordig, in syn 
Werken Ic^," enz. 

Zie: Ko. 3103 hierna. 
30 Juni 1703. Mullbb (No. 3317fl). 

3098. „Plan van de Batailje der Holland en Fi*anse 
Armee Voorgevallen tussen Moijsebroeck Wilmerdonck en 
Orderen op den 30. lanij. onder Commande van de Heer 
Generaal Obdam. 1703". 

Inschrift in een steen onder in een situatiekaart dier plaatsen en om- 
streken. Onder de plaat, in vier kolommen, met het algemeen opschrift: 
.^Battailie van Wil merdonck, by Eckeren," enz., „Annotatie voor de 
Plan Tan de Bataillie van Wilmerdonck" enz., — „Remarques pour Ie 
Plan de la Bataille de Wilmerdonck," enz. welke in 'tfransch en in 
't boUandsch, de verklaring geeft der letters A — BB in de plaat, alles in 

boekdruk. Qravure langw. in-fol., naar d'Yvoy, dien Muller Mr. kaarten. 

r ^ 

maker noemt. Hier staat echter „Monas Yvoij Ca tier Maist.(re) Gene- 

rael et{c) et{c)". wat toch zeker kwartiermeester-generaal beteekenen zal 

daar d'Yvoy deie waardigheid toen bekleedde. Met adres van P. Husson 

te 's Qravenhage. 

30 Juni 1703: Muller (No. 3318). 

3099. „Plaan (sic) van de Battalje der Hollandtse en 
Franse Anneé voorgevallen tussen Moijsebroeck. Wilmer- 
donck en Ontere (sic) op den 30. lunij 1703, onder Com- 
mando van de Heer Generaal Obdam". 

Inschrift in een label boven in een situatiekaart, bijna als de vorige. 
Onder de plaat, op een afzonderlijke strook, in boekdruk : „Ezplioatie van 
de recontre", enz. in het hoUandsch en „Explication de la rencontre" 
enz. in het fransch, elk in twee kolommen, verklaring gevende van de 
letters A^L in de plaat. Gravure in-plano, z. n. v. gr. Onder de expli- 
catie het adres van N. Wildt te 's Qravenhage. 
1703. Niet bij Muller (No. 8318). 

310(y. „Le diic de Baviere Batu.'' ,^Bas Jesus 
MaHr 

Inschriften ter zijde en onder een afbeelding in cartouche, die den 
Keurvorst als boeteling geknield voorstellen moet, maar zeker vroeger 



Digitized by 



Google 



30 KAKEL m VAN 8PANJB - LIMBUKO - OKLDBK 170S 



▼oor i«t8 anders diende. Kroon en staf liggen naast hem. Hij heeft 
een geesel in de hand en zegt: „Miserere Mei". In den rechterbovenhoek 
een gedeelte eeaer stralenkrans waarin: „Avr", daaronder een Christus- 
beeld. Onder de plaat een vers van 38 regels in vlaamsch dialect, o. a. 
zinspelende op den slag bij Wilmerdonk, enz. Gravure kl. in-8*., z. n. v. gr., 
met adres van H. Aertssens te Antwerpen. 

ig^ September 1703. Mullse (No. S331). 

3101. „Veritable representation de TOrdre du depart 
de S. M. C. Charles III. Roy d'Espagae &c. parti d« 
Vienne Ie 19. Septembre 1703.'' 

Opschrift (met fransche verklariug der cijfers 1 — 11) boven de afbeel- 
ding van den reisstoet ia zes rijen boven elkander. Onder de plaat, in 
twee kolommen, hetzelfde opschrift en de verklaring der cijfers, in 't hol- 
landsch en in 'tduitsch en twee Sregelige verzen in dezelfde talen, 
alles in boekdruk. Gravure langw. in-fol., z. n. v. gr., met adres van 
A. Braakman en O. La Feuille te Amsterdam, naardeCopietot Weenen. 

S7 September 1703. Mullbb (No. SSS3). 

3102. „Situatie van Limburgh**. 

Ondersohnfl. met verklaring der nummers 1 — 6, in den rechterbeneden- 
hoek eener plaat, waarop een gezicht in vogelvlucht der stad en van 
hare omstreken. Gravure langw. inV., z. n. v. gr., met adres van 
Anna Beeck te 'sHage. 

20 April— 7 Oktober 1703. • Müllie (No. S807). 

moet zijn: Na. Mullkr (No. 382f). 

3103. „Gelder Soo ala het tegen8=woordig, in gyn 
Werken legt, en in gesloten is, met de Attaques, door de 
Troepen, Van syn Koningl = Maiest= Van Pruissen, ge- 
commandert door syn Hoog = Graafl = Ëxell = de Beer 
generael, Lieut = Lotthum. A9 1703. 20 April.'* 

„De Bombardering is uytgevoerd op den 7. Octob 
volgens Ordre van Hoog = gem. Heer Generaal, door den 
Heer Schlundt,'* enz. 

Inschriflen in twee labellen, links en rechts in de bovenhoeken eener 
situatiekaart van Gelder en de omliggende landen met de belegerings- 
werken. In den rechterbenedcnhoek een voetstuk, waarop de „Verklaaring 
der Getalen en Telkens" (l — 10). Op een afzonderlijke strook bovenaan 
twee afbeeldingen: „Attaque de Hartenfeldt" en „Attaque de Verth.", 
met verklaring der letters A — T en A—X onder iedere voorstelling. 
Onder de groote plaat, eveneens op een afzonderlijke strook, de verklaring 
in het firansch, der letters a—o A^H en A— H, in de hoofdvoorstelling. 



Digitized by 



Google 



170S KOMST TAN KARBL lU IN 8PANJB 31 

G rmv uf c br. in-fbl., z. n. ▼. gr. In den linkerbenedenhoek der groote 
plaat het adres van D. van Bueghem in de Brugstraat te Wesel. 

.1708. MüLLBB (No. 8825). 

3104. „Gloriense representatie van . . . Gonstantyn van 
Sterrerelt," enz. 

Zie: No. 8088 hiervoren. 

7 Maart 1704. Mullbb (No. 8828). 

3105. „Gloriense Tianding en Inhaling vanzyn Maies- 
teyt Carel de III. Koning van Spagnie en Indien. Geari- 
yeert op den 7 Maart 1704. tot Losabon in Portugal." 

Inschrift in een doek in den rechterbovenhoek eener plaat, de vloot op 
den voorgrond en Lissabon op den achtergrond vertoonend. Gravure 
langw. in-4*.. door P. Slujter. Rechts bovenaan gemerkt „Fol. 201." üit: 
JEwtopenehe Mercurius. Zie voor een anderen staat dezer plaat Muller 
No. 8750*. 

7 Maart 170i. Mullbb (No. 8829). 

3106. „Op de Verbeelding der Overkomst van den 
grooten koning Karel de III. Monarch van alle de His- 
panien en de Indien.*' — „Sur la representation da 
Passage de Charles UI. roi des Espagnes ft des Indes." 

Opschrift, in twee kolommen, boven een S-regelig hollandsch vers van F. 
de Kaarsgieter, een even groot fransch en daaronder de „Verklaring der 
Cyfertallen**, „Bzplication des chiffres." (1 — 14) ieder in twee kolommen, 
alles in boekdruk. Deze tekst is geplakt onder- en geeft de verklaring 
van een zinneprent op Karel m van Spanje. Hij is in de rechterhelft 
der plaat ^voorgesteld in romeinsch krijgsgewaad, met het zwaard in de 
opgeheven rechterhand en een schild in de linker. Minerva geleidt hem 
naar een gebouw, dat achter hem verrijst en versierd is met de afbeel- 
dingen van een veld-, een zeeslag en twee portretten. In de wolken zitten 
Jupiter, zijn bliksems gereed houdende om zijn vijanden te treffen, en Karel v 
als Herkules. Links twee zinnebeeldige vrouwenfigfuren, bij een wereldbol, 
waarvan het gedeelte, waarin Amerika ligt, zichtbaar is; de ééne die 's konings 
wereldlijke onderdanen voorstelt, heeft de stedekroon op het hoofd en biedt 
den vorst een scepter aan, welke bovenaan een hand heeft waarin een 
oog a%ebeeld is; de tweede vrouw, zijn geestelijke onderdanen vertegen- 
woordigende, ontsteekt een reukoffer. Een engeltje komt met de keten der 
orde van het Gulden vlies naar hem toe. Tusschen deze beide deelen der 
hoofdvoorstelling ziet men op den achtergrond den stroomgod van de 
Taag en een paar amerikaansche onderdanen van den vorst, te halver 
lijve, terwijl links op den voorgrond een paar afnkaansche en ameri- 
kaansche onderdanen, zooals de uitlegging zo noemt, door het water 



Digitized by 



Google 



82 KOMST VAN KAREL III IN SPANJE 1703 



wadende, een grooten hoorn des o vervloeds aan Neptunus brengeen. Rechts 
op den voorgprond twee leeuwen, de Leonsche en de Vlaamsche leeuw „die 
hun Vorst beschermen". Tusschen deze beide groepen van den Toorgrond 
de afbeelding van Alcides den driehoofdigen Cacus -verslaande. 

Door de uitlegging ia deze niet oorspronkelijke prent op Karel iii toe- 
passelijk gemankt. Muller zegt dat ze eerst als zinneprent voor Willem ni 
gediend heefl, maar zelf beschrijft hij de prent in dien staat onder de 
zinneprenten op dien vorst niet en de geheele voorstelling maakt het 
reeds onwaarschijnlijk dat ze daarvoor ooit zou hebben kunnen dienen. 
Ëen vroegere staat, hier ook aanwezig, heefl met den boven beschrevene 
de volgende verschillen: 

lo. De romeinsche veldheer heeft niet den kop van Karel iii, maareen 
ander, met sluik nederhangend haar, doch dat is de kop van Willem ni 
niet, maar zeker die van Karel n van Spanje. 

2o. Achter de zinnebeeldige vrouw, die het reukoffer ontsteekt, ziet 
men een standaard. In beide staten der plaat is boven aan dien standaard 
het naamcijfer aangebracht van een Carolus, n.1. twee Cs door elkander 
gegraveerd; in den hierboven beschreven lateren staat is het romeinsche 
cijfer II, dat oorspronkelijk achter die O's stond, in een zeer zwarte III 
veranderd. 

3o. Beide staten hebben rechts onderaan den naam van Rom. de ' 
Hooghe als graveur, maar de hierboven beschrevene heeft het adres 
van .,Nicolaus Visser" te Amsterdam, onder de voorstelling van Alcides 
en Cacus, terwijl in dezen vroegeren staat het adres: „Bruxelle apud Johan- 
nem Leonardi Bibliopolam." boven die voorstelling gegraveerd is; ondanks 
de arceering is het slecht weggeslepen adres van Leonardi op de eerst- 
bcschreven plaat nog zeer goed zichtbaar. 

4o. Er komen in dezen staat geen cijfers in de plaat voor. 

60. Bij de twee mannen met den hoorn des overvloeds leest men in 
beide staten „Asia" en „Africa" terwijl ze daarentegen in de verklaring van 
den lateren staat (zie boven), een Afrikaan en Amerikaan genoemd worden. 

Dat de laatst vermelde een vroegere staat is dan de eerst beschrevene, 
blijkt uit een derde exemplaar in deze kollektie. Daarin is de kop van 
Karel 11 weggeslepen en nog niet door dien van Karel m vervangen. 
Het adres van Leonardi is reeds weggekrabt, maar achter de gekruiste 
O's staat de romeinsche II nog en er zijn nog geen cijfers in de plaat 
gegraveerd. 

Onder dezen staat, leest men deze H. 8. mededeeling van de Wed. 
Leonardi aan Bomeyn de Hooghe(?) „Mijn Heer dese plaat heeft 
V.E^ voor mijn man Saaliger göetst, en heb het Tronetje door Pieter van 
Gunst laaten Snijden. Ik Twijfèle niet of V.B.d sal wel kunnen sien dat het 
V.E.<i Werck is". De kop van Karel ni is zeker dat door P. van Gunst 
gesneden „Tronetje." 



Digitized by 



Google 



1704 „ADMIBAAL VAN D£N VUVSR" 33 



34 April 1704. MuLLBB (No. 8330). 

3107. „Representatie, of lof basnyn op de wel uytge- 
yoerde daad van verschyde Scherelingers Geassisteerd door 
een detachement Hantgranadiers gecommandeert door de 
Heer Luyt. Mayserd, door de Loffelyke en nooyt volprese 
directie van de manhaften heer C^y" van Sterrevelt, Ad- 
miraal van de Vyver, &c. &c. &c. Op den 24. April 1704." 

Opachriit boven een spotvers, in drie kolommen, in boekdruk, op 
Constantjn Tan SterreTeld. Admiraal Tan den Vijver te 's Graven hage, 
beboorende bij een plaat met bet dorp Scbeveningen op den voorgrond, 
daaracbter de zee; in het midden der plaat op den achterg'rond, eenige 
schepen: dicht bij het strand een man. met een zwaard in de hand, die 
door het water heen naar een schip toeloopt, dat nabij den wal is. Onder 
de prent, in boekdruk, de verklaring" der letters A—G. Deze zeer zeldzame 
plaat doelt op een minder bekende fi^beurtenis, die hierop neerkomt: 
een fransch kaper had vier scheveningfsche vi.sschers op rantsoen gesteld. 
Toen men hem het geld wilde geven tot lossing der gevangenen, eischte de 
Franschman dat men hem in goud zou betalen. De Schoveningers, hier- 
over verbitterd, gaven er de 's graven haagsche overheid kennia van en 
deze kwam hun met krijgsvolk te hulp. dat mede scheep ging, achter den 
kaper omvoer en onder 't voorwendsel van hem geld te brengen, hem over- 
rompelde. Sterreveld, admiraal(=opzichter?) over den Vijver, schijnt een 
druktemaker te zijn geweent die zir^h eenige personen tegen gemaakt had ; 
deze, door zijn betrekking verhinderd om mede scheep te gaan, trakteerde, 
volgens het vers. de uittrekkenden op een borrel. Nauwelijks gereed met zijn 
werk, spoedde hi) zich 'savouds naar 't strand en bood „tien pont groot" 
aan den persoon die hem met schuit of boot de anderen achterop wilde 
voeren. Er was echter niemand te vinden en nu liep hij (zooals op 
de plaat is a%-ebeeld) in heiligen ijver zee in, met uitgetrokken zwaard. 
Dat deze daad den spotlust wakker maakte, is te begrijpen. Gravure 
langw. in-fol-, z. n. v. gr., met adres van Nossuh (Husson) te"sGravenhage. 
(Zie ook No. 3088 en 3091). 

Omtrent den z. g. admiraal van den Vijver heb ik van geen der 
personen, tot wie ik mij om inlichtingen wendde, iets naders kunnen 
vernemen. Ofschoon ik het er voor houd dat de betrekking van opzichter 
misschien spottend in admiraal veranderd is door de spraakmakende ge- 
meente, kan ik dus, ondanks alle aangewende moeite, niets zekers mede- 
deelen. Alleen dank ik aan Mr. S. van Gijn te Dordrecht de volgende 
bizonderbeid : In een achttiende-eeuwsch boekje, getiteld: Lyste van 
rariteiten^ Die verkocht wllen merden op den 3*2 van Bokkem-maand, in 
den Jaren dat tweemaal drie zco teel doet als driemaal ttree. Ten Huyu 
van Anna Folie . . . Tnede deel. Gedrukt in Arahien, midden op de 
ZandZee, in 'tvervalle Kasteel van den Rasenden Roeland, komt op bl. 

nr 3 



Digitized by 



Google 



34 GIBRALTAR 1704 



119 onder No. 5t09 Toor: ,,K«n Copye Authentijoq Tan een seer curieuse 
Missive, geschreven door den onder Veldheer van het Moordsche Veeo. 
Juste Venenski, aan sijn Papa Gio Potteminde Holsky, Groot Schatbe- 
waarder van Katendrecht". In dit dwaze stuk, dat ongeveer elf bladzijden 
beslaat, wordt op bl. 125 met den slapenden boer van Stolkwijk, o. a ook 
genoemd „Admiraal Sterrevelt seer diep in den rouw. zittende op eengebakke 
Pekelharing". De geheugenis aan hem was dus te dier tijd (ik vennoe<i 
dat het boekje tuaschen 1720 en 1730 gedrukt is), nog niet verdwenen. 
Ook andere plaatsen in dit werkje schijnen op hem te doelen. 

L Augustus 1704-. a. Niet bij Muller (No. 3340). 

3108. „De Baay En Stadt. van Gibralter'\ 

Inschrift in een kaart, waarop, bovenaan in het midden, de stad is 
afgebeeld, in vogelvlucht met de vloot, enz.; links bovenaan „2. Scheepen 
Leggen(d) Op Brand Wagt". Rechts omlijst: „Gedrukt Tot Amsterdam 
Bij Gerard van Keulen Boek Zeekaard Verkooper en Graadboog Maker 
aan Oost Zijde Van De Nieuwen Brug Inde Gekroonde Loot^man Met 
Privilegie Voor 16 laeren. door I Stevinkhof." Een ,,Pertinente Ver- 
klaring van de Stad en Bay vun Gibralter: mitsgaaders de situatie van 
dien, d' Attaque van de Gekombineerde Vloot, de Landing, desselfs Militie, 
en alle voordere Dieptens en Droogtens. in de zelve Baay bekend. Zo 
als bevonden] is in 't attaqueeren der Stad OibraUer, den 1 Augustus 
1704, en de volgende Daagen, tot des zelfs Overgpaaf aan den Prins van 
Hessen Darmstad, voor den Aarts Hertog Karel den m **., alsKonmg 
van Spangien, etc. etc. etc. Opgegeeven door Joannes Stevinkhof" 
geeft, op één blad, gr. infol. en met hetzelfde adres van de kaart, een 
verklaring der letters A— Z en a — t. Deze kaart is een kopie van de 
door Muller onder No. S340, naar het exemplaar van Mr. S. van Gijn, 
beschrevene. De hier aanwezige is eenigzins gewijzigd voor zoover het 
de daarop afgebeelde vloot betreft en heeft in den rechterbovenhoek 
't adres van van Keulen waar bij die van Mr. van Gijn vierderlei voet- 
maat gegraveerd is, terwijl omgekeerd hier in den rechterbenedenhoek 
de voetmaat voorkomt, waar daar het adres staat: „Tot Amsterdam by 
loannes Loots Boek Zeekaard Verkooper en Graadboog Maker inde 
Nieuwebrugsteeg inde longe Lootsman." 

1 Augustus 1704. *. Niet bu Muller (No. 3840). 

3109. „Meiü en seer Naw keurig Corecte Pian van 
Gibraltar met alle zyne Fortificatiens en Verbeteringe en 
de Nuttigheeden van dien Plaats. Opgedragen aen den 
Ed Lord Portmore. Plan tres Exact de Gibraltar et de 
ses Forti fications'^ enz. 

Inschrift in een steen in den rechterbenedenhoek van de bovenste 
helft eener plaat, waarop een plattegrond van Gibraltar, omgeven door 



Digitized by 



Google 



170* 8LAO BU HOCHSTBTT 35 

een geticht io vogelvlucht van het omliggende land, is a%ebeeld. De 
onderste helft is in driën verdeeld en vertoont de „Bay de Porto Bello", 
„Dertroit de Gibraltar." en .,Lac de Cartagene." Onder de plaat, op een 
afconderlijke strook, in vier kolommen, in boekdruk: ,.Explication Des Let- 
tres & Nombres (A— Z en 1—7) de la Ville de Gibraltar." „Uitlegging 
. . . Der Letters.' enz. Daaronder, eveoeens in vier kolommen: „Nauw, 
keurige beschryvinsfe Van de Situatie van de Stad Gibraltar, Leggende 
in de iddela nd sche (sic) Zee, aan het Koninkryk Spanjen.' Deze uit- 
legging, enz. heeft het adres van Andries en H. de Let te Amsterdam. 
Gravure in-plano, z. n. v. gr. 

18 Augustus 1704. Müllke (No. 8342). 

3110- „Accn^ta. delineatio. praelii. Hochstetensis.*' 
enz. — „Elepresentation Exacte de la famense Bataille 
de Hochstet,*' etc. 

Onderschriften (met latijnsche verklaring der letters AS en der 
cijfers 1 — 12, in de plaat voorkomende) gegraveerd in den breeden plaat- 
rand onder een vogelperspectief van het geheele slagveld. Links op den 
voorgrond Mnrlborough en prins Eugenius met hun staf, en graaf de^ , 
Tallard gevangen zittende in de koets van Marlborough. enz. Gravure 
in-plano, door Huchtenburgh met adres van G. Valk. Bij dit exemplaar 
is een losse strook, waarop het latijnsche onderschrift en de uitlegging 
der letters en cijfers, in het hollandsch vertaald en in boekdruk, afgedrukt is. 

18 Augustus 1704. , Muller (No. 3343<i). 

3111. „Zegen by Hoogstad, op de Fransen en Beyer- 
sen door S. H. Marlbourg en pr. Eugenius van Savoyen 
Terkreegen. 13. Aug. 1704.'' 

Inschrift in een lint boven een drukke voorstelling van den slag. Het 
opschrift is in het midden afgebroken door de borstbeelden van Marl 
borough en Eugenius van Savoje, door vier zinnebeeldige figuren ge- 
houden. Onder deze gravure in-plano de verklaring der cijfers en letters 
in de plaat voorkomende (1—24 en A — Z, a—z) en in het midden een 
opdracht aan Anna koningin van Engeland, door den graveur der plaat 
R. de Hooghe. Daaronder het tijdvers: 

„GaLLos et Boftros MarLborg TIbl DeLet In Istro." 

13 Augustus 1704. Müllbb (No. 3344«). 

3112. ,,Bloedige BataHe*'. 

Opschrift op een label boven de afbeelding van een hevig ruiter- 
gevecht op een zeer heuvelachtig terrein. Rechts op den voorgrond 
liggen, zeer in het oog vallend, een trompet en een hoefijzer, iets 
meer naar achteren ander kriJQ^stuig. Onder de plaat, iu drie kolommen, in 
boekdnik, „Afbeelding van de bloedige Bataille, en naauwkeurig relaas 



Digitized by 



Google 



36 SLAO BIJ HOCHSTBTT 1704 

Wegfens de overgroote en uitmuntende victorie. Door het Leger der Ge- 
allieerde Mogendheden aan den Donau, hy Hochsted, op dat van Vrank- 
ryk en Beyeren hevogten den 13 Augusti ITO*." en „Verklaaring van 
de Cyfergetallen," (1 — 32). Gravure br. in-fol., z. n. v. gr. Volgens den 
heer J. Ph. van der Keilen geheel gevolgd naar een groote prent van 
8. van der Meulen. 

13 Augustus 1704. Muller (No. 8346). 

3113. „Bloedige Batalie byHoghsted. Voorgevallen op 
den 13 Augustus 1704.'' 

Opschrift in een lint boven in de plaat. Op den voorgrond een gevecht ; 
daarachter de legerkorpsen en rechts Hochstett, dan de rivier en geheel 
op den achtergrond heuvelachtig terrein. In den rechterbovenhoek ver- 
klaring der cijfers 1 — 10. Onder de plaat drie kolommen tekst, waarvan 
de laatste een uitvoerige lijst der p^evanpfcnen bevat, terwijl boven de 
eerste staat: ,,Afbeelding Van de bloedige batail Ie, en naauwkeurig relaas 
Wegens de overgroote en uitmuntende victorie. Door het Leger der Ge- 
allieerde Mogeatheden aan den Donau. by Hochsted, op dat van Vrank- 
ryk en Beyeren bevogten den 13 Augusti 1704.'\ alles in boekdruk 
Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr. 

13 Augustus 1704. Niet bij Muller (No. 3349) 

3114. „A most Exact and Accurate Plan of the Several 
Attacks at the Famous Battle of Uleinheim And of the 
Incampments of both Armies Before 8f after the Battle, 
The whde Snrvey'd^ upon the Spotj hy the Quarter-Master 
General^ Assisted by the Best English Ingeneers and Cor- 
rected and Approved hy all the Generals.^* 

Opschrift op een monumontalen steen (waarop, tusschen krijgsattributen, 
een zinnebeeldige figuur met vreJepalm en speer) in den linkerbeneden- 
hoek eener plaat, uit twee bladen bestaande en met vier verschillende 
tafereelen. De slagorde der beide legers is uitvoerig afgebeeld op het 
linkerblad der plaat, op één zesde na, in den rechterbovenhoek, dat, met 
het geheele bovenste derde deel van het rechterblad ,.A Prospect 
of the Battle & Victory at Bleinheim" vormt, volkomen gelijk aan het 
onderste gedeelte van de hierboven onder No. 3110 beschreven plaat 
van Huchtenburg. waarvan het een verkleinde kopie is. Het overige 
van dit blad wordt ingenomen door de plans van „Dona(u)wert" en 
„Landau" met hunne omstreken. In iedere afdeeling staat een uitvoerige 
verklaring der daarin voorkomende cijfers en letters. Onder deze plaat 
op twee vellen, in zes kolommen, in boekdruk: „An Exact and Briei 
Belation of the glorious campaign Of Hisgracethedukeof Marlborough", 
enz. Uitvoerige, gedeeltelijk gekleurde gravure in-plano, z. n. v. gr., 



Digitized by 



Google 



170i SLAG BU HOCHSTETT 37 

met adres ^an David Mortier, at the Sign of the Erasmus's Head, aear 
the Savoy ia the Strand 1705." te Londen. 

18 Augufitua 1704. a. Niet bij Mülleb (No. 3351). 

II 

3115. ^^y^Uhergrosse u: Ilerri. Victoria ivelche die 
KaysevL u ; Hohen Alliirte ohnweit Höchstdtt wieder (sic) 
Franckreich und Chur^Baijem mit Gottes Hülffe und 
Beijstand mhmlichst erhalten. ivobey unten hemerckety was 
das denckivürdigste so damit vorgangen. den 13. Aug: 
Ao 1704.'' 

Inschrifl, met adres: „Nümberg Zu finden bey lohann Christoph 
Lochner Buchhaudlern' , in een met wapens, trofeèn, enz. versierd car- 
touche, boven de afbeelding van den slag. Links op den voorgrond 
prins Ëugenius te paard ; rechts een jammerende gewonde ; in *t midden 
een geweer, degen, trom en vaandel. Onder de plaat de verklaring 
der letters A—Q. Gravure br. in-fol, door Montalègre. 

13 Augustus 1704. b. Niet bij Mülleb (No. 3351). 

3116. yjlmstandlich-accuraie Vorstdlung derjenigen 
Preisz = würdigen Victori/^ Welche . . . beij Höchstdtt die 
Hohen AUiirten/, . . hefochten.** 

„fiïn Sieg dem andern folgt/ GOtt vor die Seinen 
streitetf' enz. 

Vijf regelig opschrift en 4 regelig vers in twee rijen boven een voor- 
stelling vao dezen slag. geheel anders van ordonnantie dan de vorige. Links 
de Donau, waarheen al de opgejaagde Franschen vluchten. Op den voor- 
grond links een ruitergroep, waarbij de erfprins van Cassel. Onder de 
plaat het verhaal van den slag, in drie kolommen, in boekdruk. Onderaan 
de derde kolom de verklaring der cijfers 1—10. Gravure langw. in-4"., 
2. n. V. gr., met gefingeerd adres: ,,Gedruckt zu Trostburg bey GottUeb 
Helffer. An. 1704.' 

13 Augustus 1704. c. Niet bij Muller (No. 3351). 

3117. „A. SchlacJü Ordnung und aiimarschirung in 
eUichen Colonnen.'' enz. 

Afbeelding van den slag bij Hochstett op geheel andere wijze dan 
de beide voorgaande platen. Links onderaan „Donauwerth", bovenaan 
„Hocbstffitt". Op den voorgrond, tot ongeveer in het midden der plaat, 
waar een hevig gevecht is afgebeeld, de slagorden der Geallieerden; 
bovenaan de fransche. In den rechterbovenhoek een versierd ovaal, 
waarin de uitlegging der letters A — L in de plaat. Ik heb de eerste 
letter met haar verklaring als titel genomen, omdat er geen ander 
inscbrift in de plaat btaat, hoewel de ruimte voor een opschrift er wel 
in TTijgelaten is. Gravure br. in-fol., z. n. v. gr. 



Digitized by 



Google 



38 SLAG BU H0CH8TKTT 



1704 



13 Augustus 170i. Niet bu Muller (No. 3352). 

3118. „to Battaille de Hoechstedt Remporte par Ie haute 
AUiez sur les Francais et Bavarois Ie 13 Aout 1704." 

iDbchriH in een rot.sblok in den linkerbovenhoek eener situatiekaart 
\an dezen veldalag", waarop de legerorden door gekleurde lijnen zijn aan- 
gegeven. Op en boven het rotsblok eenige zinnebeeldige figuren, als 
b. V. boven in de wolken een schuilgaande zon (Frankrijk); een eenhoorn 
(Engeland), die een keur vorstelijke muts (Beieren) vertreedt; een stijgende 
adelaar (de keizer); een leeuw (Holland), welke een haan (Tallard) ver- 
scheurt, enz. Gnivure gr. in-fol., z. n. v. gr., met adres van Pierre 
Husson in den Haag, van wien Mr. Ch. M. Dozy te Leiden, nog een 
andere, dergelijke, situatiekaart beschrijft onder No. 3352 A. 

13 Augustus 1704. Mullee (No. 3354). 

3119. „M. Ie Marechal de Tallard . . . Il a été fait 
Marêchal de France Ie 14. de Janyier 1703, & fait pri- 
sonnier de guerre avec plus de 12000 des siens. . . Ie 13 
d'Aoüt 1704." etc. 

Onderschrift met twee 4-regelige fransche versjes, onder de afbeelding 
van de Tallard, met den rechterarm leunende op een tafel, de maarschalk- 
staf in de hand. Achter hem afbeelding van een veldslag. Rechts, op 
den achtergrond ..Hoctette" (sic). Gravure kl. in-fol., z. n. v. gr., zeker 
reeds vroeger te zijner eere gebruikt. 

13 Augustus 1704. Mullbb (8. No. 3356 A). 

3120. „La gloire des armees confederees, illustree par 
une description blazonnee De cxxvui Drappeaux, & de xxxv 
Etendarts, deployés ; pris des Francois & des Bavarois . . . 
Portès en Triomphe de la Tour par la ville de Londres. 
Et places dans la Salie de Westminster. Ón y a ajoute 
L'Inscription d*une Colomne de Marbre Laquelle doitetre 
erigee a Hochstad . . . Ecrit en Latin par Mr Stepney", etc. 

Inschrift in het midden eener plaat, in eene omlijsting met zinnebeeldig 
lofwerk; daarboven het portret in medaillon van koningin Auna van En- 
geland; onderin de slag bij Hochstett verkleind en meest gelijkend op- 
No. 3110 hier voren. 

Aan weerszijden van dit middenstuk zijn dertien verschillende standaar- 
den en vaandels (étendarts et drapeaux) afgebeeld, terwijl twee pilaren, 
waarop de beelden^ van Waarheid en Gedachtenis staan en waaraan wapens 
en wapentrofeen hangen, aan beide zijden de plaat besluiten. Onder de 
plaat, in acht kolommen, de namen der officieren die zich met hunne 
regimenten overgaven, aanwijzing der vlaggen en uitlegging van de afbeel- 
ding van den veldslag. Geheel onderaan: „Ce Dessein Knluminé, Est 



Digitized by 



Google 



1704 ZKËSLAG BIJ MALAGA 39 



Tres Humblement Dedié A Sou Altesse Royale Le Prince George de 
Denemark, Grand Amiral D'Angleterre. . . &c.",,Robt Spofforth Sculp". 
Blijkens deze opdracht is deze plaat dus gemaakt met het bepaalde doel 
om gekleurd te worden uitgegeven. Gravure in-plano. 

13 Augustus 1704. Niet bij Muller (No. 3867). 

3121. „+ Socivm comitantibvs armis tevtonice tantis se 
toUit glo)na rebm -f- Ad Hoghstat 13 Avg. 1704". 

Oms<;hr;ft van de keerzijde eener medaille ter eere van de overwinning 
bij Hot'hatett door de prinsen Eugeniua van Savoye en Marlborough. 
Op de voorzijde ziJQ de beide veldheeren ziunebeeldig voorgesteld met 
omschrilt: ..Vt sese tertivs addatdvxDevs". Gravure in- 12*., z. n. v. gr.; 
rechts bovenaan: ..2© Deel, Pag. 390." en op ééue plaat gegraveerd 
met drie andere medaillons, waarvan twee doelen op dezen zelfden 
veldslag en de derde op de krijgsgebeurtenissen in 1706 in Italië, 
voor onze geschiedenis van geen belang is. Alle hebben rechts bovenaan 
de vermelding van deel en bladzijde, maken samen ééne gravure kl. infol. 
uit en behooren in een mij onbekend boekje over 't leven van Eugenius 
Tan Savoye. 

24 Augustus 1704. Muller (No. 3358). 

3122. „De franse vloot verdelgt door de vereenigde 
engelse en staatse* vlooten onder de Admiralen Kooke en 
Callenburg. Voorgevallen by Mallaga, op den 24 Augus: 
1704, tussen de Engelse, Hollandse en france Vlooten." 

Opschrift alleen door het veranderen van namen en data voor deze 
gebeurtenis bruikbaar gemaakt, maar overigens, even als de plaat, geheel 
gelijk aan de hierboven onder No. 2882 beschrevene. Onder de plaat 
een verhaal van den slag 'en uitlegging der letter» A — V, io vier kolom- 
men, in boekdruk. Qravure br. in fol., z. n. v. gr. 

24 Augustus 1704. Niet bij Muller (No. 3358). 

3123. „Sie( hier de Fransse Vlootj schoon sterker^ aan- 

{gegrepen 
Van Rooke en CaUenhurg: soo schrickelyk ge- 

(nepen^ 
Door H Blixemend Canon van Brit en Batavier ; 
Dat sy Toxdon kiest, en ons laet het Zee-hestier.^^ 

Inschrifl in label naast een kaartje van de plaats, waar de slag geleverd 
werd, op een doek boven een afbeelding van dien slag. Onder de plaat 
een hollandsch en een latijnsch onderschrift en de verklaring der cijfers 
1—3, in bolde talen, in boekdruk. Qravure langw. in-4®., z. n. v. gr. 



Digitized by 



Google 



40 ZINNEPRENT£N 



1705 



170B. Muller (No. 38«B). 

3124. „Praelteeken, van hondert en vyffcig steeden 
aen den Donau, Ryn en Moezel verlost, door de Onver- 
winlyke Helden, die voor t groote verbond haer moed, en 
beleyd alom geseegent sagen. A. 1704.'* 

iDSchrift in een lint, links boven in een zihueprent op de veroveringen 
in n04f\ aan de rechterzijde hetzelfde inschrift in het latijn. In het 
midden der plaat, bovenaan, het borstbeeld van ..Anna Regina", om- 
geven door medaillons met de namen van veroverde steden en plaatsen. 
Daaronder de portretten van den keizer, de koningin van Spanje en 
Portugal, van Josef roomsch koning en van Lodewijk van Baden, 
wiens hand rust op een plan der vesting Landau. Lager de overwinning 
bij Schellenberg en geheel onderaan de slag bij Malaga, met 2-regelig 
vers de verklaring der cijfers 1 — 19 en het adres van P. Schenk er 
onder. Links van deze beide laatste voorstel! in f^en de Voorzichtigheid 
of de Engelsche maagd, met een afbeelding in medaillon van „Gibraltar 
gewonnen" op den schoot en een leeuw naast zich; rechts een andere 
geharnaste maagd (zinnebeeld der Geallieerden) met kleiner medaillon, 
waarop ,. Gibraltar ontsef', naast haar Tallard raet zijn vintjer wijzende 
op een keteltrom, waarop het voor tweeerlei uitleof^in^ vatbare inschrift: 
„ons lot is geslagen te werden." Boven beide maiifrden verschillende 
vorsten, zoo te paard als te voet. Gravure in-plano, door P. Schenk. 

1705. Niet bu Mullbb (No. 336B). 

3125. „La signalée Victoire remportée par V armee 
navale de Sa Majesté, sous Ie commandement de Af. Ie 
comte de Touloxise^ amiral de France, sur les flottes 
anglaise et hoüandaise^ 1704. 

Almanak met bovenstaand inschrift en adres van J. Valeyre te Parijs. 
De helft der plaat wordt ingenomen door een groot schip, waarvan men 
al de onderdeelen ziet; de graaf de Toulouse staat er op met de kom- 
mandostaf in de hand. Aldus vermeld bij V. Champier, Les anciens 
almanaehs illustrés. Paris 1884*. 

18 Juli 1706. Niet bu Mulleb (No. 8371). 

3126. ,^Eigentliche und wahrhaffte Delineation und 
Beschreibimg der durch Göttliche Direction von dem Duc 
de Marlborough^ Ihro DurchL Herrn Erh = Prinzeyis von 
Hessen=Cassel/ samht andern tapffern Helden ueberstie" 
genen/ und f ast vor unüberwüyidlich geschdtzten Französ. 
und Chur-Bayris. Lienien in Braband/ wie dieseibe HéL^ 
denmüihig angegriffeii / erohert/ auch die Französ. und 
Bayris. Armeen zerstreuet/ theüs gefangen/ und zum TheU 



Digitized by 



Google 



1706 ALMANAKKEN 41 

jdmmerlich massacrirt worden, So geschehen den 18. Jülii 
dieses \70bten Jahrs.'' 

Geziclit in vogelvlucht van het terrein des gevechts en de opstelling' 
der leg-erkorpsen. Rechts onderaan de Maas; bovenaan, bijna in 't midden, 
Tillemont. Gravure langw. infol., z. n. v. gr., met bovenstaand opschrift in 
vijf regels en de verklaring der letters A — I, in twee kolommen, in boek 
druk, onder de plaat. Daaronder, op oen a£ionderlijk, doch aansluitend vel, 
eveneens in twee kolommen, een verhaal van dit gevecht en een ,,Lista 
der jenigen Officiers, welche man in dieser Action von denen Feinden 
ge&ngen bekommen/' Plaat en tekst met een fileet omgeven. Aan de 
zijden der gravure nog een breederen rand. De keerzijde van het tekst- 
blad heeft in 't midden een open ruimte, ter weerszijden en van onder 
door tekst omgeven en met een opschrift, waaruit blijkt dat in de ledige 
ruimte een afbeelding van de «inneming van Ulm, in September 1704, 
moest geplaatst worden. 

1706. a. NiBT BIJ Muller (No. S379). 

3127. „La Levée du siège de devant Badajos assiégée 
par Varmée portugaise^ anglaise et hollandaise^ forcée par 
les troupes de France et d'Espagne par Ie Maréchal de Tessé. 

Almanak voor het jaar 1706, met adres van F. en G. Landry. rue. 
St Jacques k St. Landry. Vermeld bij V. Champier, Les anciens alma- 
noch» illmtréi. Paris 1886, waar nog een tweede over deze gebeurtenis 
voorkomt. 

1706. b. 'Niet bij Müllkr {No. 3379). 

3128. ^^V abondance de la France triomphante de ses 
ennemis.^' 

Inschrift van een almanak met adres van G. Jollaiu te Parijs, waarop 
Frankrijk is voorgesteld als een man een wagen vervoerende, waarop 
vaten geladen zijn. Hollanders, Spanjaarden en Savoiers komen met de 
hoed in de hand naar hem toe en de Franschman zegt: 

Ondanks zooveel belagers van mijn glorie, Overwin ilf toch en heb een 
volkomen victorie. 

De beschrijving overgenomen uit V. Champier, a. w. 

1706. c. Niet bij Muller (No. 337ö) 

3129. „Le Temps passé ou Ie siècle de Crésits désiré 
des nations.^^ 

Inschrift van een almanak, met adres van G. Jollain te Parijs, waarop 
Crcsus is afgebeeld te midden zijner schatten, in een soort paleis 
door een ijzeren hek omgeven, dat de volken belet deze schatten te 
naderen. Herkules komt echter en verbreekt de afsluiting, opdat allen 
bun deel er van kunnen bekomen. De natiën, door Frankrijk geleid, be- 



Digitized by 



Google 



42 BARCELONA 1706 



preven zich uaar 't paleis; Cresius zog-t: Ik hoor uw droeve kreten, o Hol- 
lander. Diiitsclier, Ei»ti-e]><"hmaD. Savoier. Spanjaard en Vlaming. Ik zie 
met medelijden hoe ong-t'lukkig g-ij er uitziet. Maar laat aan den Fransch- 
man de eer en benijd nooit zijn zej^^evierend voorkomen, zoo gij van mijn 
gelukkige eeuw uw deel hebben wilt. De beschrijving is uit V. Cham- 
pier, a. w. 

12 Mei 1706. Muller (No. 3380). 

3180. „Naauwkeurige afbeelding en beschryving van 
de vermaarde stadt Barcelona, Benevens een kort verhaal 
van het laatste Beleg dezer Vesting door de samengevoegde 
Fransche en Spaansche Krygsmagten." 

Opschrift, boven een plattef^rond en protiel^ezicht van Barcelona; boven 
elkander. Aan weerszijden van den plattegrond, die kleiner is dan het 
profiel, een kleinere voür.^telling, links Karel iii vertoonende, wien door de 
Gerecht inrheid het zwaard wordt toegereikt, terwijl hij den voet zet op den 
Hollaiids( hen leeuw, om zóó den eenhoorn te bestijgen, zinnebeeld van 
de hulj) door Holland en Engeland hem verleend, in zake de troonsop- 
volging in Spanje. Rechts Philippus v en de fransche haan, vluchtende voor 
een haas, die van den schoot eener vrouw springt, welke onder een troon- 
liemel een gordijn oplicht, waarop een kardinaalshoed is afgebeeld, waar- 
onder ..Fravde" staat. Zoowel met dezen hoed, als met de schilderij 
re'-ht> dii uvan. waarop Prometeus is afgebeeld, wordt Porto Carrero bedoeld 
terwijl boven in de lijst sUmt .,not pvbl.'', zinspeling op zijn bemoeiingen 
in zake het testament van Karel ii. Aan weerszijden dezer plaat een ge- 
dicht, met opschrift: ,,Verklauriug der twee zy tafereelen." Onder de 
])Iaat de beschrijving der stad eu van hare belegering, in twee kolommen, 
jilles in boekdruk. Gravure langw. in-4"., door P. Sluyter, met adres van 
A. van Damme, te Amsterdam. 

12 Mei 1706. a. Nibt bij Muller (No. 3380). 

3131. ^^Naauwkeurige afbeelding van Barcelo- 

na^^^ enz. 

Dezelfde plaat, maar nu zonder verzen, op- of onderschrift. Gravure 
langw. in-*"., z. n. v. gr., bovenaan rechts gemerkt: „Pag. 230". Uit: 
'Europeesche Mercurius*^. Deze plaat komt ook voor, doch zonder adres 
van A. van Damme, in Kleum en beknopte atlas, enz. (Muller No. 37503 
plaat 68 hierna). 

12 Mei 1706. b. Niet bij Mulleb (No. 3380). 

3132. „f/ef verlaten en ophreeken der Franse Vlooien 
en Leeger voor Barcelona^ op den 12 May 1706" 

luschrift. met de verklaring der letters a — c, en de woorden: „loden 
F. Monny St." (namen van teekenaar en graveur?), gegraveerd in een 



Digitized by 



Google 



1706 BA&CELONA - BAMIIXIES 43 

lint, boven de afbeelding' der \loot op den achtergrond, van de stad in 
t midden en het leger op den voorgrond. In den linkerbovenhoek: „Son 
E^clips op den 12 May 1706." die tijdens het vluchten gezien werd. 
Gravure langw. in-4* , z. n. v. gr. Onder de plaat, in boekdruk, in drie 
kolommen: „Verhaal van opbreeken der Fransen voor Barcelona.*' 

12 Mei 1706. Muller (No. 8381). 

3133. „Plan de Ia Ville de Barcelone et Chateau de 
Mout luy avec les approches de T Armee de France sous 
les ordres de Monsieur Ie Mareschall Comte de Tessë 
depuis Ie coiuiiiencement d'Avril jusqu'au douxieme (sic) 
de May qu'ils ont leve Ie si^e a minuit," etc. 

In:ichrifi in een doek, omgeven door een wapentrofee, afgebeeld in den 
liukerbovenhoek eener kaart, waarop rechts onderaan de plattegrond van 
Barcelona; links het fort, met omliggende werken. Op de afbeelding 
van het fort is een tweede, beweegbaar, blaadje geplakt. Rechts boven 
den plaitegroiid, in een soort van monumentalen steen, de ,,Kxplication." 
vvan de letters A — Z). Gekleurde kaart in-plano; rechts onderin: 
..A.lex. Forbes,"; onder de „Explication" : „P V Cal Fecit" en onder het 
op:*chrift het adres van „Anna Beek k la Haye." 

17<>6. Nikt bij Muller (No. 3383). 

3134. ^^France post-tydinge. Versaiües den 56. Ap)nl,^^ 

Spotsohrift op de verliezen der Franschen : , .Heden arriveerde hier de 
PuHt-rvder Victoria, een Expresse afgezonden door Zijn Keurvorstelijke 
Mizerabelheyt van Beyeren," enz. Boven htt opschrift van dit Si\tirieke 
le^erbericht. de afbeelding van St. Maarten, een btuk vau ziju mantel 
voor eeu arme afsnijdende. Houtgravure in 13**.. z. n. v. gr., met den tekst 
te zamen 2 blz. in fol.. met adres: ., Gedrukt te Brussel, na de Copie van 
Parys. in de drie gekloofde Leliën. 1706." 

23 Mei 1706. ' Mullee (No. 3384^). 

3135. „Glorieuse Battalje b^ Ramelies/*. 

Dit opschrift behoort, volgens Muller, onder dezen proefdruk vóór de 
letter eener afbeelding van een hevig ruitergevecht, waarboven, op eeh 
afhangende draperie, een plan van den geleverden veldslag is gegraveerd. 
Gravure in-plano, z. n. v. gr., maar door P. Schenk. Muller beschrijft 
dezen staat naar dit exemplaar. 

Hierbij: Müsive van den Heere prince en hertogh tan Marlborottffh, 
aen hoer hoogh mog, TJyt\Leuztn den 26. Mey, 1706. 's Gravenhage 1706. — 
Miuite geschreten aen haer hoogh mag. door den Keer tan Auverquercq, 
in het Leger bg Leuven den 25. Mey 1706. 's Gravenhage 1706. en Relaes 
Van het geene den 22., 23. en 2*. deser^ tusschen het Geallieerde Leger, en 
dat tan de Vyanden in Brabant is gepasseert, volgens de rapporten van 



Digitized by 



Google 



44 SLAO BU RAMILLIE8. 1706 



den Heer van Wassenaer. . . . «i tan Mr. Willem Fleertman^ uyt ket 
Leger hy Leuven . . . aen haer Hoofjh Moq. overjehraght. 'sGravenhagc 
1706. te zamen drie bladea in boekdruk, br. in-fol. 

23 Mei 1706. Muller (No. 3891a). 

3136. „Plan Van de Glorieuse Victorie bevogten door 
het Geallieerde Leeger, . . . by Kamille", enz. 

„Ordre der Battaille van het Geallieerde Le^er den 
231" Mey 1706.'' 

Opschriften in een situaliekaart en in een voorgtellinpf der slagorde 
van het leger bij Rfimillies. In den rechterbenedenhoek van de kaart 
de ,,Explir'atie." der letters A— S: de fransche vertiiling dezer uitlegging 
is gegraveerd onder in de plant. Onder de plaat, op een afzonderlijk vel, 
het .,Relaa.s Van de glorieuse Victorie," enz. ..Relation De la glorieuse 
Victoire," etc, in vier kolommen, in boekdruk. Gekleurd exemplaar eener 
gravure br. infol., z. n. v. gr., evenals het relaas met adres van P. Rot- 
terdam te Amsterdam. 

8 Juli 1706. Muller (No. 3394). 

3137. „Plan Vande Gelegentheydt der Stadt Oostende, 
door de Geallieerde Troapes, onder Commando van syn 
Exellentie den Veltmarschalck Heer van Ouwerkerk, Be- 
legert, den 20" luny 1706. En na acht dagen geopende 
Tranche; en een Canonnering en Bombardeidng van drie 
dagen, gedwongen sig over te geeven. Den 6® luly 
daar aan volgende.'* 

Platten^rond v:»n Ostende raet omliggead land, waarop de ordre de bataille 
aangebleven is en afbeelling der engelsche vloot, met bovenstaand op- 
schrift in 't midden en hollandsche en fransche uitlegging der letters 
(A— S) en cijfers (l — IS) in de beide hoeken boven in de plaat. Aan 
weerszijden der plaat een strook, waarop in 'thoUandsch en fransch een 
verhaal van het beleg. Gravure inplano, z. n. v. gr., en evenals het ver- 
haal met het adres van P. Rotterdam te Amsterdam. 

8 Juli 1706. NiBT BU Mullbr (No. 3396.) 

3138. ^^ Belegering en H Veroveren van de Stercke Stadt 
en vermaarde Zeehaven^ Oostende, den 8 Ivlg 1706." 

Inschrift in een lint boven in een plaat, blijkbaar vroeger reeds ge- 
bruikt en voor dit doel pasklaar gemaakt. Rechts bovenin verklaring der 
cijfers 1 — 10. Onder de gravure langw. in-4®., z. n. v. gr», drie kolommen 
tekst, in boekdruk, met op.schrift boven de eerste kolom: „'t Gelukkig 
veroveren van de starke Vesting en vermaarde Zeehave Oostende. Op 
den 8. July 1706." 



Digitized by 



Google 



1706 ZINNBPBBNTBN 45 

10 September 1706. Nnsr bu Muller (No. 3403). 

3139. „IVrtn." 

€leiicht in Togelvlucht op de stad en omstreken met bovenstaand in- 
schrift bofen in de plaat en rechts onderin, in vier rijen, yerklaringf der 
cijfers 1 — 86. Onder deze gravure langw. in-4*., z. n. v. gr., een ,,Per- 
tinent relaas Van de schrikkelyke en langduurige beleegering en bombar- 
deering Der oversterke stad Turin, En 't gelukkig ontzetten van dien, 
Op den 10. September 1706.", in twee kolommen en daaronder, op een 
afiEonderlijke strook, een „Naader relaas", in drie kolommen, alles in boekdruk 

1706. Muller (No. 3407c). 

moet zijn: Muller (No. 3407fl). 

3140. „Voor erf-regt. en vryheit." 

Origineel der door Muller onder a beschreven prent, o. a. kenbaar aan 
het onderschrift onder het beeld van de Hollandsche maagd met vnj- 
heidahoed, iu de rechterkolom der eerepoort. In de door Muller als a 
beschrevene plaat staat: „Holl. Zeel. & VII.", iu deze: ..lïolla: Seel: 
Ic Vil", terwijl rondom het portret van Marlboroughdjiér„Marlborough." 
ttaat en hier „Marlbouroug". Gravure langw. infol., door C. Huyberts 
en met zijn naamcijfer in den linkerbenedenhoek gegraveerd. Een vers 
Tan 44 regels, tusschen twee kolommen tekst, van H. Graauwhart, heeft 
hetzelfde opiechrift als in den anderen staat, alleen leest men hier „bond- 
genooten" daar „bondgenoote". Met adres van J. Ratelband te Amsterdam. 

1706. • Muller (No. 3407fl). 

moet zijn: Muller (No. 3407^). 

3141. „'tGeseegend Jaar van mdccvi." 

Opechrift boven in een eerepoort. In het midden boven op de poort 
ttaat de buste van Jozef i; op de beide pilaren die van Anna, koningin 
van Engeland links, het beeld van de Hollandsche maagd met vrijheids 
hoed rechts. Onder Jozef i het keizerlijke wapen, daaronder, in medaillons 
de portretten van Marlborough, prins Eugenius en Ouwerkerk, met het 
onderschrift: „Veni. * Vidi. Vici." en tusschen twee guirlandes, links 
de belegering van „Barceloona'\ rechts van ,, Turin." Onderaan de slag 
bij „Raroillis" en Qp een soort steenen voetstuk: „Stand, der leegers. 
voor de slag". Op den grond, vóór de eerepoort, liggen een drietal vlaggen 
en standaarden. In de zuilen van den boog staan de namen der landen waar 
de strijd gevoerd werd. In den voet der zuilen den val van Phaèton en 
Cakos door Herkules getroffen. Links van de poort de Faam, den roem 
uitbazuinende van den arend (den keizer), den leeuw (Holland], die op 
„Bar ier e." (in den volgenden staat .,B ar je re") rust, en van den een- 
hoorn (Engeland), terwijl de Dapperheid zinnebeeldig is voorgesteld door 
een man met een Herkuleeknods gewapend. Rechts verdedigt Gerechtig- 



Digitized by 



Google 



46 ZINNBPRBNTBN 1706 



heid de zaak van Carolus iii, wiens borstbeeld bij haar staat. Boven 
haar de verduisterde (franache) zon ; onder haar de Fortuin, vluchtende 
voor Frankrijk, Keur-Keulen en Beieren, die haar om hulp smeeken. 
Onder de plaat een vers van St reffels. in zes koepletten, tusschen twee 
kolommen tekst van H. Graauwhart, met opschrift: ,,Ter eeuwiger ^e- 
dagtenis der heerlyke overwinning-en Door de bondgenoote op de wapenen 
van Vrankryk. Onder den Zeeg-en des Almagligen behaald: In het Jaar 
1706." Gravure lanpfw. in-fol., met adres van P. Schenk te Amsterdam. 
I7OÖ. a. Niet bij Muller (No. 3408). 

3142. „Op de Heldendichten" 

„Hier rust Minerva op de nek der wan^drochten. 
Als op een zeeg-ekoets. verriert met schild en speer. 
Zy draag-t d'af beeldingen der Helden, die om de eer. 
En 't heil van 't vaderland haar vyanden bevochten. 
Die voor hun daaden met Laurieren zvn gekroont. 
Dus zie, o Lelivorst! hoe 't kwaad zyn meester loont." 
Opschrift en vers onder een zinneprent op de overwinningen der bond- 

genooten in 1706. Minerva zit op een schild, dat rust op den nek van 

gevangen Franschen. Aan haar speer verscheiden kronen en kransen. 

In drie medaillons rechts van haar de borstbeelden van Marlborough? 

en twee anderen. Gravure in-8"., z. n. v. gr., door of naar J. Goeree. 

Uit: L. Schermer, Poezy bl. 7B. 
In ditzelfde werk komt op bl. 143 nog een historische zinneprent voor, 

met het volgende onderschrift: 

,^0p de Cikloop Herderszang.*^ 
„De Frausse Polifeem, door hovaardy verblind, 
Zit aan een rots geboeit door staatzuchts gulde keeten, 
Zyn Haan word van de Leeuw en de Adelaar verbeeten, 
Die stroojen mot vermaak zyn veeren in de wind. 
O Landreus 1 dit 's uw straf voor 't eerloos trouw misbruiken, 
Uw zon duikt reeds in 't west, is 't noch geen tyd van duiken ?" 
Zinneprent op de nederlagen door Lodewijk xiv in 1706 geleden. 

Als Poliphemus zit Lodewijk aan een rots geklonken, terwijl links de 

leeuw (Holland), de eenhoorn (Engeland) en de arend (Oostenrijk) een 

haan (Frankrijk) ver.scheureu. Gravure in-8®.. z. n. v. gr., (door J. Goeree?). 
In ditzelfde werk komt op bl. 206 nog een plaatje voor, waaronder 

een gedicht getiteld: 

^^Op Zanger, Herderszang.*' 

„De droeve Vreeryk speelt een klaaglied op zyn fluit, 
Om Zangers dood, die elk verheugde door zyn kweelen, 
Een Landman steekt het hooft ter ruime stulpdeure uit, 
In 't barre winterweer om in den rouw te deelen, 



Digitized by 



Google 



1707 



JACHT VAN DBN KONING VAN PRUISEN 47 



Een roaw, die Amstelland gevoelig drukt en krenkt, 
Zo dikwils als het om zyn braven Zanger denkt." 
Dit ia een zinneprent op „Zanger" d. i. J. van Broekhuizen, ..Kapitein 
En Fenix der Nederlantsche dichteren." Het vers beschrijft reeds een 
gedeelte der plnat. Rechts bovenin ziet men den dichter die op den 
Olymp aankomende, gekroond wordt. Gravure in-S"., z. n. v. gr., (door 
J. Goeree?}. , 

1707- «. Niet bü Muller (No. 3419). 

3144. „£n tandem pretiosa navis navalU)iis exit^ 
Ingenio domini jure Superba sui^ 
dara micante aurOy qualem non prisca ttderunt 
Tempora non doctce composuere manus:'' 
Eerste vier regels van een löregelig vers van „David Hoogstratanus.", 
in vier kolommen gegraveerd onder de afbeelding, rechts op den voor- 
grond der plaat van het jacht, dat de koning van Pruisen te Amsterdam 
voor zich liet bouwen. Het is voorgesteld als liggende in 't IJ, zoodat 
over de geheele breedte der plaat, op den achtergrond, Amsterdam in 
profiel gezien wordt. De linkerhelft van den voorgrond wordt ingenomen 
door een zeer groot cartouche, waarin een lO-regelige latijnsche opdracht : 
„Frederico Quarto Regi Borussie" van ,,Ioan Luder a Wol%ang*^, den 
graveur dezer plaat, zeer br. in-fol. 

1707. *. Niet bij Muller (No. 3419). 

. 3145. ^^Libumica, . . . quam Fridericus, Auguslissimus 
Borussiae Rex, . . . ad exemplar d se probatum in Belgio 
aedificariy^ enz. 

Afbeelding van hetzelfde jacht in het vorig nommer beschreven, nu 
liggende in de Spree te Berlijn, voor het koninklijk paleis dut op den 
achtergrond gezien wordt. Het vijfregelig latijnsch onderschrift vermeldt 
dat dit jacht 82 voet lang en 23 voet breed was, met 22 koperen kanonnen 
bewapend en van alle zeevaartinatrumenten voorzien, gebouwd voor den 
koning, om er zich tot zijn vermaak van te bedienen en onder den liefe- 
Ujken brandenburgfschen hemel zich te verlustigen in 't genot eener 
nagebootste zeetocht. Het rijke beeldhouwwerk, dat dit jacht versiert, 
komt op deze grootere afbeelding nog meer uit, dan in de vorige prent, 
tervinjl zoowel het geheel gepavoiseerde tuig als de groote menigte 
aanzienlijke personen, welke zich aan boord bevinden, aan *t geheel een 
feestelijk aanzien geeft. Van verschillende zijden brengen bootjes nog 
nieuwe bezoekers aan. Gravure in-plano, „Aedificavit et Pinxit Madersteg 
Archit et Piet. Reg.", .,Aeri incidit lohann Georg Wolffgang Sculpt. 
Reg," Ofschoon in den titel van een auktie-katalogus, vastgehecht aan 
deze plaat, gezegd wordt, dat de Sta ten-Generaal dit jacht aan den koning 
van Pruisen ten geschenke gaven, heb ik daarvan niets kunnen ontdekken; 



Digitized by 



Google 



48 TBRSCHILLBNDB GEBBURTENISSBN 



1708 



daar ook de datum vaa den bouw mij onbekend is gebleken heb ik deze 
prent en de vorige hier geplaatst zonder ander motief, dan dat het jaar 
1707 het middenjaar zijner koninklijke regeering is (1701 — 1713), mij 
-voorbehoudende te eenigertijd een juiste plaatsing te kunnen aangeven. 

11 Juli 1708. MuLLKR (8. No. 3428 A en 3709 B). 

3145* „Het dorp Heine." 

Inschrift ib een plaat, waarop links een ruitergevecht is afgebeeld; 
meer op den achtergrond een stad door krijgsvolk en krijgstuig omringd. 
Oude prent van R. de Hooghe, hier voor den slag bij Oudenaarde ge- 
bruikt. Rechts op den achtergrond duinen, die nu, blijkens het inschrift, 
,,de Schelden" moeten verbeelden. Onder de plaat een verhaal van den 
slag, in twee kolommen, in boekdruk, met opschrift: .,Afbee]dinge 
Weegens de Bloedige Battalje, op den 11 July 1708, tusschen de hooge 
Geallieerde, en het Vyandlyke Leger der Fransen, by het Dorp Heine, 
omtrent Audenaarde." Gravure langw. kl. in-4*. van R de Hooghe. 
wiens naam in de plaat veranderd is in .,R. de Heigher'* en met het 
adres in boekdruk: ..Rotterdam, by Laurens Gunter, Boekdrukker, 
Boeken-Kaart-verkoper op de Nieuwe-Markt, by de Prince-kerk." 

22 Augustus— 8 December 1708. Mullb» (No. 3436). 

3146. „Plan de la Ville et Citadelle de Lille Assiegée 
par les AUiez, Ie 22e. d'Aoust 1708." 

Omlijst inschrift in den linkerbovenhoek eener plattegrond afbeelding 
der stad met de omstreken. In den rechterbovenhoek een kaartje van 
de ,.Chatelnie de Lille". Gravure langw. in-4*. z. n. v. gr. mat adres 
van P (niet D zooaU Muller heeft) de la Feuille. 

28 September 1708. Mullbr (No. 34S8). 

3147. „Ryssel." 

Inschrift boven in een plaat, waarop men op den achtergrond een 
profielgezicht ziet van deze stad. Links een klein plan der citadel; daar- 
onder eenige tenten en een boom, waartan twee melkboeren, met de 
jukken om den hals, worden opgehangen. (Eenige lieden hadden, als 
melkboeren verkleed, kruit binnen Rijssel willen brengen). Rechts op 
den voorgrond een ruiter, die een ander doorschiet, zoodat hij geheel uit 
elkaar springt. Onder de plaat een gegraveerd vers in vier kolommen 
de eerste twee van 12, de laatste twee van lé regels. Muller beschrijft 
het exemplaar van Mr S. van Gijn. Zie ook No. 3167. 

1708. Mullbr (No. 3442) 

3148. „Afbeelding yan alle wat onder den Zeegen 
des AUerhoogsten, en door de Wapen der Hooge Gealli- 
eerde overwonnen hebben tegen de Wapen van Vrankrjk 



Digitized by 



Google 



1708—1709 VBRSCHILLENDB GEBEURTENISSEN 49 



onder het Commando Tan de Hertog yan Bourgogne in 
*tlaar 1708." 

Gej^veerd onderschrift ia den plaatrand eener prent, met de portretten 
vmn Eo^enius, Marlborough en Friso in het midden, in medaillons, om- 
^ven door acht ovalen. Bovenaan, van links naar rechts, z^n daarin 
afji^beeld: 't verslaan der firansche vloot op de kusten van Schotland, 
13 Jani 1708; Slaff bij Wijnendaal, 12 Okt. 1708; 't overgaan van 
Gent, 28 Dec. 1708. Daaronder, links van de portretten: Slag- bij 
Oudenaarde, 11 Juli 1708; rechts: Het veroveren van het eiland 
..Sarding-e" 19 Aug. 1708. Onderaan: Belegering van Kijssel, overgegaan 
23 Oku 1708, de citadel 9 Dec. 1708 ; Ontzet van Brussel, 25 Dec. 1708 ; 
De Franschen verlaten Brugge 80 Dec. 1708. Onder de plaat een verhaal 
en Ters, in drie kolommen, in boekdruk. Gravure langw. in-fol., z. n. v. gr. 
Muller beschrijft het exemplaar van Mr. S. van Gijn. 

1708. Niet bu Müllbr (No. 8442). 

3149. „De Nieuwe Nassouxme Princelykè schenck-kan ; 
UUgeschonken op de gesondheyd van Jan VVilhdm FrisOj 
Prince van Orange, en de verdere Veldheeren Overwinnaren 
Francois Eugeniiis de Soissons^ Prince van Savoyen Jan 
Churchii^ Prins en Hertog van MaHhouroug en de Graaf 
Hendrik van Nassouw^ Heer van Outverkerk.^^ 

Opschrift boven een schenkkan en glas in omtrekteekening, waarin 
verscheiden verzen, geheel in boekdruk. Uit één dier verzen blijkt o', a. 
dat de prent gemaakt werd na de inneming van Gent in December 1708. 
In den voet van het glas het adres van „O. van fioogenhujzen" te 
Amsterdam. 

1709. a. Niet bij Muller (No. 3443). 

3150. ^^Pertinent verhaal^ van al de ongelukken dier* 
(»c) er in dese sterke Vorst zyn voorgevallen^ Als mede 
een Lyst van de Dood-Gevroore Menschen biunen (sic) 
onse Zee-Havens.** 

1 blad in-fol. in boekdruk. „Gedrukt na de Copy." 
Maart 1709. b. Niet bu Müllee (No. 34i3). 

3151. yjPalm^ en mirtekrans^ gestrengdt op 't Vorstdyk 
Huwdyk van zyne dooduchtigste hoogheit Johan Willem 
Friso^ . . . met de doorluchtigste hooggébore prinsesse Maria 
Tjmüa^ gehore prinsesse van Hessenkassd^ enz. enz. enz. 
Voltrokken te Kassd den van Lentemaandt 1709. door 
FranQois Halma. En de hygevoegde Muzyk door Elias 
Bronnenmvüer.*' 

Titel in boekdruk, met adres van F. Halma te Amsterdam, van een 
IV 4 



Digitized by 



Google 



50 SLAO BU BEBOEN 1709 

muziekstuk op drie binden gegraveerd. Aan de keerzijde vau de muziek- 
bladen is een gedicht afgedrukt ter eere van dit huwelijk. Daar er geen 
prent aanwezig is, die op deze gebeurtenis doelt of haar afbeelt, is deze 
uiting van deelneming in de vreugd der vorstelijke personen, hier als 
historieprent opgenomen, te meer daar op den titel een zinnebeeldig vignet, 
op de plaats van 't drukkersmerk, op dit huwlijk doelt. In een schild 
leest men „accipe daqve Bdem", daaronder de wapens der vorstelijke 
personen. 

7 Juli 1709. Muller (No. 8444;. 

3152. „Plan de la Ville, et Citadelle, de Tournay, 
Assiegée par les Allies, avec les Lignes de Circumvala- 
tion," etc. 

Opschrift in cartouche, in den rechterbovenhoek van de plaat, waarop 
't bovenstaande is afgebeeld. Onderaan rechts in een steen „Explication. 
des Lettres" (1—8) etc. Gravure inplano, z. n. v. gr., met adres van 
Nicolaas Visscher te Amsterdam. 

29 Juni— 3 September 1709. Muller (S. No. 3445 B). 

3153. „Triomphe des Alliez''. 

Opschrift boven in een plaat, waarop yolgens het fransch enhollandsch 
onderschrift „de Belegering van Doornik Door de Hoog. Geallieerden." 
is afgebeeld en wel speciaal den „Uytval der Vianden den 27 Julij", en 
den „Tweede(n) Uytval den 28 Julij. 1709." Links op den voorgrond 
Marlborough en prins Ëugenius; rechts de met veel volks bezette loop- 
graven. Gravure langw. gr. in-fol., door I. Lamsvelt, met adres van 
P. Mortier te Amsterdam, door Muller naar dit exemplaar vermeld. Zie 
ook Na Muller No. 3^85 hierna. 

11 September 1709. Mullke (No. 344-6). 

3154. „Het Land van Bergen in't Graafschap Hene- 
gouwe waar in men kan naa zien de Victorieuse Bataillie 
der Geallieerden tegens de Franse Bevogten yoorgevallen 
den 11. September 1709. met Privilegie." 

Opschrift (ook in 't fransch) boven een kaart van het land van Bergen. 
Gekleurde gravure in-plano, z. n. v. gr. Onderin, bijna in 't midden, ver- 
klaring der letters A— F, betrekking hebbende op den slag van Malplaquet 

11 September 1709. Niet bij Muller (No. 3446), 

3155. „D<j Victorieuse Baiaiüie der Geallieerden tegens 
de Franse bevogten, by de Stercke Stad Bergen, voorge- 
vaUen. den II Sept: 1709." 

Opschrift boven een situatiekaart van Bergen en omstreken met aan- 
duiding vtn den veldslag. Uiterste plaatsen: links boven* „Condé", onder* 



Digitized by 



Google 



1709 SLAO BIJ BBRGEN 51 

aan: ,.Le Quenoi". Rechts boven- „Hayre", onderaan: „Asveng". Onder 
de kaart een yerhaal van den slag, in drie kolommen, in boekdruk. 
Grayure langw. in-fol., z. n. v. gr. 

11 September 1709. Muller (No. 8449). 

3156. „Complete victorie, door de geallieerde op de 

, ^ 11 Sept:" 

franse by Bergen 1709 

Opschrift (en verklaring der nommers 1 — 25 in vijf kolommen) hovende 
afbeelding van een veldslag, vroeger reeds gebruikt (zie No. 2597 en 
2913 hier voren) en nu door dit bovenschrift hierop toepasselijk gemaakt. 
Gravare br. in-fbl., z. n. v. gr. (maar van R. de Hooghe), met adres van 
A. AlUrd onder in de plaat Onder de plaat, in drie kolommen, „Dag 
-register van al wat in de Batalje by Bergen 1709. is voorgevallen" en 
„Lyst der dooden en gequesten'* (van de geallieerden). Daaronder in 
twee kolommen: „Lyst der voornaamste firanse officieren zoo dood als 
gequetst." Geheel onderaan in drie kolommen: „Nader lyst der dooden 
en gequetsten aan de zyde der geallieerden*', alles in boekdruk. Dit 
laatste komt niet voor op het exemplaar in 's Rijks Prentenkabinet. 
(H. d. G.) 

11 September 1709. Mulleb (No. 3i50). 

3157. „Complete Victorie, door de Geallieerde opde 
PrmnBe by Bergen den 11 Sept. 1709." 

Zeer verkleinde en omgekeerde kopie der vorige plaat, genomen naar 
den reeds gewijzigden staat onder No. 2597 beschreven en reeds 
vroeger, waarschijnlijk voor den slag bij Pultawa (zie 't volgend nommer) 
gebruikt Leesbaar is nog van een vorig inschrift: „Afbeelding van 
de Yictory door (?) de Koning van Zweedenbevogten bij" % Muller noemt 
dit een „andere oude plaat." Ik geloof dit niet Zij is zoo volkomen in 
de manier der 18e-eeuwsche prenten gegraveerd, dat men ze niet voor 
een oude behoeft te houden. Onder de plaat een „Relaas aangaande de 
bataille." en een „Ander relaas.", beiden in vier kolommen, in boekdruk. 
Daaronder de uitlegging der cijfers I — 13 in de plaat Gravure langw. 
kl. in-fol., z. n. v. gr., door Muller naar dit exemplaar vermeld. 

8 Oktober 1709. Nibt bij Mullbr (No. 3456). 

3158. „Vti€ du Feu (ÏArtifice Que Son Excellence 
Monsieur André de Matveof^ Miniatre d'Etdt^ Gouverneur 
du Duché de larodavie^ et Ambassadeur Plenipotentiah*e 
de Sa Majesté Csarienne Empereur de la Grande Russie^ 
Prés Leurs Hautes Puissances Les Seigneurs Etdts Gene- 
raux des Provinces Unies a fait representer par ordre de 
Son Mditre^ d la Haye Ie 8.»»^ Octobre 1709^ Ie premier des 



Digitized by 



Google 



52 ZINNEPRKNT OP DE GEALLIEERDEN 1709 



trois jours de la fête^ celehrèe en rejouissance de la fameuse 
Victoire^ remportée sur Le Roy de Suede Charles Xll^ 

nux environs de Poltawa en ücraine le —, "'.^, , et de la 

Prise du reste de Son Armee battue^ au nomhre de 16287. 
hommes aupres de Perewoloczna le U du même mois et an." 

Onderschrift in 8 reg^els g-egfraveerd midden onder de afbeelding^ van 
het vuurwerk, bij boveng-enoemde gelegenhjeid afgestoken. In den linker- 
bovenhoek een afzonderlijke voorstelling van een huis, waar vóór een 
decoratie, twee stroomgoden voorstellend, uit wier waterkruiken wijn 
vloeit, die door de omstanders opgevangen wordt, terwijl uit de ramen 
van het huis daarachter brooden en beschrijvingen van het gevecht 
worden geworpen. Aan iedere zijde van 't onderschrift twee kolommen 
verklaring van de letters A — L in de plaat. Gravure in-plano, z. n. v. gr. 

1709. MüLLBR (No. 3457). 

3159. „Neerlands zegen wagen, pralende met de 
krygslauren van 't iaar 1709 tot 1710 Chariotde triomphe 
des Païs Bas, gami des trophées des alliez de 1709, qui 
serve"*^ de ioye en 1710". 

Opschrift boven de voor dit doel veranderde plaat, hierboven onder. 
No. 2558 beschreven en nog vroeger (zie Muller No. löé?) voor Prederik 
Hendrik reeds gebruikt. Op het lint, door de beide engeltjes boven in 
de plaat vastgehouden, leest men het volgende hollandsche .tijdvers : 
.,zlet hier heLD friso op een zege koets gesteLD, 
hll heeft het frans gestoet nog Laatst temeer geVeLD.*' 
terwijl daarboven in de plaat het latijnsche tijdvers staat: 
„seDe trIVMphaLI frisonis gLorla Constat". 
In den wagen zit nu Johan Willem Friso; de vier voorstellingen op 
de zuil rechts vertoonen nu Doornik veroverd, S. Guilain ingenomen. 
Victorie bij Bergen en Bergen veroverd. In de cartouche, in 't midden, 
onder in de plaat, is in plaats der portretten van No. 2558, een zestal 
mannen rondom een tafel afgebeeld, waar boven: „Valse Vrede handel 
1709" en boven de cartouche: „Faux Traite de Paix en 1709". Verder 
zijn er nu cijfers (1—18) in de plaat en is bij alle figuren, onder of boven 
het oorspronkelijk bijschrift in romeinsche letter, nog een ander in cursief 
toegevoegd; b. v. „Sprs" ,,Mercatur(p lihfr(e'"\ „Ivstitia" ^^Dominant.*' 
enz. Oravure in-plano, z. n. v. gr., met adres van A. Allard te Amsterdam. 



Digitized by 



Google 



LU8TH0P VAN MOHCS 53 



„LUSTHOF VAN MOMUS". 

Sints Muller in 1876/77 de serién prenten beschreef, welke den „Lusthof 
▼an Homus' Tormen, is er ten opzichte van de wording- van dit eigen- 
aardig werk, voor zoover mij bekend, niets nieuws aan *t licht gekomen. 
Zal waarschijnlijk te eenigertijd nog wel een grooter gedeelte van den 
sluier opgelicht worden, die nu dit maakwerk bedekt, ik kan, het aan- 
vankelijk onderzoek voortzettend van Muller, den baanbreker op 't ge- 
bied der nederlandsche historieprenten, reeds nu enkele bizonderhe- 
den mededeelen welke aan hem onbekend bleven, door de onderlinge 
vergelijking der in deze kollektie aanwezige prenten met die van Mr. 
8. van Gijn te Dordrecht, van den Heer A. J. Nijland te Utrecht, en 
met twee verschillende verzamelingen van de Firma Frederik Muller & Co. 
(F. 8. Adama van Scheltema en A. Mensing) te Amsterdam, die mij alle 
welwillend ten gebruike werden a%e8taan en van het exemplaar van 
's Rijks Prentenkabinet, waar Dr. C. P. Ho&tede de Groot mij alle faciliteit 
tot vergelijking verschafte. £en opgave van *t getal der platen in 
ieder der genoemde verzamelingen, is deels overbodig, deels minder 
geraden, daar de kollektièn der HH. van Gijn en Nijland nog steeds 
uitgebreid kunnen en zullen worden, zooals dit 't geval was met de 
verzameling van Stolk, die sinta Mullers opgave nog beduidend is toe- 
genomen. 

Daar Muller deze serie zeer terloops behandelt, terwijl Stephens in den 
Catalogue of prints and drawinffs in the Bntish Museum. Divisiou I. 
Folitical and personal satires,^ een gedeelte dezer prenten bizonder uit> 
voerig beschreef, heb ik, overtuigd dat dit door ons dan toch wel in de 
eerste plaats behoorde te geschieden, de afwijkingen in de verschillende 
staten dezer platen zóó uitvoerig vermeld, dat elke variant, die nu nog 
mocht gevonden worden, naar ik hoop, goed te onderscheiden is. 

Dat uit deze spot en zinneprenten de volksgeest van dien tijd spreekt, 
zooals de heer Muller schrijft, ben ik met hem niet eens en ik geloof dat 
de betrekkelijke zeldzaamheid eer toe te schrijven is aan te gering, dan 
aan zeer groot debiet Kunstwaarde hadden de platen niet; zelfs voor 
een tijdgenoot moeten de deels meer dan slechte, deels gewrongen 
verzen onverstaanbaar of onaantrekkelijk zijn geweest en in de kol- 
lektieve uitgave van sommige onderdeelen eerst, daarna van den Lusthof 
in zijn geheel, is, dunkt mij, eer een poging te zien om de onverkochte 
exemplaren op te ruimen, dan een bewijs dat zij in den volkssmaak 
vielen. Dat misschien enkele prenten, die ik, bij de beschrijving van iedere 
plaat afzonderlijk, meende te mogen beschouwen als de oorspronkelijke 
en die dus niet tot Allards werk behooren, in Frankrijk afnemers hebben 
gevonden, wil ik niet betwisten, maar dat als spekulatie-artikel 't meeren- 
deel der platen van den Lusthof fiasko moet gemaakt hebben in 't zelfs 



Digitized by 



Google 



54 LUSTHOF VAN IfOMÜS 



toen nog kunstkeurig Frankrijk (men zie o. a. de almanakken uit dien 
tijd, door Champier, in lijn werk: Les anciens almanacks illustrés. Paris 
1886 gereproduceerd) is wel zeker; te meer daar geen enkele plaat (ik 
zonder er de oude. op dezen tijd toepasselijk gemaakte van uit) ook maar 
één gedachte geestig in beeld brengt. 

Hoe de ..Lusthof van Momus" ontstaan is kan ik niet verklaren ; beeft 
Abraham AUard onder den drang der omstandigheden behoefte gehad 
aan zijn perbooolijk gevoelen uiting te geven tegenover de personen, 
die naar zijn meening een hoofdrol speelden bij de gebeurtenissen in de 
zuidelijke Nederlanden en in den spaanschen successie-oorlog in 1701 — 170G. 
zoowel als in den strijd tusschen roomsch- en oud-katholieken, wie 
zal *t zeggen ? Dit aesthetisch op zulk een wijze te doen. dat hij 
niet alleen den kunstzin bevredigde, maar daaruit ook als handelsman 
winst trok, was voor hem een moeilijke, ik zou bijna durven zeggen een 
onmogelijke zaak en de ,.,• • • Almanach beginnende van *tjaar 1705" 
geeft daar, dunkt mij, het eerst bevTijs van. Alles (en dit geldt voor 
alle onderdeelen van de verzameling, die wij als den .,Lusthof van 
Momus'* kennen) is, uit het oogpunt van kunst, knoeiwerk, en 't zou 
geen verwondering behoeven te wekken, indien een konkurrent. door de 
onbeholpenheid der uitvoering, het plan voor een dergel ij ken „Almanach** 
ontwierp in 1706, en door wijdscher titel (hij begint immers reeds bij 
„1701') trachtte de aandacht op eigen uitgaaf te vestigen, want, men 
vergete dit niet. de door Muller, zeer ten'onrechte,., Almanach van 1701'* 
genoemde verzameling van achttien platen, behoort bepaald niet in den 
Lusthof. Is dit vermoeden juist, dan heeft die meer kunstlievende kon- 
kurrent er echter geen pleizier van gehad; Allard liet diens prenten na- 
maken, voegde er een paar oude voorstellingen bij, waarvan hij de koper- 
platen bezat; maakte die door verzen van eigen vinding pasklaar op dezen 
tijd, liet die dichtregels afdrukken op afzonderlijke blaadjes, en zoo ont- 
stond het „Byvoegsel" op zijn eigen almanak. ... De konkurrent ver- 
dwijnt, zijn manier van uitvoering was artistieker, zijn verzen waren 
meerendeels beter, toch moest hij 't afleggen tegen zijn mededinger en 
Abraham Allard gaat voort, geholpen door zijn broeder Carel, wat er 
daarna belangrijks voorvalt in prent te brengen. Zoo krijgen wij achter- 
eenvolgens van hem, na 't,. Byvoegsel": 

„ROMA PBRTÜRBATA," (den strijd tusschen Cock en Codde, roomsch- 
en oud-katholieken, door Muller ten onrechte vermeld als uiot bij den 
„Lusthof* behoorende, maar er toevallig bijgekomen), 

„De sTANDVASTiGB MONARCHYE Des DOODS, En de zieltoo- 
OENDE MARS in KUROPA.", 

„HET PALMHOF DER BONDGENOOTEN" en de 

„VORSTELYKB STAATBALANS '. 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1705" 55 



MisichieD ook nog* de zeven prenten over 1707 en de vier prenten 
over „De zieltogende Anjousche Monarchy", ofschoon ik deze er nog 
liever buiten houden zou, daar zij niet opgenomen zijn in één der ex«m* 
plarftn van de firma Frederik Muller & Co., dat niet ingebonden, maar 
ia den tijd der uitgave ingenaaid is. 

Of de overige platen, voorkomende in het door Muller beschreven, 
(^bonden exemplaar, nu in 's Rijks Prentenkabinet, ook deel van den 
Lusthof uitmaken of er slechts bijgebonden werden omdat zij van den- 
zelfden uitgever zijn, laat ik in' Tmidden, daar hier de leiddraad ontbreekt, 
welke Muller bij zijne beschrijving der bovengenoemde afdeelingen m. i. 
niet genoeg vooropstelde, de verzen namelijk, die, op een afzonderlijk 
blad achter de titels of tegen de keerzijde daarvan afgedrukt, bewijzen 
dat dit bepaalde reeksen zijn en er niet meer dan de daar aangewezen 
platen tot die serièn behooren. 

O&choon nu alleen die prenten, waarbij een * vóór 't volgnommer 
geplaatst is, in deze kollektie aanwezig* zijn, meen ik ing't belang der 
▼erzamelaars niet verkeerd te doen, ook de niet aanwezige meer uitvoerig 
te beschrijven, en van de verzen, door Muller te zeer verwaarloosd, de 
opschriften, en, zoo noodig, een of meer regels van 't gedicht zelf, achter 
die beschrijving te doen volgen. 

De zoogenoemde „Almanach van 1701", welke nooit vóórdien van 1705 
had mogen geplaatst worden, al moet ook deze op zijn vroegst in 1706 
verschenen zijn. wijl de daarin voorkomende platen alle betrekking hebben 
op dat jaar en wel meer bepaald op den val van Barcelona (13 Mei 1706), 
zal ik, als in tijdsorde ^AAt behoorende. tusschen den Almanak van 1705 
en het .,Byvoegser' van Allard invoegen, omdat, al ware mijn ver- 
moeden omtrent de wording van den „LusthofvanMomus" ook onjuist, de 
zoogenoemde „Almanach* Tan 1701" moet heeten: Almanach van 1706. 

De algemeene titel volgt hier letterlijk: 

3160. „'t Last-hof van Momus, | Beplant met de voor- 
naamste Gewassen van | Mars in Europa', | En opgepronkt 
met Staat-kundige | zinnebeelden | Des Tegenwoordigen 
Oorlogs, I Verrykt met cierljke Historiaale Steek-dichten, 
ten getale van (...) | Door K. I. | Te zamen-gesteld en in 
't licfit uitgegeeven, \ Tot Parys, by Louis de Lis-defleuri, 
in de Vallende Monarch. | Met Privilegie des Konings en 
des Hertogs van Anjou. 



La cour de Momus, | et Ie | jardin de Mars en Eu- 
rope ; | Ome des emblemes politiques, de TEtat present | 
De Ia guerre, [ Expliqué par des Vers Uistoriques Sf Sd- 
tyriques^ au nombre de (...) | Par R. I. | RecueiUi ^ 
donné au public^ | A Paris, chez Louis de Lis-defleuri, 



Digitized by 



Google 



56 LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1705' 



au Monarque Tombant. | Avec Privilege du Roi 8f du 
Duc d'Anjour (Muller No. 3037). 

Deze algemeene of verzameltitel heefl de dubbele breedte van al de 
volgende, welke slechts gewoon infolio zijn. Hierop volgt in één der door 
mij vergeleken exemplaren onmiddellijk Nommer 1 der hieronder ver- 
melde prenten, als titelplaat vóur den volgenden geboekdrukten titel: 

3161. „Koninglyke almanach, | Beginnende yan 't jaar 

1 705, &c. I Waar in zeer duidelyk vertoond word | de 

loop der zon j des ongerechtigheids ; Ofte | tooneel des 
oorlogs I in | Europa, | Behelzende de Zinnebeelden 
der I VIL. helde-deugden, | &c. &c. &c. | Gedrukt tot 
Brussel^ ten koste van de Compagnie van L. v. S. L. L. ï. 
P. G. M. D. I F. d. L. C. 1. C. en L. d. D. B. &c. Met 
Privilegie des Konings. 

Almanac royal, | Commen9ant par annee 1705 &c. | 

Oii est parfaitement observé | Ie cours du soleil [ d'in- 
justice; Ou | theatre de la guerre | en | Ëurope, | Qui 
comprend des Emblemes des | VII. vertus heroiques, | 
&c. &c. &c. I Impiïmé a Brusseües, au depens de la Com- 
pagnie de L. V. S. L. L. T. F. G. M. D. | F. d. L. 
C. 1. C. & L. d. D. C. &c. Avec Privilege du Roy.'' 
(Muller No. 3072). 

De keerzijde van dezen titel is niet bedrukt. De beide andere blz. van 
hetzelfde vel gewoon in-fol. laten in den daarop voorkomenden tekst 
geen twijfel over omtrent het aantal platen, dat in dezen almanak behoort, 
en helpen, meer dan iets anders, den beschrijver in hare beteekenis. 
De tekst dezer bladzijden is in twee kolommen gedrukt, bevat links 
hollandsche, rechts fransche verzen met het algemeene opschrift: ,.De 
VII. helde-deugden." „Les VIL vertus heroiques." en een afzonderlijk 
opschrift boven elk der zeven gedichten, dat door het daarvoor geplaatste 
cijfer korrespondeert met de inschriflen, die in den eersten staat dezer 
zeven platen niet voorkomen, maar met een volgnommer achter of iets 
lager dan elk fransch inschrift, bij den lateren staat, die voor deze kollektieve 
uitgave gebruikt is, in de beide benedenhoeken zijn gegraveerd en die 
telkens als tekst boven de eerste beschrijving van iedere prent zijn geplaatst, 
terwijl de opschriften der verzen achter iedere verklaring volgeu. 

Evenals bij Muller hebben de verschillende staten van de tot dezen 
almanak of tot het ,.byvoegser' behoorende platen een afzonderlijk nommer. 

^316Z. — [.,De liekde'j „La charitk"] [,,r'J. (Muller No. 3073). 

„KALKNDARIUM KEGIL'M SOLIS OURSUM PERFECTE INDlCA^ö" 



Digi^ized byLjQOQlC 



LUSTHOF VAN MOMUS: „ALMANACH BKGINNBNDB . . . 1705" 57 



,M KONINGLYKE ALMANACH, dm LoOP der ZON DÜIDBLYK 
VBETÓNBNd^". 

Den eersten staat, door Muller beschreven onder No. 3074, zonder de 
woorden tusschen [ ] en zonder het cijfer onder in de plaat, zag ik niet. 

Hier is aanwezig de latere staat (Muller No. 3073} met de onderschriften 
in de beide benedenhoeken van den breeden plaatrand onder de voor- 
stelling, die, bepaald een kopie is der eerste prent van den zoogenoemden 
almanak van 1701 (zie No. 3183) welke ik, als de oorspronkelijke, dddr meer 
uitvoerig beschreven heb, niet vermoedende dat, bij nadere beschouwing, 
het aantal afwijkingen in spelling, enz. bij beide nog zoo groot zou zijn. 
Ik verwijs voor de beschrijving en de verschillen naar dèt nommer; de 
inschriften, die déar als tekst zijn aangegeven, heb ik hier, om 't verband 
dat er tusschen deze beide platen bestaat, toegevoegd aan de onder- 
schriften van deze prent 

Het opschrift van het vers achter den titel is: 

„1. DB LIEFDE, 1. De ZON, 't Zinnebeeld van LOUIS XIV." 



•3168. — [„'toBLOOP'j [,,LA foy"] t„2"]. (Mullcr No. 3077). 

2*. Eerste staat van deze spotprent op Louis van Baden, nog 
zonder bovenstaande inschriften onder in de plaat Zij stelt den her- 
tog voor, als „de Niewe ridder van de goude louisen'', slapend bij 
een tafel zittend, waarop zakken met Louis d'or staan, doelende 
op zijn omkoopen door Lodewijk xiv. Op zijn zetel staat: ,,Hy zit 
bedrukt van angst en kakt Terwijl hem 't gout door zwaarte ontzakt''; 
daaronder staat nog: „Louis spreekt 'kheb veel gewonnê mtmi^ strijd 
-zwaard scherp v snee Dog meer door Frans vraad, dies hou ik't in de 
schee". Op zijn linkerbeen leest men: „Niet om het Been maar om de 
Beurs"; alleen in den linkermouw van zijn jas drie nauwelijks zichtbare 
lischbloemen, geheel anders geplaatst dan in den volgenden staat; om zijn 
hals hangt een „Louis dor''; zijn rechterelboog, waarmede hij slapend 
't hoofd ondersteunt, rust op een zak, die op een tafel ligt, waarvan een 
groote haan (Frankrijk) den voet vormt; van deze tafel hangt een kleed 
met lischbloemen versierd, waarop men leest: „Louis dort pres d ses Louis 
dOr". Op de beide zakken die er verder op tafel staan, is gegraveerd: 
„Nieuwe Louisen 1705 Nouveaux Louis d'Or de 15 liv." (de oude zijn 
van 20 francs) en ,, Valse Louiso Faux Louis d'Or". Vóór den slapende 
ligt een papier, waarop: „Mons"^ et Cousin Voicy pr recompense de 
votre servi ce 10000 pi stoles qui va lent present chaqz 15 liv. par ma 
nouveir or donnance etc Louis". In den linkerbovenhoek een schilderij 
met „Louis dort" onder de afbeelding van twee tenten. In den rechterboven- 
hoek een venster, waarin een haan, die Frankrijk moet voorstellen, zit 
te kraaien. Door het venster ziet men een groot gebouw, waarboven 



Digitized by 



Google 



58 LÜSTUOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1705' 



staat ..Hy krabd zyn jj^t, by t Emser bad. ' Onder m de voorstelling het 

XC3C46 flHï7 lOlXiaik ^ , , .,,«,. 

„Anagr: onyvis bblaadkn. Onder de prent, m dezelfde ko- 
perplaat gegraveerd,] een 12regelig hoUandsch vers in twee kolom- 
men: „Dees Niewe Ridder der strijdhaftige Louisen' enz. boven in 
den plaatrand het chronogram: „proDerje Consortes stVDet ah! 
BT kieDerb paCtos." (achter het] bankje, waarop Louis zit: ^jyiVi 
gentius Pasquinus fecit") en met het volledig inschrift: ,,Gedediccerd 
aan de Keurv : v Beyeré &, Keule : tot Brussel by Louis Ic Traitre 
m Privilegie v de Keurv^^ v Bei/eren \ De cursief gezette woorden ont- 
breken in den volgenden staat. 

Onder No. 3076 vermeldt Muller een staat, dien ik niet zag. geheel 
gelijk aan deze, doch zonder de fransche verzen in den ondersten plaatrand. 

Het opschrift van het yers achter den titel is: 

„2. 't GELOOP van Louis de Kleinb, zyn Doop te Zwalbarh voltrek- 
kende.'* (Louis de Kleine is de hertog van Baden). 



*3164 — 2». Dezelfde prent. Latere voorstelling. (Muller No. 3075). 
Nu met de gegraveerde inschriften „'t geloof", enz. onder in de plaat 
en met de volgende veranderingen en bijvoegingen: Over het inschrift 
in den zetel van Louis is nu een kruis met een duif er in gegraveerd, 
spottend het geld als de Heilige geest voor hem aanwijzende. Op den 
liukermouw van 'shcrtogs jas: drie zeer duidelijk zichtbare fransche 
lischbloemen. en het inschrift: „Louis Ie Petit porte ici, sur .son habit, des 
fleurs de Lis et dans son coeur point d'aulres fleurs". 

Op den zak, waarop zijn rechterelboog rust, staat nu: „Gesnoeydc 
Louisen". Onder het hoUandsche vers een evengroot fransch: ,.Le Qrand 
Turc autrefois a senti mes bravades", met het opschrift: „Louis Ie Petit 
dit". Het inschrift onderin onvolledig omdat de woorden „'t Geloof" en 
„la foy" het noodzakelijk maakten dat er eerst een gedeelte van dat 
onderschrift weggekrabt werd. 



316B. — 2'. Dezelfde toorstdlvuj , doch andersom. (Niet bij Muller). 
Origineel der beide voorgaande. Bijna geheel zonder inschriften, alleen op 
één der zakken op tafel staat: „Niewe Lowie sen. Nove= aux Louis 
d'Or."; op de munt om Louis' hals: ..Louis dor ' en op het koffertje, waarop 
hij zit: .jPortitudinis et Virtutis Bellica proemium." „Belooninge van 
Dapperheyd en Oorlogs daden." In den breed en plaatrand onder de prent 
niets dan ,,LoUIS d'OR." „Opgedraagen aan alle Oorlogs helden en 
Beminnaars van t' Vaderland door temporarius maturus.' Boven het 
gebouw, dat men links door 't venster ziet, enkel ,,Emser Bad." en onder 
de schilderij rechts niets. (Exemplaar van den heer A. J. N ijland). 



*3166. — 2*. Dezelfde koperplaat van t vorig nommer. (Muller No. 3078;. 
Latere staat met veel bijvoegingen. Nu op den tweeden zak op tafel: 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS : „AUtfANACH BEOINNKNDB . . . 1705" 59 

,,Vals8 Lowi sen Faux Louis d'Or". Op den zak onder '■ hertog» linker- 
arm ..ge=8noeide Louiaen." Op het papier vóór den slapende: ,.Mon 
Coasdn Voicy pr re compense de Vre ser vice 10000 Louis d'Or qui 
Talent presentemt 15 Liv. la Piece pa mor (sic) Or=donnanc. Louis." 
Naast dit papier geldstukken. ^sHertogs geheele jas is bezaaid met 
lischbloemen, wier getal op bet kleed dat van de tafel hangt, ook vermeer- 
derd is. In het inschrift op den zetel van Louis staat nu „Bellice" 
voor ,.Bellica". 

Onder de schilderij staat nu ,,Louis Dort." Op Louis' zetel is tusschen 
de latijnsche en hollandsche inschriflen een kruis met duif gegraveerd 
en onder ,,Loui8 d'Or." in den breeden ondersten plaatrand, staat nu: 
„Amice ad quid venisti. 

Louis sit hier gerust en stil, 

Om dat hy niet weer vegten wil 

Veinst hy sig Siek, gebruykt de Baden 

Wjl hy met Goud is overladen. 
proDere Consortes stVDet ah! et foeDere paCtos". 



3167. — ,.^uis DOE AU soleil". (Muller No. 3079). 

Muller noemt deze prent een navolging van de hierboven beschre- 
ven voorstelling. Ik geloof dit echter niet. De plaat is bepaald ge- 
maakt door denzelfilen graveur van het vorig nommer, kan nooit als 
een navolging, wel als een pendant daarvan beschouwd en mag dus niet 
plaat 2 e genoemd worden, maar staat geheel op zich zelf. De hertog 
van Baden, met het linkerbeen, waarop de linkerelboog rust, over 't rechter 
geslagen, is hier in slaap gevallen onder den invloed van de zon (Lode- 
wijk xiv), die hem van uit den rechterbovenhoek beschijnt Hier ziet 
men den hertog van voren, een weinig naar rechts gewend, zijn rechterhand 
rust tegen twee der vier zakken, welke staan op de tafel, links in de 
plaat, op welks afhangend kleed een gevecht met de Turken is afgebeeld. 
Op de vier zakken, waarboven tegen den muur het wapen van Baden prijkt, 
staat van links naar rechts ,,Ducatd'AlIemagne'\ .,Guine d Angle terre'\ 
,, Doublé d'Espagne", „Louis d'Or". In den linkerbovenhoek hangen 
zeven zakken, met de volgende inschriflen: „Etape point Foumie.", 
.,Droit Romain.", „Contribution.", „Reuenant bon du fourage.", „Vante 
(sic) de Charge.", „Dom (sic) gratuite.", „Pention (sic) de France.' Onder 
de plaat, behalve het onderschrift, links een 8-regelig fransch vers : „Tout 
Ie Crime qu'on m'inpose" enz. met het adres: „se Vend b. Yienne, Chez 
Pierre Bonet" er onder en een 10-regelig hollandsch vers : „k'Hebtegeus 
d'Ottomans, . . . Geblixemt,'* eoz. er naast. Rechts op de plaat staat naast 
den hertog een koffer, terwijl men door het vQnster daarboven een kasteel 
of stad op een berg ziet en in de rivier daar vóór iemand aan 't zwemmen 
of baden is. 



Digitized by 



Google 



60 LUSTHOF VAN MOMUS l „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1705" 



De prent behoort in geen der bekende reeksen en werd door mij beschreven 
naar het exemplaar van den heer A. J. Nijland. Stephens, Cat. Brit. 
Mus. vermeldt onder No. 1459 een verkleinde kopie dezer plaat, behoorende 
iu Foems oh A fairs of State. Vol. IV. Suppl. part Plate IV, welke reeks 
in haar geheel achter dezen „Lusthof" beschreven wordt. 



3168. -— „Zamenspraak over de | NIEUWE RIDDER van de GOUDE 
LOUI9EN, I Tussen Gaarnewys en Weet-veel." (Muller No. 3080). 

Het blad, met bovenstaand opschrift* boven een 54-regelig vers, waar- 
onder nog een „TOEGIFT", enz. van vier regels en het adres: „Tot 
Brussel, by Louis Ie Traitre, en te Swalbach, by Predrik Goldsmit in 
Compagnie.'*, alles in boekdruk, vond ik geplaatst tegenover plaat 2 van 
den Almanak van 1705, in een der exemplaren van den „Lusthof van 
de firma Frederik Muller & Co. Dit vers, dat aanvangt „Wat is het 
voor een Held die hier dus slaapt en ronkt?", is beter dan die, welke in 
de platen zelf voorkomen, geeft een zeer uitvoerige verklaring van- en 
behoort bij de prent onder 't vorig nommer beschreven. 



*3I0U. — [„de maatigheid"J [„la tbmperance"] [„3"]. (Muller S. 
No. 3082). 

3'. Op de prent is „Louis Le Petit" (Lodewijk van Baden) afgebeeld, 
zittend ^n een tafel, in de linkerhand heeft hij een goudschaaltje, waarop 
hij de Louis d'Or weegt, welke hij van Lodewijk xiv als verradersloon 
ontfing en waarbij staat „Wat leit er op de Schaal Is 't fyn goud of Metaal". 
Op de tafel liggen verscheiden geldstukken en staat een doosje met goud- 
gewicht, in welks deksel men leest „Is t Goud te licht Haal Frans gewigt'. 
De poot van deze tafel heeft den vorm van een arend onder wien staat: 
,,Als d' Adelaar de Leliën drukt Mijn aanslag met de haan mislukt Ia 
Brabant valt reeds d Haan te licht De Leli voor de Roos daar zwicht". 
Op den rand van den steek, die Louis onder den rechterarm heeft, staat: 
„t Frans goud my van de kr\'g behoed Ik groeij in Duitse tegenspoed"; 
zijn klecding is bezaaid met fransche lischbloemen. achter zijn stoel staat 
een kruikje met „Born Water", naast zijn zetel een ridderkruis, waarbij 
„Da[perheids Kidder Orden", een zak met „Beste Louisen van Louis xiu'\ 
waaronder „Verraaders Ridder. Orden" en een bakje met „Uitschot 
25 pr cent te licht". Links van 'shertogs hoofd staat: „Mij dekt een 
Frans gewaad 'k zit op een Spaanse stoel ; 'k Beoog met Vrankrijk en 
m^ Spanje 'tselve doel", en er boven: „Vraagd men, wat doet gybydo 
Baden? Mijn naam moet lyken na mijn dsladen". Achter zijn stoel : 
„Fijne en valse juweelekas Complot Brieven". Rechts van de tafel staat 
Harlekijn als .,£ssayeur" voor een tent met fransche lischbloemen bezaaid 
en met inschrift: „Zend dese Tent na Maximiliaan Dat is een vent dat's 
't katje van de baan"; terwijl daaronder, als uit den mond van Harlekijn 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1705" 61 



koiDeiide, nog staat: „Hy zal de Linien in Brabant ras hermftke Dan 
weer na Bejren gaan om andre zeven zaaken''. Deze essayeur heeft een 
triangel in de hand, waaraan allerlei (fransche} munten hangen. Het versje 
boven zijn hoofd geefl daarvan verklaring: ,,£en nieuwe kluchtige 
practijk *t Frans Goud verstrekt mij voor Musijk 'T klinkt middelmaatig, 
fyn en grof 'T is Mengelmoes van alle stof Ik hou van geen verraadery 
*T en waar 'k een Koning was als hy'\ Aan zijn voeten staat een bakje 
met ,3iljon" {a%ekeurde munten) en een zak met „Glase Louisen wel 
verguld Present van Madame de Maintenon", terwijl bij zijn voet staat 
„20 je wild wil ik mêe'\ Naast de tent ziet men op den achtergrond de bad- 
plaats ^hwalbach'' aan de „Aar il:" Onderin deze geheele voorstelling 
leest men ^^De riddbb der louisbn, doende de rbvu over zijne Troupen" 
(scherpe hekelbg van den man, die liever Louisen dan soldaten de 
revue liet passeeren), met het „Anagramma" : 

„VAVèik &«&& m ïy liÊ WA'&'&'h. 

Daaronder, door een lijn a%escheiden, in twee kolommen, een 12-rege1ig 
hollandsch vers zonder opschrift en nog lager een even groot fransch, 
met opschrift: „1 Louis, Prince de B ... 2 Celuy qui Epreuve l'Or". 
Rechts onder dit vers staat: „Schwalbach by Friderich Goldsmit in de 
gekroonde Balans.'* Geheel bovenin de volgende twee tijdverzen : 
„üVMos eCCe probos nboat, et nego pboDbre porro". 
„TOTos pxnDb, probos Cape nVMos, etLegb faLsos". 

Opschrift van het vers achter den titel: 

„3. MAATIGHSID, te zoeken" (zoek geraakt) „in de bo ven-genoemde 
Ix>tns, 't Goud met zyn makker weegende." 



•3170. — 8>. Dezelfde plaat. (Muller No. 3082). Latere staat met de 
volgende bijvoegingen: Boven, in 't midden der plaat, is onder het 
eerste tijdvers een stralende halve zon gegraveerd, waarin men leest: 
„De Zon by 'tLeewe Teken Is van ons afgeweeken". Boven Harlekijn 
zijn de volgende tweelingrijmen gekomen: „Als een Klein Koninkje 
achtte ik mijn geluk verheven Wou my de Fransman 'smaands 1000 
Louisen geeven" — „Hebt gij wat goud om weg te draagen Mijn 
bochel kan *twel onderschraagen" — „Geef my 't beloofde halve deel 
Want beide komt ons even veel'*. Achter zijn rug is nu een inregel ig 
versje gegraveerd: „Een Pots wou ik Louis wel speelen 't Hek is in 
Brabant van den DAM Dat ik het zou mij weinig scheele Voor schijn- 
verraad Louisë nam". 

Boven Louis van Baden staan links, onmiddellijk onder het tijdvers. 
vier tweelingrijmen: „Ken straal des Fransen Zons verwarmd mij al de 
Baden O! Goude Lodewijk ik leef op uw genade"— „Mijn Ridder Orden 
legt hier onder myn verschooven De Goude Ridderschap gaat se alle 



Digitized by 



Google 



62 LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1705' 



ver te boven" — „'k Bemin de Vorst wiens naam de Waereld door moet 
klink~e Mijn Naamgenoot wiens Beeld mg waar hg wil kan winke" — 
„Alschoon *kverraaden heb; 'k bedek 't met zulke streeken Dat mij hier 
d'OfSciers van Krijgt belang nog spreekê**. Tusschen de beide distichen 
„Vraagt men" enz. en „Mij dekt" enz. is nog gegraveerd : ,/k Trek hier ook 
loon voor mijn verraaden", terwijl daarnaast, boven „Schwalbach" staat: 
„Had zich de Beyervorst uit Fransekrijggehouwe Alsik;hij zouzijnkop 
nu om geen Linien klouwen". Op zijn rechterbeen is een tweelingrijm 
gegraveerd: „Dit valse Goud krenkt Beurs en eer Nu doet my tBeen 
regtsinnig zeer *. Onder der meest zichtbare achterpoot van zijn stoel 
staat hier: „Freq^ Ëmblematicus fee", terwijl links van het bij den 
eersten staat genoemde anagram een tweede gegraveerd is: „Anagr: 



3171. — 3*. Dezelfde plaat Andere, nog latere staat. (Muller No. 3081). 
Nu mët de woorden die bij den eersten staat tusschen haakjes geplaatst 
zijn in de beide benedenhoeken, bij het firansche het cijfer 3, doch zoo 
gegraveerd dat in deze plaat niet, als in No. 3164, een deel van het 
verzonnen adres behoefde weggeslepen te worden. Boven het woord 
„Essayeur" is hier nog gegraveerd „Arlequin.", overigens geheel gelijk 
aan *t vorig nommer. Deze staat komt voor in *t exemplaar van Muller, 
nu op 't Prentenkabinet. Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1444. 



*3172. — 3*. Dezelfde voorstelling. Geheel andere, veel betere gravure. 
(Muller No. 3083). Met evenveel inschriflen als in No. 3» (No. 31Ö9 
hier voren); alleen in sommige woorden is de spelling verschillend, zoo 
staat hier op de tafel „Is fijn Goud of Metaal"; dtór „Is 't fijn goud" enz. 

't Adres is hier: „Schwalbach by Fredrich Goldsmit in de ge- 
kroonde Balans". Boven de E van „Valser" in 't anagram, hier geen 
cijfer. 

Muller vermeldt (8. No. 3083 A), nog een staat waarin het inschrifl: 
„De ridder der Louisen,'* enz. niet binnen maar onder de voorstelling 
geplaatst is, ik zag dezen echter niet. 



3173. — „Zamenspraak over de | RIDDER der L0UI8EN, | Daar 
hy de RBVEU doet over zyne TROÜPEN. | Tussen gaarnewys en wbet 
-VBRL." (Muller No. 3084.). 

Opschrifl boven een dergelijk, nu 60-regelig vers, als het onder No. 3168 
beschrevene, in één der exemplaren van Frederik Muller &cCo.gfeplaat8t 
tegenover plaat 3. 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMÜS : „ALMANACH BEGINNENDE ... 1 705" 63 



Omtrent den ,,E38ayeur'\ door Maller als Lodewijk znr beschouwd, 
stut in het vers: 

„Oaamewys, Wat is 'tToor een, die aan bet Ooitd dus staat te klinken'^ 
'tLykt wel een halve fifek? [WettvCi Roer bem niet, of 

(tzou stinken; 
Een Jan Potagie is 't, die speeld voor Essayeur 
Om 'iOoud te toetsen \ 't is by-loo g^en lompe leur: 
D' Hartog' Tan Luxemburg was maar een prul by deze, 
Hy wou graag, had by kecb, een vorst ja koning wezen. 
Dat hy een bochchel heeft, wil hy niet weeten; maar 
Die 't hem verweet zou hy doen geess'len openbaar: 
Hy's 's Konings ^ beste vrind. [Oaarnew:) Kund gy zyn 

(naam niet noemen? 
Weet-^eel. Die staat my nu niet voor; maar door al dit verbloemen 

Bedenk het zelf. 

[Qaamew:) Van d'Ëssayeur wild my nog iets vertellen. 
Weei^eel. Zyn spreekwoord is blk 't zyn. {Oaamen-:) Ja, als hy 

(Rechter waar. 
Men wierd den aard van een getekende gewaar. 
Vett-teel. Hij wil zich in de gunst eens grooten KONINGS Bergen, 
Wou gaarne een kleine zyn. [Gaarneto:] Wel ja, die dwerg 

(der dwergen!" enz. 

*8174. — („de HOop"j [„1'bsperance"] [„*"]. (Muller No. 3086). 
4». De hertogin van Beieren, wier kleed geheel met lischbloemen bezaaid 
is, zit weeklagend op een balustrade, de rechterarm geleund op een console, 
waarop het gelauwerd borstbeeld van „Louis Ie Grand' staat; met de 
linkerhand wijst ze op een vluchtenden haan. waarbij : „de Haan die 
lastig tijd (sic) aan 't kakken laat vlu chtende zijn veere zakken." Aan 
de voeten der vorstin ligt een brief: „Madame Les Alliés ont force les 
Lign.? en Brabant 18 luillet 1705 perte plus grand q la Bataille de 
Hogstet de 170* Voicy pour vous consoler SOOOO Ducats courant maxi- 
MiLiKX." In den rechterbovenhoek een afzonderlijke voorstelling: „Ho.spital 
de S. A. E. de Baviere", zooals er onder, „Gasthuis v Keur Beyeren", 
zooals er links boven in de afbeelding staat, waarop men drie ziekbedden 
ziet, met het bovenschrift: „de ziekte spritende uit het quijnen Is een 
Schandaal der Medicijnen", rechts daarvan het „Bed van Parade" op een 
verhevenheid, in welker treden gegraveerd is: ,.Zo wel de Groote als de 
kleine Verkorte 't leven zo ze quijnen Geen Medicijn geneest haarquaad 
Als door herstelling in haar staat". Tusschen deze voorstelling en het 
hoofil der vorstin een zespuntige ster met bijschrift: .,Kom Ster uit 
't Oosten Wild my vertroosten"; boven en naast dat hoofd en onder het 
tijdvers: 



Digitized by 



Google ^ 



64 LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1705" 



,^Ltera pars nostrVM ah! te, bt qnatos Desero Lapsos." 

dat foutief 1605 voor 1705 geefl, staan de Tolgende verzen, waarvan het 

eerste, blijkens het bijschrift: „Kon: Lodewijk spreekt", den franschen 

koninpf in den mond gpelegd wordt, terwijl de andere door de vorstin 

gezegd worden: „De Britse Jacobs Weew en zoon zal ')t in haar Landen 

Als u herstellen; schoon ik moest mijn kroon verpanden". ,,De Bader 

Prins bewaard als nog zijn korf met y'ren Maar gy, o Man (als ik) 

doold verre buiten By'ren". „Ach' mogt ik trouwen de Venetiaanse Zee 

'kGing voort dat huwlijk aan, en wurp mij van de ree; was maar mijn 

man te vree", ,,'k Weet nergens plaats, °°^ in schuilen Of 'k moest 

gaan in een Klooster pruilen Maar dat belet m' helaas mijn Man. 't Een 

pord m'er toe, 't aar houd m'er van'. „Eens Konigns (sic) Dochter ach! 

van 't thans verwarde Polen Moet verre van haar hof en Vaderland gaan 

dooien", ^^ijn paerlen in mijn row zijn traanen aan mijn oogë Die 

d'Oostenrijkse Ster eer als de Zon zal droogê". „St Marcus Leew, 

leen mij uw vleuglen, na de Zon Wil 'k vliegen of ik nog een weinig 

op hem won". Elk tweelingvers is door een stre^ van het voorgaande 

gescheiden. Tusschen den haan en het „Hospital" de volgende verzen: 

„In zakken wil 'k my kleên en zitten in der asse Wijl zakken d'Eedlen 

van Venetien wel passen", „'k Heb onlangs op een nacht zwaarmoedig 

leggen droomen. Voor Vlaandrens Linien doet me dit geweldig schroo- 

men'*. „Wat hoor ik Brabant ach! uw Linien doorgebroken Die smaat 

k 
o Man, diend door uw zwaard te zijn gewroke". „De Haan maat 't zijn 

volk zo slecht dat zijn stink-ey'ren Mijn Zwager quijnen doen, mij en 

mijn Man Keur-Bey'ren". „De Haan de veelheid ^y"®*" Hennê Door 

ouderdom niet kan bekennen''. Aan weerszijden van den poot van den 

haan leest men als letterkeer van: „Keurvorst van Beyeren" het „Anag*. 

ISlIk S 611 S1314 8910111 S171t7 1910 n 

BEROvvvAN 8TINKBYERRE** lu deu zoom vau het 
kleed der vorstin: „Torn af de kant 'kmoet rouwen gaan Dit doet my 
't vals gekraay van d' Haan", terwijl er om dien zoom nog staat : „Ik 
sleep mijn kleeren, De Haan zijn veeren". Daaronder: „Anagr: s t a r k 

B 1% Il f 1 10 k 11 3 10 11 lSl«171tis** 

ONVVBER NU IN bbyre; rechts daarvan, in verband met den 
brief aan de voeten der vorstin: „Zend Gy m'o Lief tot troost 8000O 
Ducaten Mijn spijt weegt meer, dat gij uw Linien moest verldten". 

Onder de voorstelling in den zeer breeden plaatrand, in twee kolommen, 
oen 12regelig hollandsch vers: „Mijn Hofstad 'k heb helaas, mijn Man 
heeft my verlaten", enz. waarvan het opschrift: „De beyrin tn kaar nor- 
of de KLAAOENDE KEURVORSTIN vüti B ... te venetien", uog Onderin de 
voorstelling staat. Onder 't hoUandsche, eveneens in twee kolommen, 
een even groot fransch vers: „I'ai delaissé ma Cour! mon Epoux m'a 

quitte", enz. met opschrift : „complaintes de V blectricr de B Be- 

fugiée a venise". Onder de linkerkolom, met eenige tusschenruimte, het 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMÜS : ,,ALMANACH BEGINNENDE ... 1 705*' 65 



Tenonnen adres: „A Yenise chez Maximilien Douleur a la Cour solitaire'*; 
ODder de balustrade rechts: „Eminentius Ideis fee'*. *tls goed dat de 
maker met zich zelf zoo tevreden was, daar hij dezen titel wel van g^en 
ander zou gekregen hebben. 

Opschrift van het vers achter den Utel : 

„4. HOOP, noch overig in de Keurvorstin | van bbybren te Venetien.'^ 



*8175. — 4*. Dezelfde plaat Latere staat. (Muller No. 3085). Nu met 
de tusschen haakjes geplaatste inschriflen, die in den vorigen staat nog niet 
voorkomen; het eerste in den linkerbenedenhoek tusschen het fransche vors 
en het adres; het andere in den rechterbenedenhoek roet het volg- 
nommer „4'* er onder. Stephens, Cat. Brit, Mus. II. blz. 226/227 ver- 
meldt de beschrijving dezer plaat voorkomende in de Poems on Af airs 
of State, Vol. IV. Suppl. part. 



8176. — 4*. Dezelfde voorstelling. (Muller No, 3087). Andere gravure, 
met o. a. de volgende verschillen: geen ster met bijschrift tusschen het 
hoofd der vorstin en het „HospitaV; boven haar hoofd slechts vijf tweeling- 
rijmen in plaats van zeven; het laatste is hier: „Eens Konings Dogter' enz. 
zonder de fout in het tweede woord en met een ,.g" in plaats van een 
.,ch'' in 't derde. Boven den haan (Frankrijk) slechts twee distichen: 
,,Wat hoor ik Braband", enz. en „De Haan maakt 'tsyn volk" enz. 
Op 't voetstuk van 't borstbeeld van Lodewijk, is hier een lischbloem 
gegraveerd en onder den linkervoet der vorstin, in plaats van: „Zend 
Gy m'o Lief" enz. hier een 4-regelig fransch versje: „Rien ne peut egaler 
mes maux, Mes infbrtunes, mes travauz: Il sufQt d'estre Miserable, De 
tout c6té on vous acable."; de brief aan hare voeten liggende luidt hier: 
„Madame je vous notifie que les AUiez ont forcé les Lignes en Brabant 
Ie 18 luillet 1705. Ce qui nous &it plus de tort que la Bataille de 
Hochstet de lannee passé. Maximilien". Beschreven naar het exemplaar 
van den heer A. J. Nijland. Muller vermeldt (No. 3088) nog een anderen 
staat van deze prent, waarin de 10 versregels boven 't hoofd der vorstin 
en 't onderschrift: „De Beyrin" enz. zijn weggekrabt ; dezen zag ik niet. 



*S177. [„do dappbrheid"] [„la porcb"] [„6"]. (Muller No. 3090). 

5*. De hertog van Beieren is hier a^ebeeld met een degen in de rechter- 
hand met bijschrift: „Ik heb noch Franse moed myn vochtel geen 
Spaans bloed", en onder 't gevest: „Zijt gij genegen 'kWaag 'tinet 
de Degen", in de linkerhand een pistool, waarbij „Of met 't Pistool Een 
kapriool". Op den rand van z^jn hoed : „De Haan nog Adelaar mij Hoed 
Ik vegt alleen met Leewe moed"; bij de veeren: ,,De veeren van de 
Haan Komen mj duur te staan". Op de kleppen van de jaszakken 

IV 5 



Digitized by 



Google 



66 LUSTHOF VAN MOMÜS : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1705' 



Btaat, voor den toeschouwer links: „Had ik vol goud mijn Ta sse n", 
rechts: „K Wou op geen krijg Me er p as se n"; op elk zijoer kouse- 
banden: „M'Vaximiliaan) ,.E"(manuel) „H"(ertog) & „K"{eur vorst) ,,V''(an) 
,.B"(eieren); op iedere schouderbedekking: „M"{aximiUaan) „E"(manuel) 
„K"(eurvorst} „V"(an) ,.B"(eieren). Links op de prent de .,Brabandse 
Linien" „Geforceerd door de Geallieer dê 18 Julii 1705", onder deze 
inschriften stroomt de „Geete fl:*\ onder dat fragment der rivier staat 
„Moeras'*, nog lager de verschansingen „Linie", weer lager links het 
plaatfïje: ,.0(per Heilesem", terwijl rechts daarvan „Mf d'Alegre" en de 
„Graaf van Hornes" tusschen een „Hollander" en een „Engels man" als 
„Gevange Generaals'' worden weggevoerd. 

Rechts op de prent, aan de andere zijde van den Keurvorst de ,.4 
Aug: 1705 door de Baron spar geforceerde Vlaamse Linien", als op een 
doek geteekend. met .,GeDt" bovenaan rechts en „Brugge" onderaan 
links, tusschen beiden .,S Philiipe Fort" gelegen aan de „Vaart", die 
beide steden verbindt en waarlangs de „Linie" loopt; de „Lieve fl." ia 
bovenin nog aangewezen en de „Leye fl:*', waaraan ^^Dynse" ligt, loopt 
van Gent omlaag. 

Links boven in de plaat het tijdvers : „Constratos MVro s, C!onfir- 
TAS Desero fossa s"; daaronder een zeer karakteristiek 4^regelig versje: 
..Verdiend d'Heer Caraman groot loon voor weg te trekken. Tot wat 
pro fijt LOUIS zal *t vegtê my verstrekkë ? 1000 Duc atê s jaars en 
d'Orden van Louys Shenkt (sic) g*hem voor 't vlugtë: loond mijn 
daiperheid naar eys". Daaronder, door een streep gescheiden, in twee 
regels : „Een Engels Deserteur heeft m 'onlangs komen wekken Waar 
door 'k haar heb belet over den Dyl te trekken". Nog lager, eveneens 
in twee regels: „Het sukk'len aan de D yl verschafte my veel hoop Dog 
Vlaand' rens Linie B reuk mijn kop helpt op de loop". 

Rechts, bovenin de plaat, een 4^regelig vers: „tZij dat ik door verraad 
of daiperheid wil strijd Tegen d® Bondgenoots, 't mislukt m' aan alle 
zydê *t Verraad in Beyeren voorlöde jaar gesmeed Mislukte; als laatst, 
waneer ik voor de Linien streed". Door een lijn gescheiden volgt daar- 
onder een distichon: ,,Het woord Augustus is vermeerderend gesijd Die 
Maand vermeerd alree mijn smart mijn smaad mijn spijt". Eindelijk, met 
eenige tusschenruimte, daar nog onder: „Dees tweede Linie breuk zal 
mijn Wijfe hart doen brdkë Venetien! help haar; want wij konnen ons 
niet wreekê". 

In den breeden plaatrand onder deze voorstelling, in twee kolommen, 
een 12regelig, hollandsch vers: ,.Ha! Britse Generaal 'kwil m'in Duel 
gaan wreeken", enz. met het opschrift, dat nog, in de voorstelling, bij 
de voeten van den Keurvorst staat: ,.Den DOLLEN HARTOO van B. . . 
OF de Dapprrb LINIE YBRWEBEDEE in brabant". en daaronder 

11 SI It Ik ISlOlllSlS 

een bijna even groote regel met „Anngr : AMy! a! aIhaNNS 



Digitized by 



Google 



Luarraop van homus : „almanach bbgüïnendi . . . 1705" 67 



t> • 10 SllSh 9 IT ft • 1» S«»S17 7 • S7 e 1« 10 >• 1 • 1 1 S 1 S k » ft S • 

VAN BLIXKM8 KOBT LINI VISBVVEBBE. 
Onder 'thollandsch vers een even groot fransch: „HaGeneral Anglois! en 
Duel je Tous cite** met opschrift: „LB DUC de B . . . tout FUBIEUX 
se vent Tenger de TEchec re^u en BBABANT, auz Lignes forcées", en, 
met eenige tusschenruimte, onder de eerste kolom het verdichte adres 
^ Tilmont cbez Francois de Lignes a 1 Enseigne d* Hejlesem". 



♦3178. — 5>. Dezelfde plaat. Andere staat. {Muller No. 3089). Met 
f,de DAPPSftHBm" links in den benedenhoek der plaatrand, boven het adres 
en ..la fobcb'\ met het cijfer 5 iets lager, in den rechterbenedenhoek. 

Voor zoover ik heb kunnen nagaan is er alleen verschil in het laatste 
woord van den eersten regel rechts boven in de plaat, waar hier „strijde" 
in den vorigen ,,8trijd'' staat. 

Stephens, Cat, Brit. Mm. No. 1434 beschrijft de verkleinde kopie dezer 
prent voorkomende in Poems on Afairs of State. Vol. IV. Suppl. part 
Plate ni. 

Opschrifl van het vers achter den titel: 

,,6. DAPPEBHEID, getoond door kbub- bete ren, verweerder der 

BBABAKTSB LIHIEW.*' 



♦817Ö. [,,de voobzichtighbid'T [.,la pbudescb"]. [„«"]. (Muller 
No. 3092). 

6>. De kolonel Sar in zijn hemd, te paard, vlucht naar rechts; 

tusschen de pooten van het paard ziet men op den achtergrond de 

„Vluchtende graaf la mothb'* eveneens te paard, onder welks pooten 

het „Anagr: OG! LAFAART, HEM!" Bij den kop van het 
tl «7» kaïio iiiia 

groote paard staat „Beest loop niet loom Ik vier uw toom"; bij zijn 
liukervoorpoot: „Breng ik dit Paard behouden by Louys tis hem meer 
waard als 100 maal mijn rijs". Tusschen de beide achterpooten een 
4-regelig versje: „Wie m* achterhaalend zoekt te krijgen Vangt eerst 
de lucht van Franse vijgen Contrarie van de Spaansen aard Ruik s* aan 
•mijn poort en aan mQn paard"; onder den staart een even groot: „Dat 
'k angstig in mijn broek sal schijten Met regt mij niemand sal 
verwijten Met geele Leliën mogt ik mijn hemd besaayen van reuk 
als eijerë van vog'len die 's morgens kraayen". In de rechterhand heefl 
Sar een kommandostaf met „de'* onderin; daarbij staat „Te vluch- 
ten in zijn hemd Des zomers is niet vremd" en iets lager: „Wat 
helpt het vrinden dat gy eens lost uw geweer 'k Mij liever al 't gevaar 
of strij meer voor mijn eer". Rechtstandig voor zijn gezicht leest men: 
„Mijn Stok van Commande Is waar van Contrabande"; vóór zijn gelaat: 
„SAR durft geen dajper vijand sarren Maar vlucht als al de Franse 



Digitized by 



Google 



68 LUSTHOF VAN M0MÜ8 : „ALMANACH BEQINNKNDB . . . 1705' 



narren"; daaronder een streep en dan: „Keer om mijn Naam zo heet ik 

RAS Die naam komt by mijn vlucht te pas*'. Bij den steek, die hem van 

't hoofd is gevallen, achter hem: „Daar valt mijn hoed met zijn bogten 

'kMis al mijn goed; och had 'k gevochten" ; bij de veeren op den hoed: 

,,Geen Haane veeren passen mij Ik val niet aan; 'k vlugt eer ik strij". 

Iets lager onder den hoed: „Ik ruiter zonder zaal K heb kruid nog lood 

nog staal Nog spoor nog zweep; *kben in de neep" — „'T is beter dat ik 

heb Pistool nog schiet lood Als 'tin mijn billen; nu ben ik nog niet 

dood". Gelijk met het bovenste van Sar's pruik staat links in de plaat: 

„De stoutheid der Hollandse Granadiers 't Hart my tot strijd niet wekt, 

maar 't gat tot vlucht vol viers" ; rechts : „Spars Contributien sal 'k niet 

konnen betaalen Voor Ostagier wou ik, dat hij my maar liet haaien". 

Geheel boven in de plaat twee tijdverzen, links: „ne L^Dab CVrrbrb 

MaLo"; rechts: „nb C^Dar CVrrbrb Mbns est"; onder het eerste 

tijdvers: „lamothb" vlucht; zijn volk hem volgd dat ider 't ziet 'k vlucht 

eer men 't weet 't is best, dus schaam ik my ook niet" ; onder het tweede : 

„Louis de vluchters loond als laatst d' Heer Caraman Uit Brabants 

Linien: 'k vlucht half naakt so ras ik kan". Midden onder deze beide, 

boven het hoofd van Sar: „Vermits S Bataillons mij weinig kondé baaten 

de 
Heb ik Linie by Lovendegem verlaaten". In den ondersten plaatrand, 

als bij de vorige, een 12-regelig hollandsch vers: „Ruim baan! k vlucht 

in mijn hemd 'kheb broek nog schoenen aan', enz. met opschrift: „Ds 

CoLLONEL SAR of de voorzichtigste Franse Linie ontwijker in 

tlaand'bb", dat nog in de voorstelling staat, met het verzonnen adres 

er boven: „a Gand chez C. Ie Courier a la Fuite de Flandre", dat 

bij de andere in den linkerbenedenhoek stond. Onder het hollandsch een 

even groot fransch vers: „Amis, n' empeche pas, qu'en chemise jefuie!" 

met tweeregelig opschrift : „Le Colonel SAR faisant prudemment la Retraite 

hors des LIGNES de FLANDRE, lors que le Baron Spar les for?a le 

4 d'Auoust (sic) 1705". 

De oorzaak en de bedoeling dezer voorstelling is geheel weergegeven, 
in dezen franschen zin, die een vertaling is van het hieronder volgend 
opschrift van het vers achter den titel : 

„6. VOORZICHTIGHEID van de Coljonel Sar in 'tontwyken der 
Vlaamse Linien." 



*3180 -— ö*. Dezelfde plaat. (Muller No. 3091). Andere staat in niets 
van den vorigen verschillende dan dat de tusschen haakjes geplaatste 
woorden bij 't vorig nommer, die daar in de plaat nog niet voorkomen, 
hier in den linker* en rechterbenedenhoek gegraveerd zijn; rechts met 
het volgnommer „6" er naast. 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMÜS : „ALMANACH BEGINNENDl . . . 1705'* 09 



3181. UDe obrechtiohbid"] [„La iüsticb"]. [,.7"]. (Muller No. 3093). 
7. De hertog tbh Baden is, in 't midden der plaat, staande afgebeeld, 
met een degen in de rechterhand, met één regel inachrift aan weerszijden 
▼an het lemmet: „Kom ik wat laat in 't veld, mijn zwaard nu wel gewet 
Is als de nikker op der Fransen bloed gezet'\ terwijl bij hand en arm 
staat: „Dees Maand de wijndruif schaft; maar Toor de Rhynse Bleker 
Stort ik van 's Fransmans bloed Wijn-tint, in 'sKeisers Beker'. In de 
linkerhand houdt hij een balans, in welker ééne schaal een degen ligt 
met een kroon er aan, waarbij „Verdien ik de Laurier Ik moet ze koopen 
deir (sic)*'. Op de andere en lichtste schaal staat een zak met „Louisen". 
Tusschen de schalen door leest men: „Mits dit St aa 1 z waarder weegt 
als 't goud Als Opper Qene raal sta 'k stout". Achter hem is de ,Xinib" 
aangegeven van „NlDBR E LS AS**, met de „Rhtn fl", waaraan 
rechts „Drusenheim" en „StoU hofen" liggen, en links P&ffenhofbn, ter- 
wijl ook „Neuenburg" en „Hageiaw" nog aangegeven zijn. In de 
kousenbanden van den hertog staat links: „P"(rin8) „L"(ouis) „V"(an) 
,,B"{aden) en in spiegelschrift „L v B"; in den rechter „L P V B" en 
hetzelfde nog eens in spiegelschrift; terwijl in den rand van zijn steek ge- 
graveerd is: „In Duis Land vindmê Lauwerkransë Maar eerLoos goud by 
't hoofd der Fransen". Links boven in de plaat het gegpraveerde tijdvers: 
,^5SB Meo qaLLos DbtbVsos Cebnere FA8 est". 

Daaronder vijf tweelingrijmen : „In Catalonien zo 'k mogt dit zwaard 
gebruik en, 'k Hulp Karel op z^n Troon ; 'k verjoeg het HAne ku ikê'' — 
„Het laster zieke volk zeid, dat ik heb verr aaden, Maar 't zij hoe 
't wil; kben noch de zelfde P RINS van B ADEN". — „Zo 'k in 
Hongarien bestree de Malco ntenten 'k Versloeg z', of dwong ze tot goede 
Accommodementê" — „De Franse Linie reeds by Hagenaw gewonnen 
8 Regimenten op de vlucht: dat's wel begonnen" — ,.Dit maakt mijn 
shé (sic) van 't Frans verlaagde Qoud weer goed Dit is uw rechte loon, 
o valse Franse stoet". 

Rechts bovenin de plaat staat ook een gegraveerd chronosticon : 
..pboDere won pas, sbD DbtrVsos Cbbnerb gaLLos'; daaronder, 
om den andere, twee disticha en twee 4^regelige versjes door lijnen 
van elkaar gescheiden: „Waar 'k by de Legers van de Russen en de 
Sweeden, *k Versloeg ze beide, en bracht de Poolse Augustus Vreede" 
— „Quam 'k d'Hartog van Savoye, en ook Eugeen' te hulp; De Franse 
Haan kroop voor ons drïen in zijn schup. (sic) Die nu in 'tMilanees 
om scha TE DEUM zing^ En ik schiet salvo over 't zelfde, dat het 
klinkt" — „'k Heb op zijn Spaans gevierd mijn Zomer-rust-quartieren, 
'k Zoek nu voor losef, en vopr Karel krijgs-Laurieren." — „Zoek ik recht- 
vaardig Qoud, 't komt uit Niew Spanje meest En Leuren vind men by- 
de Duitsers, zo gevreesd; 'k Strij dan voor Karel, den gerechten Spaansen 
Koning, 'k Bescherm het Duitse Rijk, als mijn roemruchte wooning". 



Digitized by 



Google 



70 LUSTHOF VAN M0MU8 : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1701" 

Daaronder met het opschrift: „Aan de Antwerpse Gourantier, 

over 'tgevegt in Italien'* een 6regelig yers in vijf regels: „Qietleugen, 
zegt gij, dat de Hartog van Yendome, Lang vechtende te voet, veel 
Duitsers heeft gedood Zijn eige Ruiterij zou hem dus o verstroomen ; 
Waar van een Generaal omringd is voor de nood. En zo hij was geweest 
verlêge, Straks had hij weer een paard g^krêgê". In den breeden plaa^ 
rand onderaan, evenals bij de vorige, een 12-regelig hollandsch vers in 
twee kolommen: „Dat elementse Bad heeft lang mj opgehouwen;" enz. 
met het bovenschrift, onder in de voorstelling: .,De Gróte balans h&ker 
des KEisBR RYKfl of do Wiskuustige '^£&^¥^ ^(^(g'SfSM uit de 
BADEND Onder het hollandsche een even groot fransch: „Ce Diable 
de Bain m'a trop long temps arrdte;" enz. met opschrift: „Le grand 
BALANCEUR de L*EicpiRB OU Le sür ALCHiHisTB de swalbach'*, daaronder, 
in den linkerbenedenhoek, het eerste, in den rechter het tweede der 
bovenstaande inachriften met het cijfer „7", en daartusschen het adres: 
,,a Stolhoffe chez L. Doublé coeur". 

Van deze plaat heb ik in geen der exemplaren, die mij ter vergelijking 
ten dienste stonden, een anderen staat gezien dan de hier beschrevene. 

Opschrift van het vers achter den titel: 

„7. OEKECHTIGHEID, bevonden in de PRINS LOUIS van BADEN, 
weegende een zwaard en een Goud-beurs.** . 

Achter dit vers nog een 14-regelig, dat geen betrekking heeft 
op eenige prent en tot opschrift heeft: „Tot BESLUIT. Aan Koning 

LODEWUK de GROOTS." 

Nu moet naar mijne overtuiging, volgen, de niet tot den „Lusthof" 
behoorende: 

8182. „Koninglyke Almanach: | Beginnende, met den 
aanyang der Oorlog, van Anno 1701 ... . | Waer in Duy- 
delyk | De loop der zon der ongeregtigheid, | met Zyn | 
£clipsen, | of de | Regtvaardige straf des lleemels, j 
door I X(VIII) Zinne beelden in koopere plaaten vertoond 
word; | nevens d'uytlegging daar by. | door de voor- 
naamste meesters onzer Eeuw. | Gedrukt | tot Parys inde 
Koninglyke druckery van den klyne Louis. [ 



Almanach Royal. | Commencant avec la Guere de Tan 
1701 lusques .... | ou est Exactement observé | le Cours 
du soleil d'Iniustice ; | avec ses | Eclips ; | ou | la luste 
Punition du Ciel. | Üemonstré dans X(VIII) Emblemes. | 
Gravez en taille doux; ou Ton a Ajoutté | TEclaii-cisse- 
ment de Cfaaque figure en Poéesie: Par | les plus fameux 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS: „ALMANACH BEGINNENDE ... 1701** 71 

maisiares de nötre temp. | a Paris. Imprimé a rimprimerie 
Royal du petit Louis.'* 

Gegradeerde titel, waarvan in het exemplaar uit de kollektie Frederik 
Muller, (No. 8038a}, nu op 's Rijks prentenkabinet niet het (/eheele getal 
maar alleen de cijfers Vlll van XVllI geschreven, de X gegraveerd is ; 
in het exemplaar van den heer A. J. Nijland (door Muller beschreven 
onder No. 3038*}, is dit getal XVIII geheel gegraveerd. 

Ofschoon hij niet tot den ,.Lusthof van Momus' behoort, is de plaatsing 
van dezen almanak hier gemotiveerd, ja m. i. noodzakelijk, omdat vele 
dezer prenten door Allard in het Bijvoegsel zijn nagevolgd. 

♦3188. — 1. „Kalendarium Regium, SOLIS CÜR8UM PERFECTE 
I^DICAIsS''. 

..de KONINGLYKE ALMANACH, den LOOP der ZON duidelyk Ver- 
tonende". (Muller No. 8089). 

Inschriflen boven en onder de afbeelding eener zon met vierentwintig 
stralen. In *t midden zit een man (Lodewijk xiv) met een kaars in de 
rechterhand op een „Wissel bank", met een groote schelp als rugleuning 
In een halven cirkel staat om hem heen: „Geregtigheyd dwingt my te 
kruypen -~ myn Schulp. Marcel, denys en Genoveef komt my 

te hulp." en in een tweeden regel, daaronder „waer dat ik gae, of waar 
ik vlie 'kzie tog de slag van Ramilie." (*28 Mei 1706). Onder de 

wisselbank staat rechts van Lodewijk: ..M yn Wisselbank daar ik op 
zit is heel ontbloot vant geldig pit"; onder *skonings voet: „De zon is 
nu aent ondergaan Nu komt de Maen en Sterren aen." De stralen der 
zon zijn om den anderen recht of gebogen ; bij de rechte staan de namen 
der hemelteekens. bij de gebogene die der maanden, in 'tlatijn en in 
*t hollandsch, terwijl alle een volgnommer hebben. In iederen straal een 
één- of tweeregelig inschrift, die ik hier afschrijf, omdat ze allerlei daden 
van den koning vermelden, die zijne schande moeten doen uitkomen. 

1 ..Koningen maken Gewaande P**. v. Walles tot Kon. van Engell. 
opgewurpë 1701." 

2 ..Koningen logeren in haar ballingschap Kon. lacob *d II van Eng. 
7 lan. 1689." 

3 ,,Officien verkopen met Valsche beloften van successie op Erfge- 
naamen." 

4 ,.Rooven van Yijandlijke Schepe met Fransen passen versien 1705." 

5 ..Wissel Bank van Wan-credeit (sic) 1702 &c." 

6 ..Profancere of Afgods beelt opregten 1699 zyn Beeld te Parys, 
waar voor de onderdanen haer moetë buygen." 

7 „1680 Bloedschand bedrijven met de Dolfins Vrouw, Zuster v. K» 
Byren." 

8 .,Val8 Wapen voeren 3 Leliën voor 3 Padden van A9 495 af onder 
Ciovus l^^® Cristen Koning." 



Digitized by 



Google 



72 LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BKGINNINDE ... 170 1" 



9 „Bond'breken Spaanse moDarchie-verdeling 1700." 

10 .jVerraaden Out Brisak gewonnen 1703." 

11 ,.BeIooven ^'^^ aan 'dK. v Portugaal. 40 schepen 4 geg^even." 

12 „Omkoopen der Generaals 1705." 

13 „Vergeeven Zoon ?. K. Byren Erfgenaam van Spanje." 

14 „Vrouwe-raad plegen maintenon." 

15 „Hoereeren ^^^^ Lavalliere. &c. &c." 

16 „Branden Pfiiltz. 1689 1690 &c." 

17 „Bastaard den Echten ^ * ^ PT v. maine zoon van Montespan Gen. 
der Zwitzers." 

18 „Schyn-hylighyt Sevennes verdrukt en Hongar = malcontenten ge- 
styfd." 

19 „Kerk-schenden in Duitsland, Italië, &&c." 

20 „Religie dwingen Sevennes 1702 &^." 

21 „Overspel doen. Montespan 1670." 

22 „moorden, Bodegraven & Swammerdam 1673." 

23 „Geld verhogen en verlagen ook stempelen en niet weergevê '. 

24 „Christen Turk 1688 met 'd G^. Turk aangespannen." 

Behalve deze inschriften staat aan iedere zijde van eiken straal een regel 
vnn een distichon in verband met elk inschrift. Geheel boven in de plaat 
een tijdvers: „non stare pLVs CoMpos, properans, arDente Leone", daar- 
naast: „Hesperus occasum pnedicit luce fugatè" en er onder: „Consumsit 
vires in virgine ssepius ardens", onder het daarop volgend opschrift, in 
twee regels: „Kalendarium" enz., links: „Vermete dwingeland ontbloot 
van leer en reeden Gij gaf ons, zegt gij, maar nu bid gij zelfs om vreede.", 
rechts : „Hoe sneed gij eertijts op dat gij ons gaf de vrede, maer nu 
krijgt gij haer niet met smeken en gebede." Boven het onderschrift op 
dezelfde wijze links: „D'Eenhoom, 'dAarend ende onverschrokke Leeuw, 
Vernielen Hoevardij, en agten geen geschreeuw." rechts: „O Zon! die 
ons wel eer zoo sterk scheen in 'tgezigt: Gij zijt verduijsterd door 
'd Eclips ; weg is uw ligt." 

In den breeden plaatrand, door een lijn van de voorstelling a^escheiden, 
is, in twee rijen, dezelfde lijst der fouten van Lodewijk xiv in ^tfransch 
gegeven, welke ik hier boven heb meegedeeld, met het opschrift: „Al- 
manacH royal ou est remarqué parfaitement Le Cours du soleil.", onderaan 
de tweede rij staat het verzonnen adres „tot Parijs Inde Koninglijke 
drukkerij van den klijne Louis." 

Een vertaling der inschriften van deze plaat komt voor bij Stephens, 
Cat. Brit. Mus. II, blz. 225/226, overgenomen uit Foems on Affairs of 
State Vol. IV. Suppl. part. 

Deze zelfde voorstelling komt ook voor in den „Koninglyke almanach. 
Beginnende van 't jaar 1705 .... &«c.", zie hier voren No. 3164; welke 
van beide kopie is, is moeilijk te zeggen: al houd ik er deze laatste 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMÜS : „ALMANACH BBGINNENDE ... 1701" 78 



Toor. Behalve 'de TerBchillen in lettergrootte van de beide inschriften, 
die als tekst hierboTen staan en die ik ook dé&r als tekst gegeven heb, 
zijn er een menigte verschillen die ik niet noodig acht alle te vermelden, 
de voornaamste volgen echter hier onder: 

De man die midden in de zon op de „Wisselkist" zit heeft geen kaars 
maar een scepter in de rechterhand. Om zijn hoofd staat nu: „De Weew 
van Over Zee Bracht deze Schulp mij mee Waar in ik kruip Met stuip 
op stuip'\ Voor den toeschouwer links van hem: „In Spanje Flipvreesd 
voor de Vloot Ik stel mij als een Kaalis bloot Vals geld mij helpt niet 
uit de nood"; rechts: „Ik zogt door Zwitzerland de Vree Men wil m' eerst 
mAkê meer gedwee"; aan dezelfde zijde, naast de wisselkist : „Een Avond- 
stér heeft zijn Habijt Die hem zijn Ondergang voorzeid.'* Terzijde van 
Lodewijks voet: „Mijn onv ertroude Wisselbank zich zelf vernietigd 
maakt mij krank" — „Wanneer de zon in 't Westen nederdaald Elk een 
in rust ten besten adem HAALd'\ Boven het eerste der hierboven als tekst 
vermelde inschriflen is hier wel hetzelfde tijdvers, maar geheel anders 
gegraveerd, het staat er hier op de volgende wijze: „kon stare plVs 
CoMfos, pbopb bans, arDbkte Leone"; rechts daarvan „hesperus 
occaaam pnedicit luce fvgatê". Links onder dit inschrifl leest men ,^y 
Barceloon de Zon Eclips Mijn val voorspeldt met Philips", — „Marcel, 
Denijs en Genoveve Ach! kunt gij mij geen Vrede gövë" en daaronder 
een verduisterde zon: „Eclips: 13 Maij 1706"; rechts: „De slag helaas! 
bij Ramillies Mij baarde een doodelijk verlies". „Ik ben van Volk, van 
geld, ja raad Ontbloot; uit dwang ik Oorlog haat" Onder ., September 
Libra Augustus Maagd", straal 18—15, staat hier „Mijn StrUlê glans word 
nu geschondê Door vele Sterre saam-verbondê". Iets lager, ook in cirkel- 
vorm, links „EST DATÜS ILLB DEO," ; rechtS „NON NOVIT AT (sic) IP8E DATORKM". 

Links staat daarbij nog een distichon en één lossen regel : .,Ach! 
Menen Vrankrijks Sleutel quijt Vendome! Carraman ! o ! spijt" — „'kHeb 
uit dat Land mijns Lui^ters helft gehaald"; rechts op dezelfde wijze: 
„O ! doodsteek door 't verlost Turij Van Flips val zult gij d' oorzaak 
zijn", — ,.tWelk nu als d' avond-ster mijn val bepaald", zoodat, gelijk 
uit het rijm blijkt, de beide losse regels weder een distichon vormen. 
Tusschen het onderschrift: ,,de Koninglyke Almanach," enz. en de lijn 
die den ondersten plaatrand van de voorstelling scheidt, staat nog: „Den 
Adelaar de Zon durft onder d' oogen kijken Gelijk de Leew, waar voor 
hij moet gestadig wijken". 

*diSk — 2. „PROPHEETISE DROOM Van de zoneclips" — „PROGNOS- 

tication de rECUPSE du soleil". (Muller No. 3040). 

Inschrifl rechts bovenin de plaat, waarop Lodewijk xiv afgebeeld is, 
zittend op een gebeeldhouwden stoel, naar links gekeerd, de rechterhand 
uitgestrekt naar de Maintenon, boven wier hoofd staat: „Nous Maintenons 
Par Conseils bons" en die links voor hem geknield, hem een papier 



Digitized by 



Google 



74 LUSTHOF VAN MüMUS I „ALMANACH BEGINNENDE ... 1701" 

aanbiedt, waarop alleen zijn naam staat en dat, volgens Inschriften en 
verzen, bestemd is om er het vredesbesluit op te schrijven. Meer op 
den voorgrond links ligt ,,Philiipe Ie Petit phi." (Filips v) eveneens 
geknield en biedt hem een scepter aan, terwijl zijn kroon naast hem op 
den grond ligt en hij met de linkerhand een papier omhoog houdt, 
waarop gegraveerd is: ,,Request M. t. C. Grand pere Permetez moi de 
retourner en France, car les Grand, d'Espague me haient comme lapeste 
et ont deja proclamé Charles pour leur Roi. v. t. h. s. epf. Philip pe/* 
In den linkerbovenhoek is een verduisterde zon a%ebeeld met bijschrift: 
„Eclips 13 May 1706". Boven den steek van Lodewijk staat: „^unc 
PLURiBUS impar"; er vóór: ,, Louis Ie Grand-Pere Plein de misere*'. Uit 
zijn mond komen de woorden: „Paix' Paix' Paix' Pour Jamais'*, terwijl 
onder den uitgestrekten arm het tijdvers gegraveerd is : „o soL DefeCtVs 
MaLa dat prsesagla Regno**. Rechts op den voorgrond ligt het „Testa- 
ment van Porto carero 1700" op tvuur; daarop doelt wat boven 
Lodewijks knie staat ,,Le Testament^® jête au feu Qui me sert d'uu 
funeste jeu'*, wat onder 't vuur vertaald is in : „Ik doem ten vier het 
Testament Dat my veroorzaakt al 'telent". Tusschen dit laatste en den 
poot van den stoel, in tien regels: „28000 Man Reeds gehakt is in de 
pan Myn gehcele Konings huis Legt in 't zand, ik ben confuis Dolle 
Hartog Beyervorst Gy hebt na die slag gedorst Die ons meer als Hoog*- 
stet drukt Wyl 't nu over al misluckt Volk, bagasie, alles quyt Spanje. 
Brabant welk een spyt". 

Ouder deze voorstelling een gegraveerd, 2é-regelig hollandsch vers: 
,,Mijn lieve Maintenon wat raad in deze nood." enz. in twee kolommen, 
met opschrift: ,,Ö.vMiiN8PRAAK tussen Lolis. Madame de Maintenon 
en piiiLirrUH" en daar onder een even groot fransch vers: „Ha! Mainte- 
non, que faire en eet etat mauvais." enz. met opschrift , .Conference 
entre Loris. Madame de Maintenon et puilippe". De kopie dezer 
plaat komt als No. 8 voor in 't Bijvoegsel van den Koninklijken almanak, 
enz. (zie Muller No 3107 hierna). De inschriften zijn, met eenig verschil 
in spelling, dezelfde. Lodewijk zit daar en face en werpt het testament 
op 't vuur. Boven het hoofd van Philips staat dtór „Philippe Ie Petit 
phi! ', terwijl het bij 't origineel naast zijn voet gegraveerd is. Déiir heeft 
het tijdvers „Dat' voor „dat", zoodat het jaartal 2206 wordt, in plaats 
van 1706 en rechts, onder het fransche vers, is het adres gegraveerd : 
,,h Paris chez Mortain avec Privilege du Roy". 

Een engelsche kopie uit: Foems on Affairs of State. Vol. IV. Suppl. 
part. PI. V. is beschreven bij Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1450. 

'3185. — 3. „t Franse Hoff in Allarm." — y^Toute la Cour de Frofure 
€H Allarmc' (Muller No. 3041). 

Inschriften in de bovenhoeken eener prent, die in voorstelling geheel 
gelijk is aan de ouder nommer 8 hierna vermelde gravure. Tusschen de 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE ... 1701" 75 



beide inschriflen een verduisterde zon met onderschrift: „1706 den 12 Meij 
Son-EcHps, kreeg op desen dag. Yranckrijk voor Barcelona een groote 
Slag." Lodewijk xiv ligt ten gevolge van deze nederlaag bij Barcelona in 
zwijm; scepter en papier, waarop enkel de naam ..Louis", liggen naast 
bem ; achter zijn rechterelboog een gescheurde wereldbol, waarop 
..Gallia', bij een vuur, waarin het „Testament van Porto carero 1700". 
Hij rust tegen de borst van een in de verklaring niet genoemde vrouw, 
achter welke de „Villeroy" (2) en de ,,Maintenon inde Rouw." (1) wan- 
hopig staan. „Pater la chaise" (7) ligt, met uitgestrekte handen, geknield 
vóór hem. Meer op den achtergrond de keurvorst van Beieren (5), 
Toulouae (3) en anderen, allen aangewezen door cijfers (1 — 9), waarvan de 
verklaring gegfraveerd is onder de beide inschriften boven vermeld. Geen 
andere komen er verder in voor. In den broeden plaatrand een 12-regelig 
vers, in twee kolommen : „Hier Swijmd den Franschen Dwingeland", enz. 
en hetzelfde chronosticou van het vorig nummer, nu evenwel foutief, 
evenals in de kopie der vorige prent, No. 8 van het „Byvoegsel": 
„o soL DefeCtVs MaLa Dat pr»sagla Eegno." (=3206). 
Beschreven bij Stephena, Cat. Brit, Mus. No. 14é9. 

*3186. — 4. „Beki-aaglyke Franse Audibntib I Audibnce Pitoy- 
ABLB DE Louis L G". (Mullcr No. 304.2). 

Inschrift in één regel boven in een prent, waarop Lodewijk xiv, rechts, 
zittend is afgebeeld, terwijl Villeroy en Maximiliaan van Beieren, links, 
met de kous op den kop, geknield vó<5r hem liggen. Het aantal inschriften is 
in deze plaat zoo overweldigend groot, terwijl ze zeer weinig zeggen, dat 
ik er slechts enkele hier vermelden wil en voor 't overige alleen aangeef 
waar ze geplaatst zijn. Boven den hoed en in den rand ervan, in de 
omslagen zijner mouwen, in den linkermouw zelf, in de jaspanden en in 
fle beide beenen van Lodewijk xrv staan 1- of 2-regelige inschriften 
zoowel als bij lijn gebroken scepter, naast zijn rechterarm en naast het 
papier, dat hij met de rechterhand omhoog houdt en waarin gegraveerd 
is: „Pardon Rot al A tout qui osent hasarder une seconde Bataille", enz. 
Keurbeieren, links het meest op den voorgrond, heeft een tweeregelig 
inschrift in de kous op zijn hoofd en twee bijschriften met het t^dvers: 
,.reDIMo peCCatagVe (sic) nostra" er bij. In zijn linkerhand heeft hij 
een papier, waarop een brief met opschrift: „Sire" en onderteekend 
,,M. £. d. B." In de rechterhand heeft hij een gebroken zwaard, waarbij 
links vier regels; rechts : „Epée cassee Main blessee Coeur perce"; daar boven 
nog drie regels, op de voeten van Lodewijk. In den rechtermouw in spiegel- 
pchrifl ,,BYHTVMaEM." In den rug van zijn jas zeven regels inschrift; in 
zijn linkerbeen twee-; onder en ter zijde van den linkervoet telkens vier-; 
bij zijn rechtervoet twee regels bijschrift. Er staan twee regels inschrift 
in de kous op *t hoofd van de Villeroy, die, met gevouwen handen ge- 
knield ligt, en bij wiens neus ook twee regels gegraveerd zijn; in 



Digitized by 



Google 



76 LUSTHOF VAN MOMÜS : „ALMANACH BEGINNENDE ... 1701" 

rechtennouw en rechteijaBpand, evenals onder en boven het rechterbeen 
tweeregelige inschriften. In den rechterbenedenhoek nog acht versregels: 
„T is nu de mode, geen loopgravê meer te make" enz. terwijl bovenaan, 
aan deze zelfde zijde, tusschen opschrift en hoed nog een 4-regelig vers 
staat en bij de gebroken ,,Hane veere'*, van den hoed, nog twee- en 
achter den stoel vijf regels staan. In rechte lijn boven het hoofd van de 
Villeroy, vlak onder het bovenvermelde inschrift, een 30-regelig hoUandsch 
vers, waar boven ,,Louis Klaagd'\ In den linkerbovenhoek: ,,Db Zon in 
de Kreeft" bij de afbeelding van een kreeft, welks staart den vorm van 
een lischbloem heeft en daar onder, een weinig rechts, de afbeelding 
van dit hemel teeken. Iets lager aan diezelfde zijde het borstbeeld van 
„rElectr d'Collogne banni" (qui) ,,pleure pour judogne aussi", zooals 
er staat in deze afzonderlijke afbeelding, waarboven twee- en waar- 
onder nog zeven regels zijn gegraveerd. Daaronder weder, dwars in 
de plaat, vier regels. In den breeden plaatrand onder de voorstelling 
een gegraveerd 28regelig hollandsch vers in twee kolommen: „Ha 
daipre Generaals was dat het zegenpraalen" enz. met opschrift: .,kabinkt- 
RAAD TUSSEN LOUIS. KEUR-BEYERBN EN DB m'^ VAN villeroy" en daar- 
onder een even groot fransch: ..Ha braves Generaux, plütót Idches pol- 
trons." enz. met opschrift: „conseil de cabinet entbb louis, le ducde 

BAVIERB, ET Le M^ DE VILLEROY". 

Plaat 9 in het ..Byvoegsel" is een 'omgekeerde kopie dezer prent {zie 
Muller No. 8109 hierna). Behalve het verschil, dat Lodewijk dédr links, 
op de boven beschreven plaat rechts zit, zoodat vergissing onmogelijk is, 
zijn er nog de volgende afwijkingen: het tijdvers heeft hier niet, foutief, 
zooals in den hierboven beschreven staat, een o maar een q in 
het woord ,.peCCataqVe" ; het opschrift boven het hollandsche vers 
onder de plaat staat dddr boven de lijn, die voorstelling en verzen 
scheidt; in 't midden, naar rechts, onder 'tfransche vers het verzonnen 
adres: ,.by ^de Lis Te Bitburg In de smekende Generól.'* 
No. 3043). 

*3187. —5. „Dk Fransche kn Spaanrchb huylebalken." (Muller 
Gegraveerd inschrift boven in een spotprent op Lodewijk xiv na de 
ophefSng van 't beleg van Barcelona en het verjagen der Pranschen uit de 
brabantsche liniën. Een trompetter met een houten been en lischbloemen 
op het doek, dat van de trompet afhangt, welke hij in zijn rechterhand 
heeft, toont met de linkerhand een lijst waarop: „Leuven. Brussel. Lier. 
Antwerpen. Gent Mechelen. Brugge. Vilvorden. en al de forte in 
Vlaendere.". Naast hem, rechts op de plaat, staat een trommelslager 
met een vreemdsoortig hoofddeksel, uitloopend in een lischbloem en van 
voren prijkend met een hanekop. Op zijn borst heeft hij een papier, 
waarop staat: „Barcelona. Cantara. Valentia. Placentia. Coria Almaras. 
Ciudad Rodrigo. Alicanten. Zaragozza. Salamanca." Van rechts komt 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF TAN MOMUS: „ALMANACH BEGINNKNDE. . . 1701" 77 



een hond grimmig op hen aan. Links op den achtergrond schepen. In 
den zeer breeden pUatrand acht en twintig versregels in twee kolommen, 
waarin ..Tromp :*'{etter} en „Tamb:'*(oer} om beurten de verliezen opsom- 
men en dat aanvangt: ,,Hoord vrienden Hoordt/' enz. 

Dezelfde koperplaat heeft gediend als spotprent na het nemen der 
Zilvervloot bij Yigos. (Zie Muller No. 3242). De namen der genomen 
schepen, die toen op het papier stonden, dat de trompetter in de hand 
heeft, zijn gedeeltelijk nog zeer duidelijk zichtbaar. 

Een' verkleinde kopie komt voor in FoerM on Affain of State. Vol. IV. 
Suppl. part. PI. VI. en is beschreven bij Stephens Cat. Brit. Mus. No. 1451. 

De prent is nagevolgd in No. 12 van het „Byvoegsel", (zie Muller 
No. 3115 hierna). De voorstelling is dezelfde, maar de geheele plaat is dddr 
vol inschriften. Het hollandsche opschrift is öu „De spaansb en franse 
RUYLKBALKEN Krijgen se wat *tzijn witte valkê." Daar onder is hier het 
volgende fransche gegraveerd „Les 2 pleubbubs pour l' espaonb et la 
FBAïiCB entretenont un même chant et danse*'. Tusschen de hoofden 
der twee personen staat het volgend tijdvers : „Lbntos o ! oaLLos nos 
BT DbfLkMVs Ibbros". Op 't papier, dat de trompetter, wiens kleed 
geheel met lischbloemen bezaaid is, ia de hand heeft, staat nu de volgende 
lijst van verliezen: .,Filips Kroon Scepter v Louis CoUan v Maintenon 
Bastert Ordens van Pr. Wales en H. v Berwijk Thoulouses Vloot 
Thessees Schepe Plips Vrow Beyrens en Keulens Keur vorstendomen 
't Konings huis Heel Brabant Heel Vlaand'rê 8cc'\ Aan zijn gordel 
hangen, evenals op de oorspronkelijke plaat, drie zakken; op twee daarvan 
fitaan dd4r inschriften: „Valse Louisen boven op zijn fijne*' en „Munt 
briefjes". Op het papier, voor de borst vanden tamboer, wiens trommel vel 
d^r gescheurd en ééne trommelstok gebroken is, staat in hoofdzaak 
*t zelfde als in het origineel; bovenaan staat ,,bar<^elona'' op deze wijze, 
en onderaan is nog bijgevoegd: „2 dage Barcelona eer ontzet was Als 
't van de Franse gewed was: Dat bijzonEclipsis net was*'. Bij 'tgocdo 
been van den trompetter staat: „De manke Trompetter Zweet stankbloed 
en etter Of str... na de letter'*. Overdwars, naast zijn houten been, een 
10-regelig vers: „De Fransman is gewend te blaasen" enz. Onderden tam- 
boer: .,Dee8 dappere Tamboer Bekakt van angst de vloer'. Vóór den hond 
het tweelingrijm : „De hondë sullen aan ons pissê Komt onse neerlaag 
niet te slissê^'. Rechts van's tamboers hoofd en muts een 16-rege1ig vers 
met opschrift: „De Tamboer spreekt tegen zijn maat" en beginnende: 
„Marsepin (zacht) Marsin Mars in geen vrindschap houd" enz.; bij zijn 
been, onder den hond, een 14-regeIig: „'t Is nu al arm ik haat die snoodo 
Trommelslag" enz. In den zeer breeden plaatrand, onder de voorstelling, 
een 30-regelig vers in twee kolommen, waarin, evenals in het oorspron- 
kelijke, de trompetter en tamboer om beurten aan 't woord zijn; het 
begint: „Hoort mannen! jongens hoord ik blaas myn bast aan stukken" 



Digitized by 



Google 



78 LUSTHOF VAN MOMUS: „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1701' 



enz. Onder het hollandBche hetzelfde vers in 't fransch : ,,HoI^ bourgeois, 
hola, au son de ma Trompéte" enz. Onder in de Toorstelling" 't verzonnen 
adres „Tot Klaudenstein by S. Camank". 

1388. —6». „Triumfen inde Vlucht. 

Kastelen inde Lucht." (Muller No. 3044). 
Een der inschrifLen in een spotprent op 't verlies van Meenen en op 
den hertog de Vendöme uit Italië naar Brabant gezonden. Rechts op den 
achtergrond den toren van het kasteel Meenen, op welks trans ,,Carre- 
man", de bevelhebber van de plaats, staat, die zijn pruik verliest, waarbij 
men leest: „Ik ben met Yeudome Kaal daar af gekome.", hij heeft een 
gebroken standaard „Etandart de Mr. BrouUy' in de linker- en een papier 
in de rechterhand, waa^p: ,,Capitulation de Menin 22 Auoust (sic) 
17ü6." Hij toont dit papier aan den hertog van „Vendome". gezeten in een 
kar met twee wielen, waarvan de spaken uit twee lischbloemen gevormd 
zijn, getrokken door twee hanen, die al loopende, hun veeren ver- 
liezen. Op 'tslikbord der kar staat „Naer tGasthuys" „ft l'Hospital". 
Vendöme heeft een standaard in de linkerhand waarop „Etandart de 
Phantome''; links van hem (rechts voor den beschouwer) staat een 
brandende kaars met 8-regelig vers, bovenaan er naast: „Sta by Paryse 
Genoveef" enz., terwijl onderaan, langs den rand van den wagen „Celle 
(sic) Chande lle est pour aos bons Saints admirable Mais 'sils nous 
n'aident jela donnera (sic) au diable."; rechts van denzelfden een standaard 
waarop men leest: „'1 Etandart d'Crape aux (sic r crapeaux) se retablira 
tot". „Veni, vidi, vinci menenum". „Triumfes sans perils Bravent '1 En- 
nemis". Boven op den stok van dezen standaard drie padden, (*toude 
wapen der fransche koningen) geregen aan een pin, waarop een lischbloem 
prijkt. Op den voorgrond rechts een tweewielige kar, met gebroken 
rad en boomeu, waarbij als woordspeling op den gouverneur van 
Meenen staat: „Uw Car o Carreman ontranponeert 't is billik dat 
Louis 't recompenseert." Links daarvan een man met één houten been, 
op krukken loopende. een jobsbode, zooals die gewoonlijk afgebeeld 
wordt als hinkende bode, met een papier in de rechterhand, waarop : 
.,Couvier au roy." Overdwars staat bij de boomen, terwijl van de rechter- 
boom een ridderkruis afhangt, „myn Or dre van Louis Verselle 't Gulde 
Vlies"; „Voor myn zo braaf verweeren mag Flip het my vereeren.*' 
In den broeden plaatrand is onder de voorstelling, in twee kolommen, 
een 32regelig vers gegraveerd: „Pots hondertduysend slapperment," enz. 

In dezen staat (exemplaar Nijlaud) zijn er geen arceeringen in de 
„Etandart de Phantome". 

1389. — O». Dezelfde voorstelling. 

Andere staat, met arcecringen in den „Etandart de Phantome", in 's Rijks 
prentenkabinet. Aan weerszijden van diens taat verzen in boekdruk ; links eeu 



Digitized by 



Google 



LUSTHOP VAN MOMXJS I „ ALMANACH BBGINNBNDK ... 1701" 79 



hollandsch in 12 regels: ,,Vend.[Amé) Foei my Ix)ui8. moest ik Italien 
terlateoT' enz. met opschrift: „De eerste Triomf van Mr. de TENDOMK 
DS zjn wederkomst uit italibn, om ifEEifSN te ontzetten, en des zelfs 
Gouverneur, de cabremaks Baas te redden."; rechts een even groot 
franseh : ,.Vend.(ome) Pourquoi Grand Louis, m'avoit feit quitter Mtalie" enz. 
met opechrifl: „Le Premier Triomphe de Mr. de VBNDOME retourné 
d'rTALiB pour faire lever le siege de ifEKiN, && secourir le Gouverneur 

Mr. CABRBMAK." 

Deze beide staten beschrijft Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1456. 

Een omgekeerde, zeer verkleinde en eenigszins gewijzigde kopie dezer 
plaat komt voor in 't „Byvoegsel" plaat 19. (Zie Muller No. 3031 hierna). 
D^ULr luidt het inschrift: „triomfen in de vlucht kastbblen in de 
LUCHT.*' Het hoUandsche vers, dat, in 112 regels, in boekdruk, naast de 
oorspronkelijke prent staat, is ia drie kolommen boven de voorstelling 
gegraveerd, en het fransche op dezelfde wijze er onder. De inschnften 
zijn, met onbeduidende wijzigingen, dezelfde als in de hier boven be- 
schrevene; hier staat tusschen den standaard van Venddme en het 
kasteel nog: „meme teeel Gij lompe rekel Liet m' in de pekel De Droes 
u hekel'*, en achter den ., Courier au ROY'\ die hier geen houten 
been heeft, maar een hardlooper is en een wind laat, staat de niet on- 
aardige dubbele woordspeling: „C'est un Vent d*homme'* (Vendome). 
Zie voor een andere navolging dezer prent plaat 46 van het Tafei-eel 
dtr dKOtukeid hierna. 

1890. — 7». „CaSTILIEN HEBVOEMD. CaSTILLB REPOrMÉE." 
De prent, waarvan die met bovenstaand inschrift, zoowel als de in het 
JSyvoegseP* onder No. 16 vermelde slechts kopiën zijn, behoort in geen 
der almanakken. Die prent heeft geen enkel inschrift. alleen is in den 
breeden plaatrand onder de voorstelling, in twee kolommen, een Sflregeh'g 
hoUandsch vers gegraveerd. 

De prent stelt den toren voor van een kasteel, zinspeling op Oastilien ; 
bovenop geven twee personen, Frankrijk en Beieren, elkaar de hnnd, 
terwijl hooger in 't midden, tusschen hen, de Opperheerschappij (de keizer) 
zetelt, met een scepter in iedere hand (Keizerrijk en Spanje). Van 
links komt de Fortuin aanvliegen met twee scepters in de rechterhand, 
en een koningskroon en lauwerkrans iu de linker. Daar het vers een 
zeer volledige beschrijving geeft van dezen staat der plaat, kan ik 
door dit af te schrijven verdere verklaring achterwege laten. Dat ge- 
dicht luidt: 

„Hier ziet gy d'Opperbeerschappy De Dolphyn, vreedaaam van natuur. 
Met Vrankryk, aan wiens linker zy Vervloekt den tyd. en dag en uur, 
Zich Beyeren komt vertoonen. Dat Lodewyk, vol listen, 

Zy sluyteu handen iu malkaar. Om Spanjens trotse Monarchy 



Digitized by 



Google 



80 LUSTHOF VAN M0MU9 : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1701" 



Eq trotsen 't allergroost gevaar Een Koaingryk verarmt, daar hv 

Om 'swereldts hoogste kroonen. De schatten van gaat Kwisten. 

Maar dit geluk volgt niet zo haast ; Het Schip van Staat is reedts te land : 

Anjou die staat geheel verbaast, De Fransche glorie moet aan kant, 

Nu hoog genoeg gesteegen, ') Zoo zal de Vree herleeven. 

Dat Duitscher, Hollander, en Brit, Bourbon gevoelt wel, dat zjn magt, 

En Portugees hem uit 't bezit Van dag tot dag byna verkragt, 

Van Spanjen v/Qg gaan veegen. In 't kort hem zal begeeven. 
Het kleine Leertje 't geen gy ziet, Zo gaat het : die het al begeert, 
Dat helpt den Prins van Walles niet, By wisseling van kans wel keert, 
Hy mag 'er wat nae kyken. Dat men zich moet vernoegen 

Treet maar weer af, o Mulders Zoon, Met 't geen ons door 't rechtvaerdig 
Gy raakt doch nimmer op den Troon (lot 

Van uw gewaande Ryken, Vergund is, of dat men ten spot 

Zich na de nood moet voegen." 

1391. — 7*. Dezelfde voorstelling. Andere plaat 

Deze kopie, voorkomende in den Almanak van 1701, heeft verscheiden in- 
schriflen en eonige verschillen met het vorig nommer. Op den toren zit 
„Karel in." op den troon. In een lint, dat achter dien troon heenloopt, staat 
links: „Castilibn Oostenryks gezind. Hield eerst door dwang Bourbon 
te vrind,", rechts: „Castille reformég Par Charles Roy aumé". De 
Fortuin is in de Faam veranderd en de beide scepters in haar rechter- 
hand zijn hier vervangen door een trompet, waaraan een doek, met 

inschrift: „Fama Austriaca". In de kanteeling van den toren staat 

n 
,,CASTILIEN verlost, Den Frasman tranen kost." Boven het venster 

in 't midden vanden toren het tijdvers: „CasteLLas aMbas Dant aVstrIae"; 
in den onderdorpel van dat venster: ,.Por tocarero". Onder den persoon 
in den ingang: „Dauphin". Bij den prins van Wales, die links de kleine 
ladder opgaat en hier vier molenwieken in den rug van zijn jas heeft, 
is een tweede persoon afeebeeld, volgens 't vers onder de voorstel- 
ling „Keur Keulen", die zich 't hoofd krabt en wien de bisschops- 
muts ontvalt ; bij zijn staf. die naast hem ligt: „Wild gy syn vry van 
straf Breng by de Paus u staf." Achter Anjou (Philips v), die 

rechts den ladder afgetrokken wordt, met het opschrift: „De vlugiende 
het volgend versje Anjou." „Grootvaders aard hy reeds komt 't erven 
Met al te roven of bederven, Vlucht met de Kroon en kostelykhyt. 
Voorts wat hy kan aan stukken smyt." Dit laatste woord zal waarschijnlijk 
„snijdt" moeten gelezen worden; zie No. 17 van dezen almanak hierna. Aan 
den voet van dezen ladder vier personen in plaats van drie op de vorige 
Bij den degen van den een (11) staat ..Het Barceloons rapier Geeft hem 



Op de ladder rechts. 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMÜS! „ALMANACH BKOINNBNDB . . . 1701" 81 



de doot steek hier." Bij 'tgfeweer Tan den tweeden {14) ..Die dese 
Vnpfel schiet 10 miljoen geniet" Tusschen No. 13 en 14 leest men : 
..Bourbon zogt spanje Frans 't leeren Dog 't leerd hem 't Spaanse miserere. 
't moest dus verkeren.", onder beider voeten: ,.Met Alcantaars geweer 
Schiet hem van boven neer." Onder de onderste trede van den ladder: 
..Pits Phlip een goede leer Om nooit te komen weer." 

In het breede wit onder de voorstelling, hier niet door een lijn er 
van a^'escheiden, met bovenstaande opschriften, links een 82-regelig 
hollandsch vers: ,.i Monarch uit Oostenryk verheven op i Castielje' enz.; 
rechts een even groot fransch : 'Monarque 'd Oriënt eleve sur 'Castille" enz. 

No. 16 in H „Byvoegsel" is een kopie van de hier beschrevene, doch 
omgekeerd en reeds daaraan genoeg herkenbaar. De inschriflen, soms 
eenigzins verschillend in spelling, zijn aan die van de almanakprent gelijk, 
en vermeerderd met een 4-regelig versje onder den ..dauphin": ,.Ku 
t Franse Menen Is ras verdwenen Valt Dendermonde Door donder-mon- 
den'\ en een tweede onder de poot van de ladder links: „'t Frans Babels 
Hof bestormd'. In de schouderbedekking van den man op deze ledr: 
..PHILIP v", achter hem „Anjou" en het versje: .,De Vliichtende Anjou", 
enz. overdwars. In den onderdrempel van 't venster in de poort: „P orto 
carrero". Naast het fransche vers, ook overdwars, hier het verzonnen 
adres: ,,te T^ipzig by P. Schonk". 

*3192. — 8'. ^.Vacanne au Trianon Van sonnkman. de Ko 
ningschepper, met sijn Queekelingen, Werk-luy, en Knie-springsters." — 
„Alarm in 't Spinhuys.'' (Muller No. 3049). 

Deze prent (ook bij den heer Nijland en bij Mr. S. van Gijn), is bepaald 
de oorspronkelijke plaat, en ten onrechte door Muller als f beschreven. Op 
den voorgrond ligt Lodewijk xiv in zwijm, bij zijn rechterhand een wereld- 
bol. Achter hem de Maintenon (4). La Valliëre (2). Monteapan (3). Philips v 
[ó], Toulouae (6). Tessé (7); rechts: op den voorgrond Père La Chai-^etO), 
op den achtergrond een boomstam en de kruin van een boom; links: een 
muur en zuilen, 't Eerste opschrift staat links, 't tweede rechts boven 
een geheel ander vers dan dat van den volgenden staat. Ik acht 't vol- 
strekt niet onwaarschijnlijk d&{ dit een gravure von ,.Ph."(ilip) .,B."(out- 
tats) iSf zooals de initialen links onderin de plaat kunnen doen vermoeden 
en dat door Muller betwijfeld wordt. *t Is een vroegere stant dan de door 
Muller onder No. 3048 als b besclirevene, wnnt van de hoornen en zuilen, 
welke men hier op den achtergrond ziet. zijn ddrtr nog slechts de sporen 
over. terwijl er links de koppen van Berwick en den z. g. prins van 
Wallis, rechts een hoofd van Toulouse veel grooter dan het nauwelijks 
zichtbare, in den hier beschreven staat, voor in de plaats zijn gekomen. 

In den „Almanak 1701" behoort niet deze prent mnnr de gewijzigde, 
die in het volgend nommer beschreven wordt. 

nr 6 



Digitized by 



Google 



82 LUSTHOF VAN 3I0MUS : „ALMANACH BEGINNENDE ... 1701* 



3193. — 8». „AL-ARM te VKRSAILLKS, Of Spinhuis Consistorie, tot 
vertroosting van louis de zoN-daar, de Koningen maaker. met zyn Troetel 
kinderen en Voeteu-warmsters.'^ (Muller No. 3048). 

Opschrift boven het hollandsche vers, links van de plaat; rechts 
staat boven een even groot fransch vers: „Vacarme au Trianon// Ou Ie 
Nou vel Hotel des filles & fils// naturels de Louis Ie soleiller.// pour Ie 
consoler fi légard de son Mars// infortuné en Europe." 

In dezen staat zijn op verschillende plaatsen inschriflen gegraveerd in 
de prent; zoo b. v. bovenin de plaat op één regel: „3 VALSE, zacht! 
8 FRANSE KONINGEN /^ in 't West; (2 zonder Treon) te zaara nu krui- 

/\ L 5. 7. 
pen in één nest." De tweede regel daaronder: ,.3 ROYS en FRANC E 
en DKCADENSk". Daaronder volgt, in twee regels: ..het niewe Franse 
noF. van VRorwK en bastaard stof zingt miserere in p\&fLis van Lof." 

Nog lager 't tijdvers: .,ohe post fata heC reprknDerk non TVpIo 
arMa." (1700). Boven 't hoofd van ..Thoulou.se" (10): ..Leeg volle kroese 
Dolle Thoulouse. ' Boven 't hoofd van Philips v: (5): ..Van West tot 
Oost Weer tuis om troost. K heb Spaanse knevels aangedaen En echter 
wilt met ray niet gnen." Boven No. „8", volgens 't vers een ..spinhuys 
Afyezante wet rolm(icht.^\ staat ,.lk draag helaas! de brieven Die 'sKo- 
nings hert doorgrieven ' en in 't papier, dat zij in de linkerhand heeft, 
leest men hier: ..inalhe(ur) par tont en Espagne Pais Bas &tc." Boven 
den jongen pretendent (7) ,,Voor my PrinS van Wallis Nergens vaste 
stal is.": boven Berwick {6}: ..Een Barre Wyk Is 't Franse Ryk." 

Naar deze plaat is de kopie gemaakt voor No. 10 van 't ..ByvoegseV*. De 
inschriften verschillen in spelling. Ter onderscheiding geef ik de volgende 
aan: ,,DECADENSe" is hier ,,DECAÜKNCb" ; de Bijvoegsel -prent heeft 
„Malheur"' voor ..Malhe(ur)" enz. Er zijn ook in.schriften bijgekomen; 
niet alleen staat in de wereldbol bij Lodewijks rechterhand : ,.Dcs Waerelds 
kruis Komt mij regtvaardig tuis", nu is er onder bijgegraveerd : ,.De 
Waereld mij verlaat Waarom ik haar ook haat". Bij de knieën van Lotle- 
wijk. wiens jas hier met verduisterde zonnen bezaaid is. staat: .,De Alder 
lesuitiste Koning' en bij de linkerhand van 'skonings biechtvader, daar- 
onder, „La Chaise poiut aise". Bij de kruk van Tessé (11) ,.The83éblesaé \ 
Op een larabriseering onderde hand van Lavallière (2) staat ,. Alteratie Bed". 

^3194. — ^». Dezelfde plaat. Andere staat. (Muller No. 304.7). 

Deze staat heefl dezelfde opschriften van den vorigen, 't verschil is 
alleen in den tekst; zoo staan b. v. djtór de eerste twee letters van hot 
woord ..infortuné' nog op den voorlaatsten regel van 'tfransche bnveii 
schrift terwijl ze hier in den laatsten regel staan. 

^3195. — 9. ..Qrnnd Le partofjenr du moruUy (Muller No. 3050). 
Gegraveerd iuschrift boven de afbeelding van een wereldbol, welke 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMÜS : „ALMANACH BEGINNENDE ... 1 701" 83 



„Louis" XIV. (rechts) en „Philippe", wien de kroon yan 't hoofd valt, 
(links;, met een defekte zaag trachten door te zapren; ..Maintenon" 
zit boven op den bol en bevochtigt de zaag met haar water. Zij heeft 
een papier in de linkerhand, waarop men leest: ,,Barcelone Turin Ra- 
melies Milan et menin. Nous font du Chagrin." Rechts komt een vleer- 
muis als ..Expresse'" aanvliegen met een papier in den bek, waarop ,,au 
Roy de pire en pire. Hoe langer hoe slegter tyding," In 't midden op 
den voorgrond een gedrocht met kardinaalshoed op, aangewezen als 
..Ambassadeur van Portocarero. ', terwijl aan weerszijden van hem als 
tijdvers staat: ..frVstm tentastls, ast non DeCet esse MonarCh»." 

Onder de plaat een vers, in drie kolommen, in boekdruk, met opschrift : 
..DE GRooTEN WAERELD VERDEELDER.'.'; aan iedere zijde van de prent de 
helft van ©en fransch vers, zonder opschrift: „Louis, ne pouvant seul 
n»«5ner au monile entier,* enz. (Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1S40.) 

Plaat 7 van het ..Byvoegsel" is een omgekeerde slechte kopie dezer 
prent, waarin, boven de voorstelling, een vertaling is gegraveerd van het 
fransche vers, dat aan weerszijden in boekdruk staat. 

3196. — 10». ,.LuDOFRicus '. (Muller No. 3052). 
Inschrift boven in een prent, een boer op klompen vertoonend, die 
roet een dorschvlegel over den rechterschouder en een wan in de lin- 
kerhand, naar ©en huis gaat, waar, aan ©en hooivork, een ylag uithangt 
roet een haan er in en het inschrift: ..pour Ie gran cocq". Achter 
hem een jongen met een zeis over den linkerschouder, die op een koe- 
hoorn blaast. Onder de voorstelling is. in twee kolommen, een Sregelig 
ven* gegraveerd, met het opschrift: „lotery van kinkels." en be- 
^'inoende: ..Sta vast, of k sjeer ou voor ou bakhuys', (Muller schrijft 
, .scheer" voor ..sjeer", ik vond dit echter in geen der staten). Aan iedere 
zijde van de plaat, in boekdruk, de helft van een hollandsch vers, met 
opschrift: ,,Wapen kreet van Ludofricus, voor Philippijn Angevijn en 
Madam Harkin." Stephens, Cat. Brit. Mus. beschrijft onder No. 1460 
dezen staat der prent als plaat 51 in het daar aanwezige exemplaar van 
het Tafereel der dwaasheid waarin de oorspronkelijke als plaat 50 voor- 
komt. Die eerste staat hoeft een 6-regelig fransch versje, m plaats van 
het Sregelig hollandsche, met opschrift: ,.Recrvite8 de Scaramovche'' ; 
dat versje luidt: 

,.Au lieu de labourer, je remue la terre 

Qardez vous Princes et Osesars 

Pour cent battaillons des Couars 

Notre vieux Cure, veut la guerre. 

Trambles pour l' Equipage, ecoutes Ie tozin, 

Mais servir saus argent, promet un povre fin." 
Uit de, nog overgebleven, duitlelijk zichtbare sporen van dit fransrhe 
ver>je. iu het hierboven beschreven exemplaar van den heer Nijlaud. blijkt 



Digitized by 



Google 



84 LUSTHOP VAN MOMÜS : „ALMANACH BEGINNENDE ... 1701' 



dat dit een latere staat van deze prent is. Evenals nummer 8. (Vacanne 
nu Trianon), is ook deze plaat zeker eerst afizonderlijk uit^egfeven en later 
met verandering-en in den zoo^enoemden „almanach van 1701" pebruikt. 

3197. — 10*. „LuDOFRiCL's". (Muller No. 3051). 

In dezen .staat, die in den almanak behoort, is de voorstellinp: wel 
dezelfde als in de vorigpe. maar de tekst, in boekdrukjer omheen, is geheel 
veranderd. In boekdruk staat nu onder de prent, met opschrift: ,,De 
hopman spreekt.'', een 2é-regelig hollandsch vers: .,'K Zie meerendeels 
verslenst der Franssen Lauwer kranssen,"; er hoven: „De HOPMAN 
van de BOERE-BAN, of de WANkelende WANdelaar WANnende de WAN- 
schape PLUIMEN en LAURIEREN der WANhopende PRANSE HOF- 
feCIKREN. Dïiflr onder zijn de voornaamste deviesen medepfedeeld, der 9 
(niet 93 zooals Muller heeft) standaarden, enz., door de Hollanders in Brabant 
veroverd. Links staat nu een hollandsch vers, met opschrift : „BOERE-BAN 
en ARRIER-BAN, Wannende de Franse Pluimen en Laurieren."; rechts 
een fransch: „Le RUSTIQUE-BAN & ARRIER-BAN, oü est Ie Vanneur 
des Plumes & Lauriers des Nouveaux Heros en France." Het adres onder 
dit laatste is: „.4 Bourdeaux^ chez hiU Vannier." De prent komt met 
dezen tekst voor in het exemplaar van den heer Nijland. 

*3198. — 10». Dezelfde plaat. Variant. (N. b. M.} 

Het hier aanwezig-e exemplaar heeft een menigte varianten met het 
vorige; ter onderscheiding geef ik aan de eerste regel van het vers in 
boekdruk onder de plaat: .,'K zie merendeels" enz. en 't opschrift van 
het hollandsche vers links „BOERE-BAN EN ARRIER-BAN, Wannende 
de Franse Pluime ' enz. Stephens beschrijft Cat. Brit. Mus. dezen staat 
onder No. 1460 als plaat 52 v.m 't Tafereel der dwaasheid aldaar. 

De prent is nagevolgd in 't .,By voegsel" onder No. 13 en van do 
andere gemakkelijkst te onderscheiden aan de veel grootere afmetingen 
der plaat, en aan de op den voorgrond liggende „Verdorde Laurier van 
vitxeroy", „Berooide Pluim van de longe ïallard", ..Doodlijke Laurier 
van 't KONINGS huis', „Beijerse verdobbelde praalpluim", ,,Beyerse 
verslenste Laurier" en „'t Overschot van Berwyks zwaard voor Alcan- 
tara geschaard' ; terwijl de verzen onder- en de tekst, boven den vorigen 
staat in boekdruk, hier in de plaat zijn gegraveerd. 

Het inschrift in hot vaandel, dat uit de herberg steekt, is hier: „Pour 
le grand Coc, qui Deviendra tot petit", om de afbeelding van een haan. 
Verder zijn er de volgende inschriften bij gegraveerd; tusschen de wnii 
en het rechterbeen van den boer: „Alarm bij de Boerë Men sal se n*et 
loerë"; rechts van de wan: „'k Doe door mijn wan Veele in de 
ban". Achter den jongen met den hoorn, staat overdwars: „Ik breng- 
quaad niews ik hoef niet luid te bielsen Verslagen zijn al 'sKonings 
noble bflae", daarnaast, kleiner en eveneens overdwars: „So wij de 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE ... 1701" 85 



brandklok niet en luidden Ons d'Adel als de duvel bruide '. Lan^ ge- 
zicht en schouder van den boer: ,,Ik draag de Pluim van villerooy 
Vry lichter in de wan als hooy'. Deze plaat komt in twee staten 
voor; zQJtder en mtt het No. 13 in den rechterbovenhoek. Het adres is 
hier: ,,-4 Bóurdeaua: ehez L. Ie Vannier.'" 

*3199. — 11». ,.Aparition's de Iüpiter". (Muller No. 3053). 

Inschrifl in een lint gegraveerd boven de voorstelling van Jupiter, dio, 
met aartshertog Karcl en Philips v (van Anjou), als pretendenten 
voor de spaansche kroon, op de wolken verschijnt aan de verbaasde 
Spanjaarden. Hij stelt het volk voor de vraag wien zij als koning 
bcgeeren en dit antwoordt, volgeus den tekst, tot driemaal toe, met 
het dubbel chrono.sticou : ..non DVCeM gaLLIse" (1706) .,ast arChl- 
DVCeM. ' {1706). Onder de plaat, in boekdruk, links een kolom holland- 
schen-, rechts franschen tekst, met het opschrift boven beide ,,De VBR- 
SCHYNIN6B van JUPITER aan de SPANJAARDEN." Onder den franschen 
tekst het adres: ^,Sur la Copie de Jarques Bartolcmi ü Barcelone. Il se 
veml êix sols la piece.'' 

3200. — 11». Dezelfde plaat. Andere staat, (Muller No. 3034). 
Deze en de vorige staat zijn te onderkennen aan zeer kleine verschillen 

in den boekdruktekst onder de voorstelling; ik geef daarvan alleen aan 
dat in het woord „Copie" van het adres, de C die in den boven beschrevenen 
een romeinsche was, in dezen een cursieve is. 

De prent is zeer vrij nagevolgd in het .,Byvoeg8er' plaat 33. Is de 
hierboven beschrevene langw. infol., de voorstelling is daar ^angw. in-i®. 
Dilar ligt „Louis" voor ,.Iupiter" op de wolken geknield. Links van deze 
groep staat boven in de plaat: „louis bid iupiter om Vrede in nood 
Die hem (tot dat hij sp.vnie aanbied) .verstoot"; daaronder een poort 
van .,Ma drid''. In het kleed van één der toeschouwers staat: ,,La 
Chaise"; boven het hoofd van den meest rechts staanden persoon: ,.Ber- 
wijk"; links, onder een man met een kardinaalsstaf: ,,Portocarrero". 
Boven de plaat, in drie kolommen, een vers van 120 regels: .,(1) Ach! 
Vader Iupiter! ik moet mijn nood u kldgê", enz. met opschrift: ,,Orakel 
spraak van iupiter tot louis over 'tniewe oproer te Madrid; om de 
Vloot der Bondgenoté"\ onder de voorstelling een fransch gedicht van 118 
regels: ,.1 HelasI Pere lupin! ótez mes grands malheurs", enz. met op- 
schrift: .RKPONSE «f ORACLE de IUPITER (t LOULs; coucemant la nomclle 
RKvoLUTiüN de MADRID P^^'' kt FLOTTE ALLiEB cjV', en het volgend tijd- 
vers aan het einde: .,p.\,CeM nonne pet as a IoVe; oaLLe, DeoV' 
;i706). alles gegraveerd. 

3201. — 1^. „LB Benveksbment de la Monarchie universelle Ou 
1' Hommages des Peuples d' Espagne a Charles III a Madrid Ie 
21 luin 1706". (Muller No. 30B5). 



Digitized by 



Google 



86 LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE. . . 1701' 



luHchrift gegraveerd in een Hat. aan de uiteinden door twee engeltjes 
en in 't midden door een Faam gehouden, boven de afbeelding van de 
hulde der Spanjaarden aan Karel iii, die links, ongeveer in 't midden der 
plaat, afgebeeld is, den degen ontvangende van een vóór hem geknield 
Spanjaard. Aan weerszijden van 't lint een medaille: lipiks boven ..La 
"Victoire de Ramilli du 23 May 1706. met onischrift: ..Lu<lovicus 
magn us. Anna maior."; rechts boven .,La levée du Siege de Barcelone 
Ie 12 May 1706", met omschrift: ..Percvte me ne dicatur qvod a femina 
interfectvs sim. Ivdic e. 9." Buiten den rand van dezen laatsten penning 
staat nog: „Dominus Tradidit eum in manus Foemiuaj. Jud. 16". 

Onder de plaat, in twee kolommen, in boekdruk, met het opschrift : 
De OMKERINGE van de ALGEMENE MONARCHIE.", links een holland- 
scho, rechts een fransche verklaring der plaat, waarvan de eerste eindigt 
met ..Zyn Majesteit Karel de III heeft by Procuratie 31. Jun}', van 
de Spanjaarden de Huldinge ontfungen.", terwijl hieronder als adres staat 
..A Londres chez Hcnricus Moors. & se vend six sols." De fransche tekst 
eindigt wel met denzelfden zin. doch tusschen de lalijnsohe spreuk uit 
Judith XVI en dezen laatsten zin. is in dezen staat een opsomming ge- 
plaatst van de gemaakte veroveringen; dit begint: ,.Ce qui donnc Ie 
dernier coup de Pinceau ft cetterepre.sentation,"' enz.; daar onder geen adres. 

Deze staat komt. in zeer scherpe afdrukken, voor in 't exemplaar van 
den ..Almanach 1701" van 's Rijks Prentenkabinet en in dat van den 
heer A. J. Nijland. 

^3202. — 12*. Dezelfde plaat. Andere staat. (Muller No. 3055 noot]. 

Deze staat is gelijk aan het exemplaar, dat door Stephens, Cat. Brit. 
Mus. onder No. 1453 beschreven wordt. Achter den aangehaalden tekst 
uit Judith, volgt hier: ..Cronique sur Ie temps present.", waarachter 
dan. in twee kolommen, achttien tijdverzen zijn afgedrukt. De veel matter 
en slechter afdruk bewijst duidelijk dat dit een latere staat der prent is. 
Het door Muller geopperde vermoeden, dat onder den hollandschen tekst 
eveneens de latijnsche tijdverzen zouden afgedrukt zijn. blijkt onjuist. 

De plaat komt zeer verkleind voor in ..Byvoegsel" j)laat 25. Zij is 
daar op de volgende wijs ingedeeld: tusschen een hollandsch vers van 
li8 regels, in drie kolommen, met op.schrift : ,. Tweede o.NDEKWKKriNt; der 
Afoevalle sp.^niaarde aan k.\rel lil, op't aannaderë der "Vloot", aanvan- 
gende ..Ruim op il) lan hagel zwicht voor (2; Bondgenootse^kiole' en een 
fransch van 114 regels, dat begint met ..*FuiezI poltronsfuiez! Des Alliez 
*laFlotte' enz., en tot opschrift heeft: ..Second iiomm.vgl: des espacjnols 
retournez è charlk.s 111, et Retnate des piiimppins'', dat door een lijn afge- 
scheiden is van het vers en dus onderin bij de afbeelding zelve staat, is de 
voorstelling geplaatst, die in beeld brengt wat in de opschriften aangegeven 
is. Links staat ..cahoix's UI" met zijn gevolg; rechts de buigende 
Spanjaarden, lu 't midden boven deze groep het tijdvers: „non Lente 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACK BKOINNKNDB . .. 1701" 87 



ET« Maonos CaroLo 8B sVbDerk Iberos . Links daarvan, door lijnen 
afgezet, de voorzijde eener medaille, met randschrift: ..Loui« om Vrêo 
biJ's Vijands Pallas Die haar voor eerst houd of ze mnl was", daar onder 
..Berwijk vlucht op't gerucht van de Vloot". Rechts de keerzijde der 
medaille, waarop een kasteel met omschrift: ., Philip valt van Castieljen 
af Tot Spanjes Zege, Vrankrijks gtraf". daaronder: ..Geallieerde Vloot, 
voor Spanje 1706". Tu-sscheu deze twee afbeeldingen staan nog 14 regels 
onder de scheidingslijn van 't hollandsch vera en de voorstelling. 

Van deze prent zijn twee staten, een zonder en een mft het volg- 
nommer 25 rechts bovenin. 

3iÜ3. — 13». „DE GROOTE ECLIPSIS IN DE ZON." (N. b. M) 
Opschrift boven een holland-sche en een frans<'he verklaring, alles iu- 
boekdruk, van een zinneprent op 't verlies van Barcelona. In 't midden 
der plaat zit koningin Anna onder een troonhemel, waartegen het wapen 
van Engeland ia aangebracht. Zij plukt een haan , Frankrijk), dien zij 
op haar schoot heeft Boven den troonhemel staat de door de maan 
verduisterde zon, een eklips die plaats had op den dag waarop 't beleg 
van Barcelona opgebroken werd en waarin een zinnebeeld van den va! 
van Lodewijk iiv. Ie rot soleil. gezien werd. Aan weerszijden van den 
troon verscheiden aanzienlijke personen. Aan den voet van den troon 
ligt een distel, doelende op Anna's afkomst uit thuis Stuart. In den 
rechterbovenhoek [de tekst zegt linker) is afzonderlijk de sb<j bij lliiraillies 
afgebeeld, terwijl men in den linker Lodewijk xiv ziet. op een troon 
gezeten, naast Madame de Maintenon. In den linkerbenedenhoek het 
verdrijven der fransche vloot voor Barcelona. Deze staat beschreef ik 
naar een zeer scherpe en zeker een eerste druk dezer plaat, in den almanak 
van den heer A. J. Nijland. 

32ÜK — 13». Dezelfde plaat. Andere staat. (Muller No. 3056). 

Deze staat is een latere, veel zwakker van afdruk. De tekst is van 
beiden gelijk, maar aan t opschrift is ia een tweeden regel toegevoegd: 
„Die zig den 13. May 17Ü6, aan den Hemel heeft vertoond', en onder 
den tekst het adres ..Sur la copie de Lond^'es par Jean Mossel Of- 
schoon dit reeds voldoende tot onderscheiding is. zijn er in den overigens 
zeer nauwkeurig gekopiéerden tekst enkele zeer kleine verschillen, zoo 
staan bijv. in den 13ea en 14en regel v. b. van den hollandschen tekst 
in 't vorig exemplaar de rijmwoorden .,overkrayen " en ..ontdrayen' ; dit 
laatste woord v& bij MuUers exemplaar „ontd ragen ' geworden ; en in 
den vijfden regel v. b. van den franschen tekst daar Louis", hier 
„Louis", enz. 

Deze plaat ia verkleind nagevolgd in 't„ByvoegLel ' plaat 24 en heeft 
d&iT de volgende inschriflen: onder de vrouw op den troon: .,an>a 
KEGiiijC'' rechts vau bet wapen van Engeland zit hier een .^Astronomc 



Digitized by 



Google 



88 LUSTHOF VAN MOMUS : ..ALMANACH BEGINNENDE. . . 1701*' 



Fraticois\ met een kijker turend naar de, hier veel meer dan in de 
oorspronkelijke plaat, verduisterde zou, waaromheen, van boven af eu 
van links naar rechts, de volg^ende planeelteekens en namen .staan: 
,,Satumu8 V; „lupiter %.\ ,,Mars d* 'i -? Venius"; ..^ Mercurius"; 
terwijl rondom de stralen der zon het tijdvers staat ..boLIs pkeLVnaM 
ah! hokrenDa kn speC'tra tenebr.k '. In lijstwerk, links boven in deze 
voorstelling „Maintenon" en ..Louis" op den troon, rechts van hen de 
., Franse Krijgsraad ', vóór hen geknielde lieden een papier aanbiedende, 
waarop „Au Roy"; links onderaan, omlijst, een zeeslag, waar boven 
„(Jeallieerde Vloot En Espanje '. Boven de personen aan weerszijden 
van den troon: ..Govange Franse Ofticieren", zooals links-, ..OfHciers 
Frangois emprisonnez ' zooals rechts boven de hoofden staat; in den 
rechterbovenhoek is nu echter de afzonderlijke voorstelling als het ..ont- 
zet VAN Turin' anngeduid; de tekst bij de oorspronkelijke plaat noemt 
het Ramillies. Boven de voorstelling on door een lijn er van afgescheiden 
een hollandsoh vers van 118 regels: ..De Franse Zon wel eer deed grote 
wonder dadê ', Qwt. met opschrift: ..Naweeue van d' ECLIPS der FRANSK 
ZON verduisterd door de BRITSE MAAN en de VERBONDE PLANETEN*'; 
onder de voorstelling een 114-regelig frans vers: .,Soleil Francais 
f^ui fit des artes maguitiiiues', enz, waarvan boven de scheidingslijn het 
opschrift staat: ,.Mauvaises consequences de T ECLIPSE du SOLEIL 
FRANyOIS obscurci par la LUNE d' ANGLETERRE et les Planetes 
Allii:z '. 

Ook van deze plaat zijn twee staten: zonder en niet nommer in den 
rechterbovenhoek. Al het vermelde is gegraveerd. 

Stephens. Cat. Brit. Mus. Xo. l-l-Sl beschrijft een nog meer verkleinde 
kopie, die voorkomt in de Foems on A fairs of State. Vol. IV. Suppl. 
port, en onder No, 1432 een duitsche kopie?. De plaab^ing is daar 
absoluut foutief. 

*3205. — 14». ..ARRIEKE BAN." (Mullcr No. 3Ü5Ü). 

De oorspronkelijke plaat, door Muller onder No. 3060 foutief als plaat 
14<^ beschreven, ziig ik niet. De hier aanwezige (li^*). (ook bij den heer 
Nijland). is er. volgens de beschrijving bij Muller echter een slechts 
weinig gewijzigde volgende staat van. Zij heeft bovenstaand inschrift 
in het vaandeltje van den keurvorst; in het voetstuk, waarop hij staat 
om den balkenden ezel te bestijgen, zijn nog duidelijk de sporen 
zichtbaar van het fransche 4 regelige verfje dat in de oorspronkelijke 
prent te lezen was. Het slotwoord ..Burlesque" van den eersten versregel 
is b. V. nog zrcr goed te zien. Nu staat er een Ö-rcgelig hollandach vers 
voor in de plaats, beginnende: ..Te paard, allons. vive Ie Roy!" enz. 
In 't geheel zijn er, behalve het boven medegedeelde, slechts drie in- 
s'-hriften in dezen staat der plaat, n. 1. rechts hij drie mannen die tegen 
een berg op gian: „(Jheyaux legers', bij drie anderen, daaronder: „Ca- 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOHUS : „ALMANACH BKGINNKNDE . . . 1701" 89 

rabinie re." en links, aan weerszijden "van den rechtervoorpoot van den 
ezel: ».Fuae liers". Op het schild van den keurvorst, die met één houten 
been afbeeld is, drie kikkers met bijschrift: „Peur la Gloire des 
vieux Gaulois". Aan iedere zijde der prent de helft van een hollandsch 
vers in boekdruk: „Met Vasteuavonds Rommelpot.'' enz. dat tot op- 
schrift heeft: „Het hof van MaGNUS AnGÜSTVS Op Stelten.' en tot 
onderschrift: ,.Sic transit Ohria Mundiy In dezen staat is de prent 
zeker afzonderlijk uitgekomen. 

3206. — 14». Dezelfde plaat. Andere staat. (Muller No. 3058}. 

Deze staat komt voor in den almanak van 1701, met de volgende verande- 
ringen: In den rechterbovenhoek is een afbeelding van de zoneklips van 
12 Mei 1706 gegraveerd; de zon staat daar rechts en 't drie-regelig inschrift 
is: ..Ban en ariër b.\n7/ te Water en te Laftd,// hj Son Eclips'\ De in- 
schriften zijn hier met drie vermeerderd, n.1. rechts onder ..Chevaux legers" 
met twee regels: „Lichte Paarden// Zwaar van Waarden."; links met 
twee (4) regels boven den kop van den ezel : „'k Zal stryen als een// 
Alexander// met dese 3choorsteen-//veger8 stander." en twee boven 't hoofd 
van den keurvorst: ,,Ik kyck eens naade Zeeban// Of die haast van de 
ree kan". Links naast de prent een hollandsch vers, in boekdruk, met 
opschrift: .,DE VERVELDE BANder-hekr// Van beykren, op stelten, rei- 
dende// als capitein van de ban en// arrier-ban. van ll;ide-//wyk de 
benaaude angustus.'; rechts een fransch vers. waar boven staat: 
.,L'ELEOTEUR BANni// Ou Ie capitaine ueneral du// ban ^carrier 
-BAN, pour se ven-//ger des Victoires emportées par les Al-// liez en 
Espa^ne &j aux PalsBas.'' De verzen aan weerszijden zijn langer dan de 
plaat, de opene ruimte onder de gravure is aangevuld met het volgend 
onderschrift in boekdruk: .,vraao en antwoord ra/» pa squin «« marfokio, 
onlanffs te romen aan{jeplükt'\ 

„Marforio. Quem vultis pro Rege vestro CAROLUM aut PHILIPPÜM V 
Dat is; Wkn wild gylieden tot itfven Konin// hebben. KATLEL^/VHlhlV^i 

l + NON DVCeM oaLLI^; 1706. ) ^«- ^^^' '''' '^''' ''-^'^ 

^^^""••i ' AST arChIDVCeM. 1706. i *'» '' ^''''''^''' '''^^''' ^' 
\ ) Jaar tal 1706. uit. 

+ Niet de Franse H.crtofj\ * maar den Aartshertog ^ 

Onder het hollandsche vers in boekdruk, links van de plaat, staat het 

verdichte adres: „Tof Duinkerken hj 'Emanuel Bannus.'' 

3207. — 14». Dezelfde plaat Andere staat (Muller No. 3057). 
Deze variant verschilt alleen in 't zetsel van de verzen aan weerszijden ; 

ik geef, als 't meest in 't oogvallend, de opschriften zooals ze hier ver- 
deeld zijn: 

,.De VERVKLDK BANdbr-ueer// van BEYBREN, op stelten, reidende 
als// CAPITBIN van de BAN en AR-y^RIEB-BAN van LuiDEWYK de// 



Digitized by 



Google 



90 LUSTHOF VAN MOMUS I „ALMANACH BBGIXNENÜE ... 1701' 



benaauwde AnGÜSTÜS." „l'ELKCTEUR BAN ni.//Ou leCAPlTIANK 
>ic/ OUNBRAL du// BAN fe ARRI ER-BAN, pour se ven// ger des Victoired 
remportëe.i par les// Alliez en Espaf/ne & aux PaisB(u'' Ouder de plaat 
staat hier „Vraag en antwood (sir) van Pasquin en Marforio." enz. bij den 
vorigen , .Vraag" en antwoord" enz. Ik beschreef dezen stant naar het 
exemplaar uit 's Rijks Prentenkabinet. Stephens. Cat. Brit. Mus. No. 1471 
vermeldt dien met ..antwoord' in 't onderschrift. Onder No. 3061 vermeldt 
Muller nopr een variant in de bibliotheek te Gent, welke ik niet zag. 

»3208. — li*. Dezelfde voorstelling. Andere plaat. (Muller No. 3062). 

Tamelijk nauwkeurige en niet slecht uitgevoerde kopie. Boven 

de hoofden der drie peiwonen recht.*^, onder wie ..Chevaux legers' 

staat, leest men hier ..Staa vast te br«ij//dat gaa ter naa toe.' 

Aan weerszijden van het houten been staat: ,.8aa spr iü op 'tis// tijt 

nae Tuirin." Het vers: „Te paard, allons, vive Ie Roij;" vult hier 

het goheele voetstuk, terwijl bij 't vorige aan weerszijden ruimte open is. 

Het verfje boven den ezel ia hier op de volgende wijze in regels ver- 

II 
dceld: ,,'k Zal strijen aL*j// een Alexandcr// lUet dese schoorstee// vagers 

Stander" '. De afzonderlijke voorstelling in den rechterbovenhoek is onge- 
veer dezelfde als van de .staten 14-* eu *; alle toonen duidelijk dat de 
maker do hiervoren onder No. 30S3 beschreven plaat (Muller No. 32U6) 
heeft gekend; op den voorgrond toch zijn in dit klein bestek dolfijnen 
en zeemonsters afgebeeld, waarop Lodewijk xiv en anderen zitten. Zoo- 
wel deze als die beide zijn gravures gr. in-4". uit de school van R. de 
Hooghe. In dezen staat zijn, aan weerszijden der plaat en er onder, geen 
verzen of onderschrift in boekdruk. 

Plaat 11 van het j.Byvoegsel" is een grootere en zeer grove kopie 
dezer voorstelling, met de volgende gegraveerde inschriften. Links bovenin 
,,De groote FRANSE BANd-REKEL met de BANnier van BANgheid, in 
geen gevaar lang bankende"; daarnaast, in den rechterbovenhoek, ook 
hier een voorstelling, alleen een zevental schepen, doch breeder; de zon- 
eklips links; midden bovenin het 2-regelig inschrift: ,.BAN en ARRIBR 
BAN in ZKK *y zon eclips' en met ondei*schrift: „IVrc Schepen koute 
mannen Zullen 's Vi/and^ Vloot vet'B\'snefi\ Bij de punt van den degen 
van den keurvor.st van Beieren, die op de vroeger beschrevene tot in de 
afzonderlijke voorstelling in den rechterbovenhoek reikte, maar daar deze 
plaat grooter is hier er onder blijft, staat: ,,Myn Philiipy nsc zwaard 
Is duzend duitê waard 't Is nimm er nog geschaard Zo beeft Anjou 
"t bewaard En my op 't laatst gegeeven Om te stryen voor zijn leven '; 
dïiar onderzijn een struisvogel en een haan afgebeeld met onderschrift: ,.Decs 
Haan en Struis gepaard, der Fransen aard afmèlen Die minder kam- 
pen, als met Struia-gepluimte prdlen". Op het schild van den keur- 
vorst leest men hier: „Pour les 3 faux Rois en France"; inxijnvaan- 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN M0MU8 : „ALMANACH BEGINNENDE ... 1701" 91 

(lel: „BAN & ARRIER BAN Par TfiRRB et par Mer" ; boven zijn 
hoofd: ..Ik kyk eens na de Zee Ban Of die haast van de ree kan"; 
lan^ den Taandelstok: .,'kZal fitryen als een Alexander Met dese schoor- 
Bteen xègeTs Stander'; bij de bovenste veer van zijn muts: ..Dit is" de 
..beste veer van de Haan zyn staart Die word door mij in tyd van nood 
bewaart"; bij de onderste: ,.De snurkers passen pówe veeren Helaas! nu 
doet men 't ons verleren". Onder het hoofdinschrift een é^reffelig versje, 
in drie regels gegraveerd: ,,Ik BANge Hopman moet nog soljers gaan 
verga ® Op die conditie, dat z' in 't veld niet digt en nad'ren Ik draag 
zo lang het vaan. Dat wijst de BANgheid aan". Bij den rechtervoorpoot 
van den ezel: ..Fuse liers'; bij de onderste mannen rechts : „Carabi- 
niers"; bij de bovenste „Cheveaux legers Lichte Paarden Zwaar van 
waarde". In het voetstuk hier een 8-regelig vers: ,.Ter ezel; niet te 
paard: wij komen tyds genoeg' enz. Onder de voorstelling is hier de 
, vBAArt en ANTWOORD vüH PASQUiN «I MARFORio," iu de plaat gegraveerd, 
die bij de vorige in boekdruk er onder waren geplaatst. Rechts bovenin 
het volgnommer ,.11". Van deze bijvoegsel prent is een andere staat, hier 
mede aanwezig, met dezelfde verzen, in boekdruk, aan weerszijden der 
plaat, welke bij den staat lé» hier voren is geplaatst. 

3209. — 15». „CAROLLS III. D. G. IIISPANIARUM ET INDIARÜM BEX." 

(Muller No. 3061). 

Opschrift in boekdruk boven een vers van dertig regels, in twee kolom- 
men, onder een afbeelding van Karel n ten voeten uit, naar rechts 
gekeerd, de kommandostaf rustend op de linkerheup; vóór hem een 
Lifel, waarop kroon en scepter; achter hem, over den geheelen achtergrond, 
ccn prospekt van „Madrid" met de „Mancanares R. " er vóór; boven 
zijn hix)fd, in boekdruk: „rItE TEN ES 6 sCkPTRA POTES GaL- 
LosqVE DoMaRE.**, met zijn linkervoet staat hij op het „Tos- 
ta=m (en) t (v;an (Po)rto (C.oirero' . Links van de plaateen hollaudïich 
vers met opsjchrifl: ,,OOSTENRYK Zefjenpt-aalende aaa 't Bof van SPANJE, 
Of INTREDE tan K^^ KAREL IU. tot M.vDRiD, d(7t 27 Jwwa 1706."; rcchts 
ten fransch waar boven staat ..l'Entróe triomphante dn ROY CHARLES 
III. a la Cour D' ESPAGNE, Le 27. Juin 1706." Onder het SO-regelig 
vers onder de prent, nog een 4-regelig. in twee regels gedrukt, met 
hot opschrift: ..Tot de beschimpers vafi ons Klagend Vrankryk, Discipels 
van J. Nescio.". Beschreven naar het exemplaar van den heer Nijland. 

•3210. — 15». Dezelfde plaat. Andere steat. (Muller No. 3063). 

In dezen staat zijn de volgende verschillen: Iets hooger dan de 
plants. waar bij den vorigen het tijdvers staat, is het nu gegraveerd, 
terwijl men het er in boekdruk, zeer slordig, nog eens onder heeft 
gezet; evenzoo is het met het opschrift van het vers onder de plaat, 
waar men in den ondersten plaatrand nog eens gegraveerd heeft: 



Digitized by 



Google 



92 LUSTHOF VAN MOMÜS : „ALMANACH BËGINNKNDË ... 1701' 



„CAROLUS UI. D. O HisPANiARUM KT iNüiARüM Ekx." Ook de Op- 
schriften boven de verzen aan weerszijden der plaat zijn eenigszins 
verschillend van de eerste, waarom ik ze hier ook afschrijf: .,OOSTENRYK 
Zftfenpraalmde aan 't Hof tan SPANJE. Of intrede van koning karel iii. 
tot MADRID, den 27 Juny 1706."; ..VEntrée triomphante da ROY CHAR- 
LES III. a la Cour D'ESPAGNE, Le 27. Juin 1706. ' 

Bijvoegsel No. 18 is een kopie dezer prent. De verzen, die in het 
oorspronkelijke in boekdruk onder de p^ravure staan, zijn hier onder in 
de plaat gegraveerd, met het opschrift: ..carolus iii, d g . hispania- 
RUM et iNDiARüM REx" en het éregelior versje: „Tot de Beschimpers". enz. 
onder de tweede kolom. De ruimte tusschen ..d o' en ..hispaniahuu" 
wordt ingenomen door het ..Testament van roRTO carkro", waarop 
de koning hier zijn rechter-, in het oorspronkelijke zijn linkervoet 
zet. De tafel met kroon en scepter er op. staat achter den koning, 
die met den kommandostaf. welke hij in de rechterhand heeft, op de 
tiifel steunt; rechts van hem, op den achtergrond: ..m.vdrid" en de 
„Mancanares R". Daaronder twee 4-regelige verzen, met opschriften: 
„Tot de Valse Spaanse Notaris" en ..Tot de Hartog van Barwijk''. 
Boven in de plaat is een 30 regelig vers. in twee kolommen: ..Dit Hoofd 
Europaas * Hoofd zacht zinnig zal regeeren" enz. dat van de voorstelling 
afgescheiden is door het tijdvers: 

..rIte tenes o! sCeptra potes oaLLo-si^Ve DoMare". Boven de 
tiifel, achter den koning, is de geheele ruimte met versregels gevuld en 
boven Madrid zijn er eveneens nog achtent^^nntig gegraveerd, zoodat er 
letterlijk bijna geen wit plekje in de prent is. Links onderin de plaat 
het adres: .,t' Amsterdam bij C. Allard op den Dam m. Priv:". Aan 
weerszijden der plaat dezelfde verzen in boekdruk, die bij de oorspron- 
kelijke staan. 

Ook van deze plaiU zijn twee staten n.1. zonder en mé'^ het volgnommer 
18 in den rechterbovenbovenhoek, waarvan die met het nommer hier aan- 
wezig is. Stephens Cat. Brit. Mus. beschrijft haar onder No. ll-S*. 

^3211. - 16». „UET KLAAüEND VRANKRYK." (Muller No. 3065). 

Opschrift boven een nollrndsch vers: „Helaas! waar wil 't noch heen ? ' 
enz. in boekdruk, links van een plaat, waarop Madame de Maintenon is 
afgebeeld, ten voeten uit, van voren en natir rechts, in rouwkleeding, 
met het tijdvers boven haar hoofd: ,,NOS FERA BELLa PREMVnT 
GaLLos DefENSIO rara" en een 3üregelig vers, in twee kolom- 
men, onder de afbeelding gegraveerd, aanvangende: ..^^^i niemand hier 
beschoud het uit end mjner \oeienll Beduid, dat niemand weet op welk 
een voet ons Ryk// Staat in dees wankel kryg", enz. Rechts van de 
prent een fransch vers met opschrift: .,LA FRANCE lamenta.nt." 
Vergeleken met een paar andere exemplaren van dezen zelfden staat. 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDK ... 1701" 91< 



mant dat van den heer Nijland uit in scherpte van druk; toen ik. daardoor 
oplettend geworden, als ter loops de teksten eens vergeleek, bleken deze 
onderling nog verschillend; zoo staat er in het exemplaar hier aanwezip: 
b, V. in regel 8 van boven van het hollandsche vers: „Philippus zwerft, 
en neemt, nu hier dan daar zyn woning," terwijl men in dhi van den 
heer Nijland leest: ., Philip nu zwerft," enz.; in 't firansrhe vers. regel 
5 van boven, staat in het exemplaar van Stolk: ,.Tarhant par ce dernir". 
bij dat van den heer Nijland: ,.par ce pouvotV] een proeve te meer, hoe 
moeilijk His het al of niet bestaan van een variant te constnteeren. 
Deze staat (ik laat in 't midden met welken tekst], behoort zeker in 
deze serie. 

Plant 15 in het ..Byvoegsel" is een omgekeerde kopie van de hier 
beschrevene plaat; zij heeft aan weerszijden dezelfde hollandsche en fransche 
verzen in boekdruk; onder in de plaat dezelfde gegraveerde, en bovenin 
het tijdvers. De geheele ruimte rondom de figuur van mevrouw de 
Maintenon is met verzen gevuld, waarvan ik alleen de ncht onderste 

regels afschrijf: men heeft vol schrik// Mons opgepropt zeer dik// 

Met zestienduizend krijgers// Die alle haast als rijgers// wel licht 

8ch van angst// En vreezen voor de vangst// Ter vangst ook Den- 

dermonde// fiOO zijn gezonde", omdat daarin eenige tijdsaanwijzing is. 
Midden onderin de plaat 't adres: ..t' Amsterdam by C. Allard; op den 
Dam m. P". 

Van deze plaat bestaan twee staten, één zondfr en één «i?/ volgnommer 
15 in den rechterbovenhoek. De staat met cijfer heeft ook wel links een 
hollandsch en rechts een franach vers, beide in boekdruk, maar geheel 
verschillend van de vorige en met andere opschriften. Het hollandsche 
vangt aan: ,.0I Wee! wat gaat ons aan? ach I Spanje, Brabant ach!' enz.: 
het IVansche: „Helas! nouvaux [sic) malheurs! Espagne! Brabant! Flandre!" 
enz, Aan de voeten van de Maintenon liggen nu vier papieren: ..Trartant, 
van Partage". ..Testam^* 1 700", „Vrede Request 170fi", „Munt Briefjes". 
Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1456. 

3212. — 16*. Dezelfde voorstelling. Andere plaat. (Muller No. 30GC). 
Omgekeerde kopie der vorige plaat, waarin aan weerszijden van Mad. 

de Maintenon en onder de afbeelding het hollandsche vers is gegraveerd, 
met de lezing: „Philip nu zwerft." enz. dat dadr in boekdruk er naast 
stiiat. Onder het tijdvers, met de fout ..paeMVnt ' voor ,.preMVnt'\ 
staat hier het opschrift van 't hollandsche vers gegraveerd : ..hetklaaokkd 

frankryk". 

3213. — 17. „De PAPIRB KONING of de vluchtende Hertog van An- 
jou." (Muller No. 3067). 

Opschrift boven *t hollandsche vers in boekdruk links van de afbeelding 
van Philips v. die op 't punt van het koninklijk paleis te verlaten, met 



Digitized by 



Google 



94 LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE ... 1701" 



zijn depeen een schilderij of gobelin aan flarden rijt; in de linkerhand 
heeft hij de kroon en verschillende papieren, waarop men leest: ..Testa- 
ment.", ,.Archiven.", „manifest.". Onder de plaat, in boekdruk, een 
32regelig vers met het tijdvers: „Capto. frango Labans pretIosa ah! 
Desbro et aVLaM.'' tot opschrift en een öregelig latijnsch versje, in 
twee rijen, waarboven: „In PhILIPPÜM HlSPANIiK REOEM immkui- 
TUM &. EMERiTüM." Rechts van de prent een fninsch vers: ,.Le ROY 
de PAPIER, Quittant In Cour d'eSPAGNE.'* 

De kopie, No. 17 van het „Byvoegsel", is veel kleiner. De hollnndsche 
verzen bij de origineele prent links van- en onder de plant in boekdruk, 
zijn hier, met het opschrift „De PAPIERE KONING Of de VLUCH- 
TENDE HO tan ANJOU", in drie kolommen, onder in de plaat ^Pi^ra- 
veerd evennis rechts van de voorstelling het fransche vers met opschrift: 
„Le ROY de PAPIER, Quittant Ia Cour d'eSPAGNE.". Boven het op- 
schrift van het hollandsche- staat het tijdvers: ..Capto, franco Labans 
PRKTlosA ; An! DF.SF.RO KT aVLaM' . Het 6 regelig latijnsche vors is 
hier in drie maal twee regels met hetzelfde op.«!chrift. dat dit versje in 
de oors])ronkelijke prent heeft, onder de kolommen vnn 't hollnndsche vers 
geplaatst. 

Evennis vnn de andere is ook van deze een stnnt Touder en een nfft 
volgnommer 17 in den rechterbovenhoek. 

*32I4.. — 18». „CaMBIO de MILAN." (Muller No. bOOS;. 

De oorspronkelijke prent zag ik niet; van deze is het opschrift, 
volgens Muller (S. No. 3068 A): „Arlequin serrurier et Harpagon ban- 
quier.", terwijl het vers begint: ..Je fays dancer" enz. De staat, die in 
dezen almanak als plaat 18 behoort en die aan weerszijden de helft van 
een holland.sch vers heeft, met opschrift: ..HARPAGON den Ouden 
Schrok en HARLEKYN Smit.", is blijkbaar de veranderde origineele. 
waarop een wisselaar is afgebeeld rechts bij een tafel zittend. Op de tafel 
staat een kastje met drie laadjes. waarop de volgende inschriften: „Testa- 
ment."; „(.'odicill.'', ,.Administr"(atie). De wLsselaar Harpagon (Lodewgk 
XIV) leunt met den rechterelboog op dit kastje, terwijl hij in dezelfde 
hand een goudschaaltje heeft, waarop hij de, vóór hem op tafel liggende 
geldstukken weegt; boven zijn hoofd ,,CAMBI0' de MILAN." Tegen 
de voorzijde van het tafelkleed zijn vijf medailles, boven drie, onder 
twee, afgebeeld; bovenaan, van links naar rechts, met den Leeuw (het 
General iteitswa pen), den dubbelen Arend (het Keizerrijk) en het Bonr 
gondisch kruis (de zuidelijke Nederianden); onderin met het borstbeeld 
van Lodewijk xiv en dat van Philips v; onder de medailles in het kleed 
,,CAMBIO", Links van de tafel staat Harlekijn die een grooten sleutel 
beziet, terwijl aan zijn gordel een sleutelring met allerlei loopers hangt. 
De sporen der vroegere opschriften boven de fransche gegraveerde verzen 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1701" 95 



onder de plaat zijn nog duidelijk genoeg zichtbaar om vast te stellen 
dat dit niet hetzelfde opschrift „Harlequin Serurier" enz. kan zijn van 
de prent in 't volgend nommer beschreven, daar die woorden hier oor- 
spronkelijk niet met een grooter hoofdletter aanvingen maar, zooals nog 
goed waar te nemen is, met een aanvangsletter van volkomen dezelfde 
grootte als de verdere gegraveerd waren. De hollandsche verzen, onder 
de plaat gegraveerd, hebben tot opschrift: ..Harlequin gevist" (links) en 
„Pagadoor cortifots." (rechts) en vangen aan: „De Koffers quyt, de 
PezOS hor . . .*' enz., „Och! Of de munt ryst Hoog of laeg;'' enz. 

Muller, die blijkbaar de beschrijviug van Stephens, Cat. Brit. Mvs. 
No. 14^7 als leiddraad nam, is in de verklaring dezer prent (No. 3008 en 
8. No. 3068 A) onjuist; zoowel uit den haan, die boven op de luns der 
weeg^chaal zit, als uit het hoUandsch vers, aan weerszijden der prent, 
blijkt dat Harpngon Lodewijk xiv en niet de hertog van Savoye is. Hij 
zegt o. a.: „Hoe! is mijn trotsen Arm verkort," en Harlekijn (door 
Muller als Lodewijk xiv aangewezen) antwoordt hem o. a. „Dat gy ge- 
blizemt valt, en ploft als Phaëton. . . . Philippus Daalders, en Louisen, 
Zijn nu Biljoen;", nadat hij al vroeger gezegd heeft: ..Roep Phlipje t'huys. 
ej laat het Mantje niet vermoorden,'' enz. Bewijs genoeg dunkt mij. 
Dat het een der laatste platen uit 1706 is, blijkt uit de zinspeling in den 
tweeden regel van het vers, waar men leest „Wie zou niet Meknen.' enz. 
(Meenen werd 22 Aug. 1706 ingenomen). 

»3215. — 18». Dezelfde voorstelling. Andere plaat. (Muller No. 3069). 

In deze plaat zijn de volgende verschillen met de voorgaande: Onder 
de voorstelling staan, in twee rijen, twee fransche 6-regelige verzen met 
de opschriften: „Harlequin Serurier.", „Harpagon Banquier.", het eerste 
beginnende: ,.La fourberie est mon grand fonts," enz.; het tweede : „Gardez 
V0U8 des reformateurs," enz. met het adres: ,.a LondresChezPiere Moxse." 
onder de verzen. De inschriften in de laadjes van het kastje op de tafel 
zijn nu: ,»Testament'', ..Codicill", „Admitff 1". 

*3216. — 18». Dezelfde voorstelling. Andere plaat (Muller No. 3070). 

In deze prent, die bepaald niet in den almanak behoort, zijn de ver- 
arhillen de volgende: De voorstelling zelf is veel kleiner en al de verzen 
dnar rondomheen zijn gegraveerd; onder de plaat het hoUandsch vers, 
dat bij No. 3214 aan weerszijden in boekdruk stond; overdwars langs 
de voorstelling links, in twee rijen, het öregelig versje: .JIarlequin 
gevist"; rechts het andere: „Paoadoor cortifots". Op het kastje, 
op tafel, staat: „Testament", „Codille.", „Adminis." In de medaille, waarin 
bij de vorige plaat 't portret van Lodewijk xiv stond, is hier dat van 
„IifOpo[1)d Imp'' gegraveerd, zooals het randschrift in spiegelschrift aan- 
wijst, terwijl rechts niet Philips v maar „ludovs xiv. fnoo" is afgebeeld. 

De prent is nagevolgd in plaat 22 van 't „Byvoegsel". De voorstelling 
ifl daar dezelfde, maar op de laadjes van 't kistje staut nu : „Fijn en vals 



Digitized by 



Google 



96 LUSTHOF VAN MOMUS .* „ ALMANACH BEGINNENDE ... 1701" 



goud', ., Fijne en valse luweelen", „Muntbriefjes". Onder de bovenste 
drie medailles staat, van links naar rechts: „Geallieerde", „Keizer", ..Spanje'" : 
onder de onderste twee: ,.Marlboroug", ..Eugfenius". Het woord „Cambio". 
onderin, is vervangen door een zon, die ondergaat achter ,.vrankrijk ", 
zooals op den steen staat, waarop de linkervoet van Lodewijk rust, in 
wiens stoelrug een lischbloem, met het naamcijfer ..L" aan iedere zijde. 
Achter 't hoofd van Harlekijn staat ,.Milano". Boven de voorstelling is 
oen hollandsch vers van 128 regels, in drie kolommen, gegraveerd, waarvan 
de laatste vierentwintig boven de rugleuning van Lodewijks stoel, in de 
voorstelling staan. Dit vers heefl als opschrift: ,.De MONARCHALE 
SLEUTEL DRAGER of Post .scriptum Bö v~ TURIN en MILANE Met 
zijn wanhopige financier, te samen overlopende tot de Gerechte moxarchy 
V oostenryk". Onder de voorstelling een fransch vers van IIC regels, 
eveneens in drie kolommen, met opschrift: ,.Le Porteur de clefsmonar- 
CHALKS OU Ie Courier du Post ScriptUDl de tl'rin et milan avec son 
Financier'* en onderaan het tijdvers: „Leprosos gaLLos, LoMbarDe, 
fVgastI". 
*3217. — 19^ „MKTAMORPHOSE NOUVELLE." (Muller No. 3071^). 
Inschrift in een lint, boven in een plaat, waarop een triomfboog ia 
afgebeeld, in 't midden van welks opening een kroon (de spaansohe) 
hangt; de balustrade, welke toegang geeft tot dezen boog, wordt door 
de StatenGeneraal, de koningin van Engeland en den koning van Por- 
tugal bewaakt en gesloten gehouden voor den hertog van Anjou, die. 
links op den voorgrond, met Lodewijk xiv in een zegekar daarheen 
getrokken wordt door de keurvorsten van Beieren en Keulen, de hertogen 
van Parma en Mantua, prins Rjigotsky, enz., terwijl Portocarrero en drie 
andere kardinaals aan weerszijden van den wagen gaan. Rechts spelen 
de prinsen van Conty en van Wallis kaart, onder een verdordenden 
laurierboom, teeken van voorbijgegane grootheid; zij noodigen den hertog 
van Anjou het spel iriet hen te deelen. Boven den triomfboog vijf 
leeuwerikken, ,,die geene welke in 't Keizerlyke Waapcn staan,", van 
welke er één een lint in den bek heeft met „Bonis Avibus." Aan weers- 
zijden daarvan een ovaal cartouche, waarop de keizer en eenige jezuïeten 
zijn afgebeeld. Gravure langw. in^"., z. n. v. gr. Onder de plaat een 
hollandsche en een fransche verklaring, met de opschriften: „De nieuwe 
herschepping Door den Schilder aan een Liefhebber verklaard.' — „Me- 
tamorphose nouvelle Expliquée h un Curieux par un Peintre." Onder de 
fransche verklaring, rechts: „A Londres, chez Edouard Mosse, derriére 
la Bourse, k 20 sols la piece ; il se trouve aussi en Anglois & en Alle- 
mand.". Aan 't eind van den franschen, zoowel als van den hollandschen 
tekst, staat hier het volgen^ chronostichon : 

„CharLes k MaDrIt. 

PhlLIpes k Paris." (1704.;. 



Digitized by 



Google 



LUSTHOF VAN MOMUS : „ALMANACH BEGINNENDE . . . 1701" 97 



8218. — 19". „MBTAM0RPH08E NOITVELLB." .,1706'. (Muller 
No. S071). 

DezelMe plaat, latere staat dan de in het vorifif nommer beschrevene, 
met toevoeging" van het jaartal 1706 aan het opschrift. In de beide bovpn- 
hoeken zijn nu twee mansbusten, Demokriet en Herakliet (portretten?) 
fjef^veerd, terwijl boven don leeuwerik met het lint in den hek, waarop 
..Bonis Avibus'\ nu de val van Phaèton ia aff^beeld. 

*3219. — 19». ..ALMANACH POUK l'aN DK 'gRACB 1706". 
(N. b. M.) 

Bovenstaand opschrift staat mét roode letters in bookdruk boven de- 
zelfde plaat als de voriffe. 

Het adres onder den tekst luidt: „Sur la Copie de Londres chez. 
Moxe" betrekkelijk zeer zeldzame staat, door Dozy No. 3071 B beschreven. 
Onder deze plaat is, in plaats van den verklarenden tekst, hier een kaart 
afgedrukt van het „Prineipaut^ de Catalogne et Partie du Rousaillon' . 
nan beide zijden en van onderen omjfeven door de afbeeldingen van 13 
vestinffen. waarvan links ,.Perp ignan*' de eerste, rechts ..Palamos" 
de laatste is. Twee j^vures langw. in-4o., z. n. v. gr. 

In "t-Byvoegsel", plaat 21, komt de veel verkleinde navolging dezer 

plaat voor, waar boven een hoUandsch vers van 104 regels, in drie ko- 

t 
lommen, met opschrift: „De grootse iuwbelen verkoper van europa 

tussen 8PAN1E en vrankrtk of GOüDMBiNBzoeker. Om Rgs geld te 

vinden en Carolflüfle PaspOOrten te koopen voor Philip ter veiliger 

Weeromrgs in Vrankrgk". Onderaan 't zelfde vers in 'tfransch, in 

100 regels, in drie kolommen, met opschrift: „Le plus grand VBNDKUR 

de lOYAÜX de 1' EÜROPE ou le chercheur de mines d'oR, en franck 

afin de trouver d' aroekt pour le retour de son petit fils en franck 

et pour acheter des passeports carolins pour rktoubneb seubement". 

Midden boven in de plaat staat in 'tlint, dat de duif in den bek heeft: 

,f Avibus Pacificis", daar boven de val van Phaëton, onder wiens wagenrad 

een vallende duif, met bijschrift „Pacem quesumus''. In de voorstelling 

links bovenaan, waarin nu, volgens 't vers, niet de Keizer maar Lode- 

wijk XIV voorgesteld is. staat op de, aan den muur hangende zakken: 

„p'" dompter les Camisards", „Pour Le Milanois', „Pour Turin", „Pour 

Barcelone'\ „Pour Flandre', ,,Pour Brabant". In de rechtervoorstelling 

bovenin waarin, eveneens volgens 't vers, nu Karel m van Spanje is afgebeeld. 

geen inachrift Links, boven de bergen, naast den tempel: „Pjreneese 

Bergen"; rechts: „Niewlijks Gedroomde franse ooud mbinbn". Rechts, 

op den Voorgrond, „Berw^k" en „Orleans'* by de speeltafel, links de 

wagen, getrokken door „10 Vendome", „8 K- v Keulen", „9 Catinat'\ 

„7 K. V. Beyeren", „6 Ragozzi" en „B" een ongenoemden; onder deze 

trekkende personen staat het tijdvers: „Argento sine Largo In patrlaH 

IV 7 



Digitized by 



Google 



98 LUSTHOF VAN MOMU8 *. „BYVOEGSBL*', ENZ. 1700 

non rePIre LICebIt" (1700). In den wa^n zitten .,1 Louia" en ..9 PniT.ir". 
Naast den wn^en loopen..ll Portocnrrero", en drieong-enoerade kardinnlen. 
door No. ..12" annjifewezen. 

Ook van deze plaat bestaan twee staten, n.1. zondei' en wet het cijfer 
21 reohtft bovenin, onder den tweeden rege\ van het hoUnndsche vers. 

Omtrent de b^ide hiervoren beschreven almanakken vindt men in 
Brunet, Manvel rln libi-airf. Paris 1360—05. I. blz. 19*— 195 alleen 't vol 
jfende vermeld: 

„Almanach royal commen^ant avec la g-uerre de 1701. Paris, de lim- 
primerie royale de Petit-Louis. iu-fol. 

Ce recueil publié en Hollande se corapose d'un frontispice satirique et 
de 17 caricatures contre Louis XIV et Phiiippe V. son petit-iils. Ces gra- 
vures sont accompag'iiées de vers hollandais. et queUjuefois de vers francais: 
pcut-t^tre ontelles cté publices séparément. et en plus grand nombre 
que n'en conlient 1 exemplaire ici décrit d'après Ie bulletin (h' hihilo- 
philf. 4® série, page 4-69: exemplaire mal couservé et i]ui .Vest vend. 
11 fr. salie Silvestre, en 184.1. 

ün autre Almanach du mème genre que celuici est annoncé sous lo 
titre suivant, dans un catalogue publié a Paris par Tross. en décembre 1850: 

Almanach royal, commencant par année 1705... oii est parfaitement 
observé Ie cours du soleil d*injustice, ou théAtre de la guerre en Europe. 
qui comprend les emblémes des VII vertus heroi(|ues. etc. Impyimt^ n 
Bi^tTeU^s (sans date), pet. in fol. fig." 

Zie ook: V. Champier. Les nnriens alumnarhs ilhstrós. Paris 1S8C. 

8220. „Byvoegsel tot de koninglyke almanach,// ge- 
naamd het// gulde-jaar// der bondgenooten, 1706.// Of 
waare voorspooks uitkomst van de// franse verduisterde// 
En ondergaande zon,// Voor de// triomf-zaAl,// Nieuwlyks 
geboud ter eere van// *t Huis van Oostenryk;// En ge- 
stoffeerd met XXV. deftige// krygs zinnebeelden,// Wegens 
de Overwinningen, behaald door de gemelde// Bondge- 
noten op het Huis van Bourbon.// Zynde dit Werk to 
samen gesteld en in 't licht gebracht door L. d. L. D. 
tot Parys, en// G. d. B. tot Brussel, in Compagnie." 



„Appendice de V almanac roial,// Ou // V annee victo- 
rieuse// des alliez, de 1700.11 Contre Ie// soleil eclipse' 
& couchant// de France;// ou la// salie de triomfes,// Nou- 
vellement batie pour la// maison d' Autriche;// & Ornéc// 
De XXV. emblemes de Mars,// Favorable aux dits 
Alliez// Ouvrage recueilli & mis en lumiere par L. d. L. 
D. a Paris & G. d. B. a Brusselles,// en Compagnie." 
(Muller No. 3094). 



Digitized by 



Google 



1706 LUSTHOF VAN MOMUS : „BYV0BG8El'\ ENZ. 99 

I)e keerzijde van deD titel en de beide andere bladzijden vnn dit vel 
in-fol. zijn f^heel bedrukt met verzen, evenals bij den vorigen almanak 
in 'thollandsoh en in- *t fransch, in twee kolommen, naast elkaar en ge- 
nommerd van 1 tot 25. Ook hier geeft deze tekst beter dan iets anders 
de beteekenis der platen weer, die in drie seriën te verdeelen zijn, naar 
de hoofdopschriften, geplaatst boven de Nos. 1, 14 en 21. Daar de eerste 
drie pinten dezer serie de dubbele breedte der andere hebben en de ge- 
heele hoogte der pagina's mede innemen, zoodat er noch ter zijde, noch 
van onderen verzen bij te plaatsen waren, zijn deze a&onderlijk erbij 
gevoegd in boekdruk en heeft ieder van deze drie platen in den .tekst 
achter den titel een dubbel nommer gekregen n.1. de eerste 1 en 2, de 
tweede 8 en 4, de derde 5 en 6. Op deze wijze hebben de verzen op 
„De V. ZINNEN, en VERKEERDE V. ZiNNBN." „Les V. 
SEXS de NATURE, & les V SENS OppoSEZ.", die eigenlijk 
Mccht«< No. 1—10 moesten hebben, nu No. 1 — 13. 

Om een verklaring van de zinnebefldlffe beteekenis dor pinten, die 
anders uiterst moeilijk zijn zou, te besparen, schrijf ik de opschriften der 
hollandsche verzen alle af en voeg er, waar dit tot tnt-lichtipg dienen 
kan. een enkele regel van het vers bij. 

'3221. — 1.2». .,Mundu8 vult decipi". (Muller No. 8097). 

Inschrift in een lint, gegraveerd boven in een plaat, die Diogenes voor- 
stellen moet. staande midden tus-schen eeu zevental gekken, drie links, 
vier rechts, welke hem uitlachen. Zijn lantaren is door ééxi der gekken 
in bezit genomen. Uit zijn baret met veeren kijkt een honden kop (den 
hondöchep Diogenes?) De gravure br. in-fol., naar P. Q.(uast) door C. L., 
later nog met veranderd opschrift, en met het adres „CarolusAlIardexcudit 
cum Privil: Ord: Holl: et West fr:'' opgenomen in het „Tafereel der 
dwaasheid' (1720). zie Muller No. 8602 hierna, is natuurlijk voor een gfansch 
ander doel ontworpen. Veel betere en vroegere staat, dan de in het volgend 
nommer vermelde, vóór het djUlr in de prent gegraveerde fransche versje. 

Onder de prent, op 't zelfde vel, geheel in boekdruk, een versjvan 112 
regels „De Wysheid ^^'7i\\% heeft ha ir aangenaame streeken,'' enz. door .,A : 
Allard." met opschrift: „Het lot des Oorlogs. ' en tijdvers „De MVLta 
PARTB, ah! PBO Lboe EN bëLLa oerentes." boveu het geheele vers, en 
onder de derde kolom: „Tot Amsterdam, by Carel Allard, op den Dam 

Het vers in boekdruk achter den titel, heeft tot op.schrift: 

„l. 2. 'tGESICHT, of 't LOT des OORLOOS.' 
en vangt aan: 

„De Laffe Franschman. . . 

Hoopt, dat door zyn Gezicht (bij 't zien van zijn persoon) een ider sta 
verstomd." enz. 



Digitized by 



Google 



100 LUSTHOF VAN MOMUS ! „BYVOEGSKL", ENZ. non 



3222. — 1-2». Dezelfde plaat, andere Rtaat. (Muller No. 8095 en 3096\ 
Midden onder in de plaat, nu, evenals 't vers opeen afzonderlijk vel er*»- 

drukt. het volprende fransohe versje: .,Voi(»i Ie Guerrier. objet de millerie/ 
De la .«;njTr(.s.se et non pa.s moins de la folie./ Courafife feminin anime le>; 
lieros./ Et en tenips de danprer ne .se tieiit en repo.s./ I/I^rinal. que 
voila. indique los misères./ Qui raême aux innocen.s arrivent ji la pfuerrc. ' 
Tn den ondersten plaatrand. waar vroe^r-er bepaald iets anders stond, zes 
ver^io^els in drie rijen: „Din^ifene.s ontstak bij dag-diehtzijn Lantaren," enz. 

3223. — 3 4*. „Door Krvj? vennoej-de EuropAs Vorsten 

"Wild na peruste Vreede dorsten". (N. b. M.). 

Inschrift in dezelfde plaat, hier voren onder No. 27G7 als „Laboumtoire 
dece Tenips' be.schreven en oorspronkelijk verschenen als ..Den fransehen 
Alpfeniist." ;No. 2678 hier voren), nu voor (\ezen tijd pasklaar pfemaakt 
door liet tijd\ers. o-eij^raveerd in de hoofd voorstellinpf: 

„Pro ueLLo paCeM Defes.^»» qVaerlte oentes". 
en door de verzen in boekdruk met de op.sch riften: ,.'T forneys des oorloci-s 
Ofte 't kryj^s bolaDf^' van Europa.' — ,.la fournaise de la pfuerre. ou l" inte 
rest militaire de 1" europe '. welke in dezen staat met de prent op één 
vel zijn f^^edrukt en waarin, tamelijk duidelijk voor A. Allard. die van 
beide de auteur is, de verklaring" g-ej^even wordt der letters A— C en 
dor cijfers l — 1(J in de plaat. Gravure br. infol.. z. n. v. g-r., maar door 
R. «Ie Hoog-he. Onder het fran.sche vers staat links het hollandsche. rechts 
het fransche adres van ('. Allard. op den Dam te Amsterdam. Van deze 
plaat met het vers. eigenares de lirma P>ederik Muller en f'o. ken ik g-een 
ander exem]>laar dan dit. Dat alles bij Allard maakwerk was blijkt 
hier vooral ?eer duidelijk, daar in dit vers de betcekenis der prent hemels- 
breed verschilt van die. welke gegeven wordt in het vers achter tien 
algemeenen titel, waar alles op Lodewijk xiv wordt toeg-epast. 

Het vers io boekdruk achter den titel heeft het volg'ende opschrift: 

.3. 4. De BLINDHEID of 'tPORNEYS des OORLOOS." 
en vangt ann: 

., Louis zyn Staatzucht is alom als ziende blind;" enz. 

*3224. — 3-4-*, Dezelfde plaat. Andere staat. (Muller No. 3099 en 31 0(V 
Plaat en verzen elk op een afzonderlijk vel. Alleen de plaat is hier. 

3225. — 50*. ..iiespere, IVre oMnes potes o'. DepeLIvcrc r.aLLos '. 
(Muller No. 3102 en 3103). 

Tijdvers onder in dezelfde plaat welke onder No. 2802 hier voren als 
..TiU belle Constance'' beschreven is. doch door dit en eenige andei*e in 
schriften oj) dezen tijd tocg-epast, niet, zooals Muller ze^t, op 't tweede 
huwelijk van I*hilips van Anjou met Maria Louise van Savoye maar, 
zooals zeer duidelijk uit de verklarende verzen blijkt, op de aanvankelijke 



Digitized by 



Google 



1706 LUSTHOF VAN MOMÜS: „BYV0EGSKL'\ ENZ. 101 

kuinst van Philips v tot den troon van Spanje en de daar op volgende 
van Karcl m, dus na de inneming van Barceloca 12 Mei 1700. 

Onder de voorstelling op het zelfde vel een hollundseh eu een fruiit<cli 
vers, boveu elkaar, elk in drie kolommen, in boekdruk, getiteld: ., t K^ï- 
dwüuge huwelyk van don Quichot de la Frauce Ku SpagnoletUi infante. 
Mc-Juffer Spanjolet veel dwangs leid ;sic) en veel spots Na 't Vryeu. door 
Jeu Trouw eens Fransen DoutiuiehoU. ', en ,,Le mariage parcoutrainte do 
dou-Quichot de la France ^ Spagnulette infante," Onder de derde kolom 
van ieder vers het verdichte adres van „George de Bakker te Brussel. 

Wordt in deze verzen de verklarinff gegeven der cijfers 1 — 14 in de plaat, 
d<H)r de volgende insohriften in <le prent worden nog enkele wijzigingen 
verklaard, welke in de oorspronkelijke prent zijn aangebracht. Tusschen 
de beeuen van den met No. 4t aangewezen Don QuichotnLodewijk xiv 
staat: .,Van zeven Pylen is gewond Die breker van 't groot Erf verbond' 
en deze pijlen {de zeven provinciën'^ steken hem dan ook in de linker- 
borst. Op de tasch welke op zijn linkerdij hangt, leest men ., Valse Cor- 
respondentie' en boven zijn rochter-enkel is een lischbloem gegraveerd. 
Madame de Mainteaon ^5). achter hem, heeft een papier in de hand, 
waarop staat „Vals testa ment van Portocarero A° 17U0 \ Onder het 
me*iaiilon ;9). boven het hoofd van Don Quichot, leest men .,lveeds 
Barcelone Wil Karel kroonê ", terwijl boven de voorstelling, welke men 
dnor het kozijn op den achtergrond ziet, gegraveerd is: ., De valse Zegen- 
botië hiukë Philip doet al zijn volk verminken '. Boven den hond. daar- 
juder: ,.Gebeeten van haar eige honden// Wil Spanjolette zijn ontbonden". 
In het boek. op den stoel geheel links, staat .,Oude Spaanse Wetten 
Vemietigd'\ ..Spaanse Verfran.-ste Wetten ITUO' , terwijl in het onderste 
gedeelte van het rechterblad de overblijfsels vau vroeger inschrift nog 
duidelijk zichtbaar zijn. In de leuniuf^ van den .«stoel zijn drie padden boveu 
e'.kjiar gegraveerd en op de strook papier, die van den zetel afhangt, 
leest men nu: „Complot tussen de Kleine Flip eu de Groote Louis'. 
lu het vaandel, in den linkerbovenhoek, staat „Eclips in pat ' boven 
een verduisterde zon. 

'ó'Zlö. — 5-6». Dezelfde plaat. Andere staat. (Muller No. 3101). 

De plaat, nu evenals het vers, op een afzonderlijk vel gedrukt, heeft 
in dezen staat alleen aan iedere zijde, een dikke zwarte streep on is van 
b )Voi. en van onderen ingekort, zoodat het medaillon boven in den 
j ".j.attand te niet \oo\)t en van onderen links de voorpoot van den stoel 
-lerhts gedeeltelijk gezien wordt. Door de inkorting der plaat .staat in 
lezen ^taat 't tijdvers dichter bij Spanje's voeten [l) dan hier. In deze 
verzameling is alleen de prent. 

Het vers in boekdruk achter den titel heeft het volgende opschrift: 

.5. 6. tuKHOOa, of 'tiJedwonge SPAANS HUWELYK.'' 



Digitized by 



Google 



102 LUSTHOF VAN MOMUS .* „BYVOKGSEL", K^Z. 1706 



'ó'Z-n. — 7'. ..De FRANSE en SPAANSE WAERELD-ZAAGEKS." 
[Muller No. 3105). 

Omgekeerde kopie van No. 31U5 hier voren, plaat 9 uit den zoo<^e- 
noemden almanak van 1701. Zie voor de beschrijving aldaar. Boven 
het fransche vers. aan weerszijden der plaat, in boekdruk, als opschrift: 
,,PHIL1PPES & LOUIS sciENT Ie mom^e ici." In één der mij ter ver- 
gelijking afgestane exemplaren van de firma Frederik Muller eu Co. 
komt deze Ie staat der plaat voor, zonder het volgnommer ..7". 

*3228. — 7». Dezelfde plaat. Latere staat. (Muller No. 31Ü4}. 

Nu iHCt volgnommer. De staat door Muller onder No. 3106 beschreven 
zag ik niet. De naam ..Maintenon'. waarvan hij zegt dat ze er in die 
kopie bijgegraveerd was. komt ook in deze en de voorgaande voor. 

Het vers in boekdruk achter den titel heeft het volgende opschrift: 

.7. DOOFHEID of de Twee WAKRELDZAAGBRS." 

*3229. — 8». ..PKoriiEETisK phoom van de zon-eclips". — ..rRO<;Nos- 
TiCATiON de V ECMPSE du SDLEiL." (Muller No. 3108]. 

Slechte kopie van No. 318+ hier voren, plaat 2 uit den zoogeuoemden 
almanak van 170L Ie staat zonder het volgnommer .,8" in den rechter- 
bovenhoek. 

*3230. — 8». Dezelfde plaat. Latere staat. (Muller No. 31u7). 
Nu met volgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
volgende opschrift: 

,.8. De REUK van Louis, kort na de Zon-Eclips." 

3231. — 9». „BKKLAAGLYKE FRANSE AUDIËNTIE*'. 

,..vri)iENCE piTOYABLK PK Lut IS L. (J.'" (Muller No. 3110). 
Deze plaat, die hier de inschriften iu twee regels boven elkaar heeft, 
een niet veel slechtere gravure, dan het origineel, dat juist omgekeerd 
is en waar beide inschriften naast elkaar staan, is een-kopie van No. 318Ö 
hier voren, plant 4 uit den zoogenoemden almanak van 1701. Zie voor 
de beschrijving aldaar. Ie stjiat. Zonder het volgnommer ..9" in den 
re<'hterbovenhoek. 

^3232. — ü=*. Dezelfde plaat, Latere sbiat. (Muller No. 310Ü). 

Nu hict volgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
volgende opschrift: 

..9. De REUKELOOSHEID van Keuk-Beykrkn. neffens Villkp.oüi by 
Louis ter Gehoor." 

3233. — 10». .3 VALSE, zacht! 3 kbanse koningen a in 't West. 

.^1.5.7 
(2 zonder Troon) te zaam nu kruipen in eén nest" — ,.3 ROYS en FRANCE 
En DECADENCe". (Muller No. 3112). 



Digitized by 



Google 



1706 LUSTHOF VAN MOMUS: „BYVOKöSEL", ENZ. 103 

Kopie van No. 31U2 hier voren, platit 8 in deu z. g*. almauak vau 
1701. Ie «taat zonder het volguommer ,,10' in den rechterbovenhoek. 
Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 14*8. 

•3-234. — 10». Dezelfde plaat. Latere staat (Muller No. 3111). 
Nu hict volgnommer. Het vers in boekdruk achter deu titel heeft het 
vol^nde opschrift: 

..10 De SMAAK, of alarm te Vkr^aillus." 

,,De strenJQ^ nsi-Sinaak van het bitter Krygs banket. 

Voor Barcelona 

proefd Louis hier aan de brieven 

Van continnatie,'' enz. 

♦S235. — 11». ,,De f^ote FAANSE BANd-REKKL met de BANuier van 
BANK^eid, in geen gevaar lang bankende". (Muller No. 3114). 

Navolging van No. 3205 hier voren, plaat 14 in den zoogehoemden 
nlmanak van 1701. Ie staat zonder het volgnommer ..11'* in deu rech- 
terbovenhoek en de verzen in boekdruk aan weerszijden der plaat. 

•3236. — 11*. Dezelfde plaat. Latere staat. (Muller No. 3113). 
Nu trtet volgnommer en zomkr vers. Het vers in boekdruk achter den 
titel heeft het volgende opschrift: 
.,11 De SMAAK £L008H EI D van de Beyerse Bander-Hebr.' 

3237. — 12». „De SPAANSE en FRANSE HUYLEBALKEN Krijgen 
j>e wat 't zijn witte valkê '. ^Muller No. 3116) 

Kopie van No. 31S7 hier voren, plaat 3 in den zoogenoemden alma- 
nak van 1701. Ie staat, zonder het volgnommer ,,12" in den rechter- 
bovenhoek. 

*3288. — 12». Dezelfde plaat Latere staat. (Muller No. Ö115). 
Nu met volgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
volgende opschrift: 
.,12 t GEVOEL van de Huilkbalkkn.' 

3239. — 13». .,De HOPMAN van de BOERE BAN, of de Wan- 
kelende Wandelaar wannende de wanschape PLUIMEN en LAURIE- 
REN der wanhoopende FRANSE HOFFECIEREN**. (Muller No. 3118). 

Kopie van No. 3196 hier voren, plaat 10 in den zoogenoemden alma- 
uak van 1701. Ie staat. Zonder het volgnommer ,,13" in den rechter- 
bovenhoek. 

•3240. — 13^ Dezelfde plaat. Latere staat. (Muller No. 3117}. 
Nu met volgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
volgende opschrift: 

,13 'tONGBVOKL of de BOERE-Ii\>.'' 



Digitized by 



Google 



104 LUSTHOF VAN MOHUS : „BYV0Kü8EL'\ KNZ. 



1706 



De tweede afdeelinfif. die met plaat 14 aanvangt, heeft tot algemeeu 
opschrift: 

„De Vn. ONDEUGDEN." „Les VIL VICES MiHtaire«." 

*3241. — 14'. ..Aan JOSEF de Oprechte'^ — .,Aan LOUIS de ZON- 
dif/e lijn Bfminnaars'\ ^Muller No 3121). 

Van deze plaat ken ik g^eeu orifj^ineel. Links is keizer Jozef, rechts 
Lüdewijk XIV afgebeeltl. Beide fij^uren zijn omgeven door een menigte, in 
de plaat gegraveerde verzen. De beteekenis van de prent is samen te 
vatten in de beide tijdverzen. Bij den rechterarm van I^dewijk staat 
„C.KSAE DIVe rogo paOeM", bij den linkerarm van Jozef het antwoord 
daarop: „paCeM i^V-krentI oaLLü Dabo '. De bevelhebbersstaf valt 
J^odewijk uit de linkerhand waarbij: ..De Stok van Commande Mij valt 
uit de hande" lu de Nederlnudé". Bij zijn zwaard, dat gebroken onder de 
linkerzijde van zijn jas uitkomt, staat ,,Miju Nêerlands-^ -^zwaard en 
dat van Beijerê Breekt of het was gemengd met eijere'. Het eerste 
opschrift staat boven een SO-regelig vers ter eere des keizers; het tweede 
boven een even groot tegen Lodewijk xiv. Tussclien de beide personen staat 
bij hunne voeten een ISregelig vers met opschrift: .De Geallieerde 
spreeken". Rechts van het rechterbeen van Lodewijk een IQregelig vers 
met opschrift ,, Louis spreekt". Links boven het hoofd van Jozef staat 
,.sciiKRSSENDE DROEFHEID", onder het rechterpand van Lodewijks jas: 
..OEVYNSDE couRAr.K". tprwijl verder, op alle ledige plaatsen, verzen ge- 
graveerd zijn. Rechts van 't hollandsche vers staat overdwars 't verzonnen 
adres: .,Te Maastricht by L. KnoUius". Ie staat dezer plaat zonder volg- 
nommer .,14" in den rechterbovenhoek. Aan de linkerzijde der plaat een 
hollandsch vers. in boekdruk, met opschrift: ..Mondgesprek tussen 
JOSEF de Oprechte en LOUIS de ZONdige.' Rechts een fransch vei-s. 
eveneens in boekdruk, waarboven: „Nouvel Entretien de JOSKPH Ie 
Juöte & LOUIS Ie Faux." 

*3i43. — 14». Dezelfde plaat. Latere .sUiat. (Muller No. 31 lU;. 
Nu met volgnommer. 

Het vers in boekdruk achter den titel heeft het volgende opschrift: 
,.14 De HOVAARDY, of Samenspraak tussen Jüsek en Louis. ' 
en vangt aan: 

..Hier spot de Keizer met Louis zyn Hovaardt/'' enz. 

De staat door Muller vermeld onder No. 3120 zag ik niet, 

3:43.— 15'. „UITERSTE KLAGTEN van VRANKRYK li^ IIOUW/* 
— „COMPLAINTES EXTRKMB8 de la FRANCK EN DEUIL." 

{Muller No. 3121}. 

Verkleind*^ en »)ragekeerde voorstelling van No. 3211 hier voren, plaat 
lU van den zoogenoemden almanak van 1701. Ie staat zonder het volgnom- 



Digitized by 



Google 



1706 LUSTHOF VAN MOMUS: „BÏVOEOSKL", KNZ. 105 

mer .,15" in doQ rechterbovenbuek eu zonder papieren aan de voeten 
van de Main tenen. 

•3244. — 15». Dezelfde plaat. Latere sUmt. (Muller No. 3ie-2). 

Nu met volgnommer ,.15" en de papieren aan de voeten van de Main- 
tenon. 

Het vers in boekdruk acbter den titel heeft het volgeude opschrift: 

.,13 De QIERIGHKID, of tKLA.uJKND Vr.vnkbyk.'* 
eu van^ aan: 

..'t Gewaad der Frau.se Maagd toond row, en iu hjxar hart 

Beviad zich ongeveinsd nog tienmaal grooter smart." enz. 

Muller No. 3123 zag ik niet. 

•32io. — 16». „CASTILIEN HERVORMD" „CASTILLE REFüR- 

MÉe". (Muller No. 3126). 

Omgekeerde kopie van No. 3190 hier voren, plaat 7 van den zoo^enocm- 
'len almanak van 1701. Zonder volgnommer..lrt' in don rechterbovenhoek. 

•3246. — 16*. Dezelfde plaat. Latere staat. (Muller No. 3125). 

Nu hiftt volgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
volgende opschrift: 

..16 De OULSIGHEID, of castilien Hervormd." 
eu vangt aan: 

ziet hier Vorst Karel op «Jastieljens Burg verheven. ' enz. 

*3247.— 17'. .,De PAPIERE KONING Of de VLUCHTENDE ii^ can 
ANJOü" — „Le ROY de PAPIER, Quittant la Cour d'ESPA(;Ne/* 
Muller No. 3128). 

Kopie van No. 3213 hier voren, plaat 17 van den zoogenoemden almanak 
van 1701. Ie staat, zonder het volgnommer .,17" in den rechterbovenhoek. 

•3248. — 17'. Dezelfde plaat. I.Atere staat. (Muller No. 3127;. 

Nu met volgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
volgende opschrift: 

.,17 NYD van de Papiere KONino van Spanje." 
eu begint: 

. Ziet hier Aujou, door üi/d op levenloose zaaken 

Ter vlucht uit Spanjes Hof zyn giftig gal uitbraaken/' enz. 

3240. 18». ..CAROIXS 111, D (4 • UlSPANLiRUM et INDIARLM REX". 

.Muller No. 313U}. 

Verkleinde en omgekeerde kopie van No. 320Ü hier voren, plaut 15 van 
den zoogenoemden almanak van 1701. Ie staat zonder volgnommer „18"' 
in den rechterbovenhoek. 

'3250. — 18». Dezelfde plaat. Latere staat. (Muller No. 312Ü). 

Nu iéiet volgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
volgende opschrift: 



Digitized by 



Google 



10(3 LUSTHOF VAN MOMUSI „BYVOKGSKL*\ ENZ. 1706 



-.18 De GRAMSCHAP, of 't Zefirenpraalend Oostknryk. ' 

'3-251. — lü». „De EERSTE TRIOMF van M^ de VENDOME /W zijn 

ictdcrkomat uit ITALIEN, oui meenkn te nutzettct en des zelfs Goiwa-dCUi' 

(Ie CAHHliMAN5 BodS te TfddPtC'. 

„Le Preoiiei' triomphe de mï* de vünüome retuunic ^/italik poiif 
faire kter Ie Siétje de mknin et secourit' Ie Oottcenieur m*' carkeman '. 
(Muller No. 3132). 

Verkleinde en oing-ekeerde kopie vau No. 3188 hier voren, plaat 6 uit 
den zoojrenoemden almanak van 1701. Ie staat. Zonder volgnommer „19" 
in den rechterbovenhoek. 

*'ó'2ö'2. - lU». DezellUe plaut. Latere staat. (Muller No. 3131). 
Nu /iiet volfjuommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
voljifende opschrift: 

..11) Het VENüS-SPEL, dicht by MEKNr.N." 

3-203. — 20'. ..Kiew STIKRE GEVECHT van de Ho rau ORLEANS 
VOO/' TURIN, o/' Scher p-Rechter Der Vnede-Litvoide Fmust OJicioni'. 

,.LK NOCVEAI COMBAT de TAÜRKAÜX dn D^ d' OKhlüA^S dei nut 
TL'Ri.N OU ie JlXtK CRI'el de ses Okkicikrs Pacifiwuks." (Muller No. 3131). 

Het hollandsche opschrift staat, inet een vers van 122 regels, in drie 
kolommen, gegraveerd, boven de voorstellinpf dezer plaat, terwijl het 
fransche boven een vers van 117 regels, eveneens in drie kolommen, 
gegraveerd is onder deze spotprent op 't verlies van Turin door de 
Franschen. Links in de voorstelling staat op den voorgrond een graf- 
monument met de inschriften: „Tombe de la Monarchie tombante", 
..Grafstede der Franse Officieren gesneuveld voor Turin". ., Tombes des 
Officiers Fraucois tués devant Turin"; boven deze tombe een stierekop, 
damp uit zijne neusgaten blazende, waarboven ,,Taurino". Rechts, even- 
eens op den voorgrond, een pot met dek.sel on met de inschriften: .,De 
Dood is in de Pot'. ..La Mort est dans Ie Pot" welke spreuk in het 
voetstuk, waarop de pot staat, nog eens in 'tlatijn herhaald is: ..Mors 
est in olla '. De hertog van Orleans, die zijn hoed verliest, loopt met 
uitgetrokken zwaard, achter een wagenrad. op den stierekop aan, welke, 
als voorkomende in het wapen van Turin. die stad moet voorstellen. 
Voor hem staat het tijdvers: ,.ah D*^ehL(f/e hiC TaXroi, /<"* spes Mrtyc 
/io/i est \ Doven het hoold van den hertog de afbeelding van een ont- 
hoofding, met onderschrift: „Lache Franse Officierë voor Turin", een 
weinig rechts daarvan een galg met opschrift: „Praal Graft van de 
Gouv'i V. Goito", terwijl onder den gehangene staat: „Tombe du Com^: 
de Goito". Boven de pot met deksel een weegschaal; in de liokersehaal 
ligt, met bijschrift: „Duitse Laurier voor Turin ', het zwaard van Eugenius 
met een grooteu lauwerkrans, deze schaal slaat erg door; in de rechter- 



Digitized by 



Google 



1706 LUSTHOF VAN MOMÜS: „BYVOKGSEl", ENZ. 107 

schaal ligt eea fransch zwaan! met een kleine, magere lauwerkrans er 
aan, waarbij „Franse Laarier by Castiglione". Deze prent is een niet 
nagovoljrde. Zonder volgnommer ..20" in den rechterbovenhoek. 

ï^eu verkleinde kopie dezer plaat komt voor in Foe^is o/t Affalra of 
^fatf. Vol. IV. Suppl. part. Plate VI en wordt be:jchreven door Stepheus. 
Cat. Brit. Mus. No. 1458. 

•3254. — 20». Dezelfde plaat. Latere staat. (Muller No. 8133.) 
Nu fiUt Tolgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft 
het volgende opschrift: 
..20 De TRAAGHEID voor 't belegerde Tlbin." 

Boven de derde of laatste onderafdeeling dezer serie, die met plaat 
21 aanvangt, staat als opschrift: 

„DE IV. ELEMENTEN." „Les IV. ELEMENS." 

3255. — 21'. „D« f/yootse lUWKKLEN VERKÓl'EK can EUROPA 
tussen SPANJE en VRANKRYK qf GOUD MKINEzoeker" enz. 

..Le piifs >jra>xd VENDEUR df lOYAUX de /' KÜROPE <?« /t CUEKCUEUK 
dt MiNKs d'OR, lii KRANCE ' cnz. (Muller No. 3136). 

Verkleinde kopie van No. 3217 hiervoren, plaat 19 uit den zoogenoem- 
den almanak van I7ül. le staat zonder volguommer ,.21" in den rechter- 
bovenhoek. 

•3266. ~ 21». Dezelfde plaat. Latere staat. (Muller No. 3135). 

Nu iiiet volgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
volgende opschrift: 

..21 De AARDE, of de Groote Jcweelen Vekkoopek. en Gold 
■MEiNEN zoeker in de Pyreneese Bergen." 

3257. — 22». „De MONARCHALE SLEUTEL DRAGER of PmtscriijtUiH 
^^ V TURIN '•'* MILANE" enz. 

..Le Porteur de clefs mon.vkchales ou le Cou/'ief du PosiscriptU)H 
de TURIN et Mii.AN atec son Finaticief'\ (Muller No. 3138). 

Verkleinde kopie van No. 3214 hier voreu. plaat 18 uit den zooge- 
noemden almanak van 1701. le staat zonder bet volgnommer ,,22" in 
den rechterbovenhoek. 

•3258. — 22». Dezelfde plaat Lutere sUmt. (Muller No. 3137). 
Nu met volgnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
volgende opschrift: 

,.22 't WATER, of de Monarchale Sleuteldbacer." 

3251). — 23». ^^Orakel spraak tan IUPITER tot LOUIS '>i:er / «<V?rf 
OPROER te MADRID, om de VlOOt der BoHdr/eiwte'\ 

..RKFONSE (/' ORACLE de luriTfau u LOL'i.s, roiicertmnt la nouvelle uevc- 
LUTioN de MADRID ^^^ la FLOTTE ALLIBE &c '. (Muller No. 3140). 



Digitized by 



Google 



108 LUSTHOF VAN MÜMUS : „R031A PKRTUHBATa'' 17u5— 170Ö 



Verkleinde eu gewijzi»2^ile kopie vaii No. 31ÜU hier voren, plaat 11 uit 
*lei» zoo<rcuoemdeu alrauuak van 1701. Ie st:uit. zonder voli^nommer ..i'ó ' 
in den recliterbovenhoek. 

♦aeCO. — -23». Dezeltde plaat. Latere sUjut. (Muller Nu. 3139;. 
Nu hirt volpfnomraer. Het vers in boek«iruk aohter den titel heeft het 
volj^cnde opsi'hrift: 
..•J3 De LUCHT, of Louis biddende JtriTiiK." 

3-201. — "24?*. ..ytf/crfuf' tnu <^^' eclips der kuansl: zon vcrduUtcrd dnuf 
de HiüTsK M.\AN Ci de vehbonpe plankten . 

..AfaUVtliiU'S <'o.tSt'qUr,iC€S dr /" ECLIPSE du SÜLKIL VHA'SroiH olKytiirri 

par la LUNK d AXGLETEURK f/ /có Planetes Allikz'. ^MullerNo.3Ue;. 
Verkleinde kopie van No. 3203 hier voren, plaat 13 uit den zoo«xe- 
üuemdeu almanak van IT'iL Ie stai^t vóór het volf^fnommer ,/2i-" in den 
rerhtorbovenhoek. 

'3*:6-3. — 24^ Dezelfde pla:.t. Latere staat. [Muller No. 3141). 
Nu oi(t volpfnommer. Het vers in boekdruk achter den titel heeft het 
vol«.|feude opsclirift: 

.24 'tV^UUR, of Naweene.n van de Zon Eclips.' 

32Ö3. — 25'. „T;cm/^ ONDERWERPING dey A/'f/caillr SPANLVARDË 
OU'I KAREL 111. op ^t aanuadtrë der Vloot \ 

^^S^cflud HOMMAGE dfa ESPAGNOLS rtiourdiz a CHARLES lil, 
tt Retraite dra PHILlPPINs'*. (Muller No. 3141-). 

Verkleinde kopie van No. 3201 hier voren, plaat 12 uit den zoogenoeniden 
almanak van 1/OL Ie st-tuit V(»('»r het volf^nommer ..25' in den rechter- 
bovenhoek. 

^3204. — 25 ^ Dezelfde plaat. Latere .sUiat. .Muller No. 3143]. 
Nu Htet vol<^nommer. Boveu het ver.s in boekdruk aehter den titel ^taat: 

.TOT BESLUIT. ' — ..CONCLUSION de eet UUVRAGE.'^ 
.25 De tweede ONDERWERPING der aecevalle SPANJAARDEN aan 
KAREL III." 

32G5. „Roma pertiirbata,// Ofte/ 't beroerde Romen, / 
Vertoond door xiii Zinnebeelden,;/ Toegepast op de / x ge- 
boden, enz. y Door die van *t Pausdom, doch voornaamelijk 
door de;/ munniken / Doorgaans meest o vertreeden, / Ook 
klaarlyk te zien in deze byge voegde Historiën van / P. 
Codde, en T. de Kok; // Waar in de Hooguioedigheid van 
de Paus, wegens zyn aangemaatigd Reclit, op 't Staats// 
Nederland, en zyn onmacht om 't gewaande recht uit te 
voeren, beneliens der weder- spannigor Munniken vlucht, 
cierlijk voor oogen gesteld worden. /[Als mede 't gevaar 



Digitized by 



Google 



170S— 1700 LUSTHOF VAX MOMI'S: „KOMA PERTIHBATa" 109 



van Clemens, in het afkeuren van de Bisschop van 
Paderbom, als gekoren// bisschop van Munster, trachtende 
in des zelfs plaats te stellen de Bisschop van Osnabruk. ' 
En tot besluit 7 't gastmaal der gelmnne mu^niken, ge- 
tract^erd door haar opperste kok,//] Zijnde dit werk te 
zamen gesteld door (een) L.(iefhebber) F.(an) J.(ansenius)// 
En zijn medehelpers^ ah Liefhebbers der stellingen van 
Jnnssenius. /' (Fleuron)// Gedrukt tot Loven, tenkost^van 
de Groote Canipagnie (stV?),// met Privilegie, mdccvii.'* 
(Muller No. 3110). 

IV in bovenstnanden titol tusschen f ; g-cplaatste woorden komon. vol- 
gens Muller, in den door mij niet jfezienen eersten druk niet voor. 

In <len tweeden druk stflan nan de keerzijde van dezen titel infol. 
dertien i-repeli^e p^edirhtje*. ter g-edeeltelijke verklaring" van even zooveel 
piaton, waaruit dit derde ondenleel van den ..Lusthof vnn Momus" be- 
staat, n*" opschriften on zon noodijj de versjes zelf. vindt men bij elke 
pliint venneld: jrezaraenlijk hebben zij 'tyolj'-end alpremeene opschrift: 
..Nader Verklaarinjr der xiii. zinnebeelden, over de Historie van PKTRTTS 
rOPDE en THEODORFS (fr KOK. Toefjepast op de X GEBODKN, 
'enz.; Donr ff>^ ma het PAisnoM. f'n ir f f ronmahielijk ffoftr de Munnikf.n 

Deze reeks heeft, zooals beg^rijpelijk is. op bizondere wijze de aandacht 
GT'^t rokken van een gedeelte van het holland.sehe volk en eeni^e der 
platen zijn dan ook, in tepen.stellinff met de andere series, «loor vriend en 
t**s'en.stan«ler der Oud-Roomschen vermeld, beschreven en beoordeeld. 
Onder de laat'iten is Louis Mozzi een der voornaam.««ten. In zijn Histnivf 
({f9. r^nhttioMS de PE^lis^ (TUtrerht. TL 44. zef^t hij o. a. het volgende: 

,.T1 en est peu. parroi les h(^r(Hi(iucs. si Von excepte Luther et .ses di.s- 
ciples. qui aient eu recours aux almanacbs et aux estampes pourrépandre 
leurs erreurs, et .sédulre les simples. Il faut convenir cependant que 
jamais Luther ni aucun de ses disciples n'ont feit quelque chose de 
compamble h ce que les disciples de Jansénius et de Quesnel imafjintVent 
en HoUande. Médailles, inscriptions. rimes, gravures, teut fut mis en 
uivippe pour aigprir et pour soulever les esprits contre Rome; la Hollan<le 
fut inondée de libelles et d'écrits s<^ditieux. pour répandre les nouvelles 
«loctrines. et pour exciter la haine des constitutions r'manées du saint 
Sit»f:o. et de la personne mt^me du vicaire de Jésua-Christ." 

Wat hij omtrent enkele dezer prenten mededeelt valt voor een groot 
deel samen met mijne beschrijving, maar wat er karakteristieks in is. 
zal ik bij ieder nommer afzonderlijk opgeven. 

*rJ20G. „EST bataVo RoMi*: skDks aC C^.sark, prkssa". 

(1705). (Muller No 3410'). 

Tijdvers boven de middelste van drie medaillons ter eere van P. Codde 



Digitized by 



Google 



110 LUSTHOF VAN MüMUS : „ttOMA PKRTÜRBATa'* 1705—1706 



en ter beschimpinff van den paus (Cleraens xi) en van T. Coek, den 
pausolijken nuntius. Onder het tijdvers staat de volgende ..^ExpUratio 
NiTMMi. in honorem D^' p. coddk si>/a^ ' 

Fitlf/nre Pontificis sine nilp't offendittn- AGNrs 

Vevuni c^LESTi Fulmine diseutitur 
Imtitia 'jladio^ et Ditino pr^ditm igne 
Frotef/it Innocuum belgiccs. ecce^ leo". 
Boven om de medaille heen staat: .,Medaub gemaakt ter ekre van de 
HEER PbTRUS TODDE" ; onder er omheen: ,.non sumit ait ponit 
noNORES arbitrio ropur.ARis aur.k". Binnen de medaille staat bovenin 
„insontbm feustra KERiRE PARAT.'; in de afsnede ,.MDCCV'". De 
zinnebeeldige voorstelling" vertoont liilks op den voorg-rond een Inm (de 
kerk) liggend op een kruis, terwijl zijn rechtervoorpoot rust op een boek. 
waarop men leest: „Resp', doelend op 't werk van Codde, 5<'.<;>o,;AvVï//r,« . . . 
nd arriptu'iii var. arcus. tap. rmtt. Rome 1701; rechts de hollandsche leeuw- 
met den pijlbundel in den linker- het zwaard in den rechterklauw : en 
op den achtergrond ..S^ An</elo'' ; uit de wolken komen van rechts blik- 
semstralen omlaag, die de veel zwakkere en kleinere vernietigen, welke 
voortkomen uit „'t vaticaan' , dat men links op den achtergrond ziet. 
Onder de medaille staan de volgende versregels, die evenals bovenstaande 
latijnsche, eene verklaring van de voorstelling geven : 

,Met BofMise Vaticaan s\jn bUxehi sihiet naar 't Lam 
Doch irord tfrnietif/d duor de6 Heinéls blixeiit-rlahi 
En Neêrlands Leew gesterkt door s EemeU hgVuj tier 
Beshei^md (t Onnozelheid door 't Ztcaard d^^ Rechts alhier 

Le VATiOAN ROMAiN fon<lr(»/ndt sur V Aoneaï' 
Vainehient il combat co/ttre le feu celeste 
Le RELOKiUE LiON de son bon Droit profeste 
Et de f end Vlnuocent par un ArrH nouveau' . 

Links van deze medaille staat het spotbeeld van (Jlemens ii, dat uit 
twee verschillende hoofden is samengesteld. In de richting waarin de eere 
penning op Codde bezien worden moet, ziet men het pauselijk hoofd met de 
tiaar. In het zichtbare gedeelte van het kapje dat onder de tiaar uitsteekt 
staat „Germanos metuo" en de letters „CXI PMOAN"(?)- In den buiten- 
sten rand van de medaille staat bovenaan: „PERVERSUS PETRUS OUM 
CACOD/KMONB IDEM", onderaan: „DE KERK DOOR LIST VER- 
KEERD, ALS DUIVEL TRIOMPHEBRd". Meer naar binnen bovenaan: 
„2)« faux Pierre avec le Diable Cette Alliance est admirable'\ onderaan 
.,AT.BANrs. NiGRO MiSTi's cacod.emone, canus'. In nog kleiner cirkel, 
die bijna den geheelen kop insluit: „UNDECIMUS CLBMKNS BATA- 
VOS VULT GOOIRE DEMBNd*\ Vlak voor 's pausen gezicht staat: 



Digitized by 



Google 



1703— 1706 LUSTHOF VAX MOMÜS : „ROMA PERTrRBATA*' lil 



..GnIluB excitavit Petrum MDCC'. Van deze zijde pezien stann do, 
Tolgvhcle versregels onder de medaille f^egraveerd: 

..D»* le^uiten dif 'tfjnns Cfiristenryk nntfneren; 
Mft rfr?it f; ff ijk dit Hoofd ook 's Duivpls frnprn ro^-fi.i : 
Do^h ' f Antichristendom sal onzen Staat n>et herm: 
Die eer hanv Kei'ken sfuit. bij bitrfjers en hy hoeren 



Men doenid ianssenius hezicaard zijn leer met z'fken. 

Waar ran zijn Boek niet fneUl. out hem r^rht ziravt te '.ih'kf " 

.^e chant dun coc phtwertx n (sic] fait pleur^r Saint Pierro. 
Cf Faux Pierre ent farh- </uuii f/ros COC f/o'V sr taive 



hes lEsriTF.s par totit trovhlent la Ckr'Uieuf^ 
J?/ Oiit avee ce Céhef la marqve du Diahle 
Mais Hotre E^tat^ jai.iais par VAntechrist /orrft. 
Plütnt de fei-tnen levrs Egltses fst rapahlp\ 
Van deze zelfde zijde de derde medaille beziende, vertoont dozo ok^'w 
roanshoofd met kardinaalshoed, waaromheen men in den buiten8ten cirkel 
leest: .,CONVERSUS HYPOCRITA STÜLTUS." „DIK RECHT 8CHYN- 
HYLTOllEID BEZIET EKN ZOTSHOOFD VIND EN ANDER8 NIKT.*' 
In een tweeflen. enprereu cirkel, staat: „tournez ce ciiAPEAr pttvpocri 
sik; CF. SKR.\ TNE CAPPK DK FOLIE. Il naifaf point de Modt\ Qtre rrUf 
fF Antt-Codde ; Et fnit h aai at par fravdp'\ terwijl in twfp rcgfcls 
viH>r 't o^ezicht van dezen man «taat: 

„Oesckoore Kruinen, gij zult ons niet sck^ei'en 
Vert rekt wij houwen 't met de Waerelds' Heei-en\ 
De versregels hier onder zijn: 

..Dit Hoofd de codde//^ Relif/ie helpt terdoemen 
Zijn eiift Coddigheid niet kunnende verbloemen 
f Land dat dit Koofd ontziet, kan op geen VrtjJieid roemen 

UP de MUNNIKEN 

Kaalkoppen zoekt gij naar uw Kloosters tgeld te toeren 
Uit HOLLAND? Volg de paus, en haal het van de koetje 
La Pourpre reut óannir coddk; car sa Doctrine 
De KOMB est condannée, et eest arec raison 
Car pour trnmpei" Ie Peuple il kait les ruses /ines 
Mais il pr^che ibsus dun juste et saint sermon 
N adore point de Saints t^teint l« Purgatoire 
Et aime plus de ciirist, t^ue r/* antkchrist la glnre'. 
Midden onderin de prent staat, van deze zijde gezien, het verzonnen 
adres: ,^. Antipapa exc. Viennof'. . 



Digitized by 



Google 



112 LUSTHOF VAN MOMUS : „HOMA PBRTURBATa'* 1705 — 1706 



Keert men de plaat nu fjreheel om, dan verandert Cock's hoofd in een 
narrenkop. waaronder de voljfende verzen: 

..Wech! Zotskap^ ^V^ W '«'w/ in 't rrefthamn Neevland stookt 
Men band u nit: voor n (jetn s^'howstetn hier meer mokt 
Oeen Fausselijke kok ff/k spijs voor HoUa7ld kookt 
Zijn saussen wnlf/en door *t ni typend i// lokkend zoet 
Vei'wekken //al en Hjn van nasmaak puur ah rnet\ 

..Va-ten d'iri Badin, Awateitr dé^qv^relies 
IHnllande te bannit. sors arec tous tes gens 
Th tarhe defnporter de re Fai4 Vartjent 
Pmtr reuiplir les rhftres, ou bien pour tes pneelies^'. 
Onder 's pausen hoofd, nu veranderd in een man.skop met bokshorens 
en ezelsooren. staat 

„ROMA betekend Kracht VI 7 Grieks, doek onse Staat 

Oeen Griekse nf Roohfse spraak, of wetten kracht icil yêrë 

Spreekt Nederlands dat is oprerkt om '/ rreedlfj leren 

V'tor d' Onderdaan; en om Relujis uieniand haat 

Fm ;rijl de KnscR lr//f wet Romek over hoop 

Ia drijf/d Sint Peters Stoel zo binden mij een knoop 



Le mot ROME en rienx Gi'ec la ForcS sufnifie 
Mais ni Grer, ni JRomain nótre Etat peut foreei- 
Ne pnrlant tfu Holland^^^ anorqitels on se conüe 
Laissant en paix rhacnn a sa f 01/ s'attacher 
Fa puis que rEmpereur au Pape aussi resiste 
Oh poun'oit arec lui. sans Pape^ vtre papiste". 
Hot op.schrift van het versje achter den titel, bij deze prent behoorende. is: 
,.I ZINNEBEELD, of de Medalie-stukkeu van P. CODDE, de PAUS, En 
des zelfs NUNCItJS. 

Het EERSTE GEBOD o vertreeden,'' 
Deze ^avure is zeer uitvoerig- beschreven door Stephens, Cat. Brit. 
Mm. No. 1456, terwijl ik nog het volgende mededeelen kan, door 
anderen daaromtrent in handschrift of druk gegeven. 

Vooreerst dank ik aan den eerw. heer J. A. van Beek, kanunnik 
en pastoor der O. R. parochie van St. Laurena, in den Oppert alhier, een 
mededeeling van den utrechtschen pastoor W. Kemp. Het H. S.. 
waaraan het volgende ontleend is, is een uitbreiding van diens Ker- 
kehjke historie van Utreeht en bevestigt — wat trouwens reeds gedeelte- 
lijk af te leiden was uit de omstandigheid, dat A. AUard, die niet 
O. R. K. maar gereformeerd was, deze platen uitgaf, — dat ook de 
niet Oud-Roomschen medewerkten om den .strijd levendig te houden en 
daartoe niet altijd de meest uitgezochte middelen gebruikten. Pastoor 



Digitized by 



Google 



1706—1706 LUSTHOF VAN MOMÜS: „ROMA PBRTURBATa" 113 



Kemp schrijft, in verband met de middelste der drie Toorstellingen Tan 
deze plaat: 

, J)e oncatholyken seheenen ook deel te neemen aen de blijtschap welke 
de vrinden van Sebastenos betujgden; hoe wel eenige te verre gingen 
en verscheide vuyle pasquillen met verfoeielijke toepassingen op Romen, 
de Paus, de Jesuiten enz. uytgaven, die d' onverstandigen ook al ten 
deelen aen de vrinden van Sebastenus toeschreven. 

Een oncatholjk man heeft zelfs Medalien doen slaen van Goud en zilver 
op de grootte van een Ducaton WBerbg deze uitlegging gevoegd werd 

üytiegging van deze Medallie: 

Petrus Codde 
Aertsbisschop van Sebasten. 

Op den voorgrond vertoont sig een Lam leggende op twee knotsen, 
welke knoteen in het out HollaDts beteekent Codde: Sin spelende op de 
naem van den Aerts-Bisschop : aen de eene zeide siet men in *t verschiet 
de groote Siut Pieters Kerk van Romen, en daer nevens het Vaticaen 
of Pauselyk Palys, uyt welk Palys voort komen blizemstralen op het 
Lam: maer de Heemel die de regtvaerdigheid bemind, en over 'tmen- 
schelijk geslagt, jaa over Pausen regeert aengezien de Paus zoowel fylbaer 
is als andere Menschen, weerhoud den blizem of ban van den Paus, 
door het nedersenden van zijnen blizem en beschermt alzop de onnozele, 
die op hem betrouwen: voor het Lam ziet men een Leeuw gewapent 
met zwaard en pylen, welke Holland betekend, die in 't herroepen van 
den Aertsbisschop zyn Eerwaarde uyt de wrede klauwen van de quaet 
nemende Geestlykheid geret heeft met dit omschrift 

Insontem frnstra ferire parat, Dat is: 

Hy tragt te vergeefs den onschuldigen te treffen." 

L. Mozzi, Histoire des révolutions de Péi/Use d' Utrecht. II. pag. 7 seq. 
schrijft over de medaille, waarvan de keerzijde alleen, zeer vergroot, in 
't midden is a%ebeeld, het volgende: 

„üne médaille, que Ie parti fit paroitre dans Ie même temps, necontri- 
bua pas moins k relever Ie courage de Codde; il voyoit par-Iè que ses 
amis étoient fermement décidés k s'opposer k toute nouvelle nomination, 
persuadés, comme ils Ie publièrent partout, que personne ne pouvoit lui 
ètre préféré pour Ie gouvernement des catholiques de ces provinces, et 
que sa déposition n'étoit autorisée par aucune sentence canonique. (Racine, 
histoire eccl^ 1. c. page 116, 117, etc. Cette médaille, frappée en bronze 
et en argent, offroit d'un cóté Ie portrait de Tarchevèque de Sébaste, avec 
cette inscription latine: ticario apostoUco (enz.}; et cette légende prise 
d'Horace: Jfon êumit aut ponit honores, arhitrio popularis aura: il ne 
prend ni ne quitte les honneurs au gré du caprice de la populace. 
L'application de ces vers étoit des plus injurieuses au snint Siége; mais 
toute l'indignité de ce monument se montroit au rovers de la médaille. 

IV 8 



Digitized by 



Google 



114 LUSTHOF VAN MOMÜSI „ROMA PERTüRBATa" 1705— 1706 

L^, sur les armes du vicaire apostolique, étoit représenté un agneau 
tenant Ie pied appuyé sur Ie livre des Eéponses, indiqué par les Initiales 
Betp. Ce liTre avoit été condamné k Rome; et c'étoit sans doute pour 
contrebalancer cette sentence. qu on avoit représenté k cöté Ie lion belgique 
dans Vattitude de Ie défendre avec son g-laive et ses dards, emblême des 
sept pro^inces confédérées. . . . Tout k l'entour se Hsoit une légende 
latine. exprimant 1'inutilité des efforts de la cour de Rome pour frapper 
rinnocence. Cétoit ]k l'idée que la secte travailloit principalement è 
répandre. Elle vouloit fisiire considérer son chef comme une victime, immolée 
a Ia vengeance des Romains; elle réproduboit cette idéé sous toutes les 
formes, pour la fisiire prendre dans Ie peuple, et une foule de libelles et 
de vers répandus dans Ie public, n avoit pas d*autre but." 

Wat op bladzijde 20 van 't zelfde werk voorkomt, omtrent de beide 
buitenste voorstellingen, verdient nog mededeeling: 

„üne autre gravure, faite en forme d'une médaille de grande dimension, 
et que Hoynck dit avoir vue (Hist. eccl. Ultr. art. xvii.). surpassoit en 
impiété grossière tout ce que des luthériens ou des calvinistes avoient 
imaginé dans ce genre de plus outrageant pour Ie saint Siége. T^ cOté 
droit représentoit Ie buste du pape portant la tiare. La tête étoit dessinéc 
de telle sorte, quen renversant la médaille, on voyait une tête de demon, 
k oreilles d*Ane. Le revers montroit de la même maniere une tête couvcrtc 
du cbapeau de cardinal ou affublée d'un capuchon auquel pendoient def; 
Ronnettes. Ces allusions burlesques étoient ezpliquées par des légendes 
qui le disputoient en grossièreté aux figures même." 

♦3267. „De NIKWE roomse kerk TROPHEE." (Muller 
No. 8410*). 

Opschrift boven de berijmde „ Verklaaring tan de nevenstcande Ft-^ 
guur*^^ die ik hier in haar geheel volgen laat, omdat ze alle deelen 
noemt, waaruit het karikatuurportret van Clemens xi is samengesteld, 
dat ernaast is a%ebeeld in ^en ovaal, gevormd door een gefigureerd 
cartouche, zóó geteekend dat bovenaan en onderin deze lijst, door daarin 
aangebrachte openingen, vier beestefiguren zich alsspotbeelden vertoouen. 
Boven *8 pausen spotbeeld staat: 

„2>i> Kruis is 't beste Teken Om "s Duivels magt te breken 
Door Hopman Belsebul Gesckied dit aape spul\ 

lager: 

„De Waereld hooger staat als dees' geweide Klok 
't Is om de CoDDigheid in spijt van 's Paussen Kok", 
en daar onder het tijdvers: 

,,TB VERBOR, C«sar; paCabo bt fokDkra skptbM ', 
dwars voor het beeld een tweede tijdvers: 

„CLhMens B8T0, aLbank patbr, bona fosDbra skrVa". 



Digitized by 



Google 



170a— 1706 LUSTHOF VAN MOMUS: „BOMA PIETÜBBATa" 115 



Door de roade opening, links boven in het lijstwerk, steekt de kop van 
een wolf met bisachopsmijter op en een schaap in den bek. Dit is een 
klanknabootaende spot op de bisschoppen, reeds in 't begin der zeventiende 
eeuw gebruikt: bijtsekaap voor bisschop^ wellicht uit 't hoogduitsch naar 
ons over gekomen. By den kop staat dit versje: 

,.Dees Bisschop is een kok, en herder van zijn sch&pen 
Braad haar als kok, vreet z* op als wolf. als al zijn Papen". 
Aan diezelfde zijde komt de kop van het daar a^beelde zwijn, met 
f«n baret op, door de benedenopening; in het ornament er achter leest men: 
„Der Papen soberheid mag met de varkens pralen 

Dog Hollands Coddig volk Haar wbblde sal Bepalen". 
Voor zijn snuit, in den onderrand van het groote medaillon om *t spot- 
beeld en boven een omgevallen lantaarn waarin een rookende hoop 
st . . . . in plaats van een brandend kaarsje geplaatst is, staat nog: 
„Men sal se met Nagtslonsjes zoeken 
Die Clemens bullê wille vloeken". 
Men heeft dit inschrift eerst willen plaatsen in het krulomament daar- 
onder, zooals blijkt uit de woorden „Men sa"(l}, die daar nog zichtbaar 
zijn. Onder het geheele varken staat nog in één regel: 

„D^ Faap rtf« KersnagU Mis toyn sat Treft door dit slontje ('t hier- 
boven vermelde lantarentje} ^t rechte pad'*. 

Rechts bovenaan k^kt een ezel door de opening, hij heeft een bril 
op en een boek vóór zich. terwijl in het ornament dit 2-regelig 
versje staat: 

„Een Ezel door een Bul voor geld geleerd gemaakt 
Leest zijn getjê; dat koks krauwel daar van braakt". 
Door de opening, aan dezelfde zijde onderaan, steken hals en kop 
van een gans, met een rozenkrans in den bek en met omschrift in het 
ornament: 

,.1K geu» voH HoUand ml aan 'tBoose kranke tellen 
Hoe lange jaren 't nog de Fau$ sal konne stellen'. 
Ook hier is een oude klanknabootsing oorzaak van *t beeld; de gans 
werd reeds in 't eind der zestiende eeuw, met biykbare zinspeling op 
't engelsche goose^ als beeld voor den geus gebruikt 
Het vers dat 's pausen spotbeeld verklaart, luidt: 
„Wanneer men GLBMKNS tiet dus Coddig opgesmukt 
Denk met wat reden ky 't Coddig Geloof verdrukt 
1 Zijn Hollands^ karing neus begint ket vet 'tontdruipen 
(Zl/ii karing braad kier niet} zijn KOK vast keen moet sluipen. 
Die kier by 't Vagevuur zijn pot niet kooken kan ; 
't Word Cknidig uitgepist van 't volk in 's PaUSSen Ban) 
3 Zijn mond de Mis-kan maakt dien Afgods dienaar dronke 
Hg tfüslgd ket alles in; voor 't volk word niets gesekonke 



Digitized by 



Google 



116 LUSTHOF VAN M0MÜ8 : „ROMA PERTÜEBATa" 1705— 1706 

8 2yn oog de Meel god ziet een Lighaam, daar 7 niet is 
Hij maakt het door '^ stem: fcat dunkt w, is dnt MIS? 
4 De Mis-kelk komt daar hj; h . ..de Zef/eh aan (6) de BulVr 
7 Het Mislf/k Boek gehjkt na loodse Tahnuts p'ullen 
Met (8) Peters Sleutels, en (9) Driedubbele goudr Kroon 
10 V Ciborie voor zijn borst 11 '/Patêne toor zyn koon 

12 Het toomtuig aan zijn hals toor d ezels om te reiden; 

13 De vissen, om zich in de Vasten te beleiden 

[Alsehoon zijn dis ook is van lekker vlees voorzien) 

Al heiligheid, die hy, voor klein geld^ aan komt bïen 

14 
Maar boven al : zyn klok kan ons ten hemel luyen 

Uitluyen 'tCoddig volk; doch 't kan haar weinig bruyë 

Ben PATRIARCH voor PaUS de KBISKR licht steld aan 

Daar Hollands roomse Kbrk met regt kan onder staan 

14 Zijn klok muts draagt ook nog (15) weijquastê (10) frasseligtë 

17 De Pater noster, om 'tonnosel volk te stichten 

18 Ave Maria «i — (19) Sint Peter bid voor ons 

(20) [Licht lampen geeft men u: zo niet gij krijgt de bons 
21 Sint Jacobs schulpen, en 23 zijn staven voor het leste 
Duid 'sMunniks Pelgrimschap uit d" Hollandse gewestë.'' 
In den klokmuts (de tiaar) onder No. 14 vermeld, staat, op de wijze 
zooals de naam van den maker in de klokken gegoten wordt, als rand- 
schrift: „OA LLUS MB FE ciT MDCC." Gallus staat hier natuurlijk voor 
Theod. Cock: Gki11u8=coq=Cock. 
Op den onder de tiaar uitstekenden band met kwast leest men : 
,*k Zweer by mijn sool, en dese Stool Mijn hulp te bien den Saaer Pool 
Om's Kijsers hart wat te versachten, Als d" Hollandse Vereende Mach ten'\ 
Onder deze berijmde verklaring staat, door een lijn afgescheiden, een 
15-regelig vers met opschrift: „Op de vii pauslykb sacbamentbn" ; en 
dtór onder nog een 4-regelig: „Op Vader CLBMENS Xl", die ik hier niet 
afschrijf, omdat ze te weinig met do prent zelf te maken hebben. Geheel 
onderaan echter nog een 4-regelig versje, dat ik om de woordspeling 
wël in zijn geheel opneem: 

„Antwoord op 't bovenstaande. 

Wat legt gy Clemens met uw BULLEN hier te knoejë 
Wyl Hollands voordeel meest gelegen is in KOEYEN 
Die ziet gy liever met twee voeten als met vier 
Van d' eerste üw buidel groeijd behalven uw plaisier". 
Geheel onder aan deze kolom verzen, die de linkerzijde der plaat 
vult, is het verzonnen adres gegraveerd: Pius SectUctlHs excudit 

FrancofurtV^ 



Digitized by 



Google 



17*»5— 1706 LUSTHOF VAN MOMÜS: „ROMA PKBTÜRBATa'* 117 



Het yers in boekdruk achter deo algemeen en titel heeft tot opschrid: 

.^ ZCÏ5BBBELD, of de ROOMfiË KBRK-TROPHEE, Tertoond in het 
Pausltk bbeld, Omhangen met al het Booms Kerkeijk Huisraad. 
Het TW£KDE OBBOD overtreeden." 

Het vers \angt aan: 

^De Koomse Beeldei^dienêt men in dit Beeld bevind,'' enz. 

Stephens, Cat. Brit. Mus. No. Ié37 beschrijft deze prent óók zeer 
uitvoerig. Onder No. 2S0O vermeldt Muller een dergelijken kop met 
het opachnit: ..Uorgoneum caput." De voorstelling zelve is zeer oud 
en waarschijnlijk genomen naar een duitsche prent, reeds in 1577 uit- 
gekomen met hetzelfde opschrift en verzen van J. Fischart ZieGoedeke, 
Qrundrisz I. bl. 891. No. 23 en 24 en Muller No. 439, die daar de ver- 
maling vermeldt van het vers: .,Ein seltsames Meereswunder." 

*3268. „Door MUNNIKE-JAOT, Worrf BABKL VERKRACHT." 
(Maller No. 3410'}. 

Opschrift boven het volgend 24-regelig vers, in drie kolommen, gegra- 
veerd midden boven in deze spotprent op Theod. Cock. 

,,1 Zie! Neerlands Leew, ter jagt op (2) Babels Beest 

(Gesterkt van (3) 's Hemels Wraakbode) onbevreesd, 

Verdreüt alhier (4.4) al de Q^schoore Kruinen 

Ter vlucht op ezels, bokken, zwijnen, ruinen 

Gelijk oen luye, geile, gulzige hoop 

Met (5} haare hoere kindVen op de loop 

Waar med z' haar schutiheer (6) kok, vermomd, beidden 

Die na de vlucht haar rey vee gaar zal brdden 

Zo hy niet eer geregen word aan \ spit 

Van 7 Hollands Ridder dien hy strekt een wit 

£n drukt (S) de Pdpen die hem ^lasterschende 

Van omgekoft te zijn door Codde's bende 

Zie (8 b) Codde zelf van Rome weergekeerd 

Word van (9) den Staat verwelkomd en geëerd 

Zie voorts 10 haar schielijk vluchten uit d^ stddo 

Te water wijl z' als heeren haar verkleden 

Om niet als Munniken bekend te zijn 

11 Hoe z'ook de dorpen ruimen by 'tdozyn 

Als grdte banjer heeren in karossen 

Zo moet men die rebellen 't Land uitbossen. 



P.S. 2io 'tcoDDig volk gaat trouwen 
Zal 't wis ons KOKJe rouwen 
Dat hij haar feesten niet 
Bediend terwyl hy vlied". 



Digitized by 



Google 



118 LUSTHOF VAN MOMUS: ,,ROMA PERTUEB ATA " 1705-1706 

Behalve dit vers staat er onder in de plaat alleen het volf^ende 
tijdvers: 

,.HOS HEB08 MonaChor apprbnde bataVe rebeLLks' 
eu het verzonnen adres: .^etifdirtns Antisolitarius excudit Ront'\ 

Links op den voorgrond der plant ziet men Cock vluchtende op het 
zevenhoofdif»' monster (de R. K. kerk) waarvan drie koppen afgeslagen 
zijn en dat vSn angst k . . t. Voor hem uit en achter hem verscheidon 
roomsche geestelijken, op bokken rijdend en te voet. allen vluchtend voor 
Mars?, die op den HoIIandschen leeuw gezeten, hen najaagt; de pijlbundel 
op het schild, dat hij aan den linkerarm heeft, wordt saamgehouden door 
een lint, waarin de spreuk: „Concordia res parve cres"(cunt); in de 
rechterhand houdt hij een gevelde lans. Eenige mannen te paard, die eeu 
vaandel medevoeren, waarop ,.pro secularibus", volgen hem. terwijl ook de 
Wraak, met bliksemschichten in de rechterhand, uit den hemel komt aan- 
gevlogen om Cock te verjagen. In 't midden, op den achtergrond, ziet 
men een zaal waarin verscheiden personen staan, van welke twee elkaar 
omhelzen. Dit moet voorstellen, hoe Codde door de Staten-Generaal ont- 
vangen werd. na zijn terugkeer uit Rome. Rechts zijn op den achtergfrond 
personen afgebeeld, die per rijtuig heengaan ; links anderen, die in een 
schuit vertrekken. 

Boven het versje in boekdruk, achter den algemeenen titel, dat op 
deze plaat doelt, staat: 

,,8 Zinnebeeld, of, door MUNNIKE-JA6T Word Bauel verkracht. 
Het DERDE GEBOD overtreeden." 

Het versje vangt aan: 

,,De Munnken zweeren by de Heiligen haar naamen, 
Onteeren 's Hf eren ynnm aldus;* enz. 

Stephens. Cnt. Brit. Mus. No. 1438 beschrijft de prent uitvoerig. 

De voorstelling is volkomen dezelfde als die van de spotprent op Pater 
Peters, hier voren in Dl. III onder No. 2797 beschreven ; waar toen Peters 
op 't zeven hoofdig monster zat met het z. g. ondergeschoven kind van 
Jakobus II. Dat niet dit kind. (zooals Muller meent), maar de volwassen 
man Theod. Cock moet voorstellen, blijkt uit het vers. 2iOu men op 't eerste 
gezicht geneigd zijn met Muller aan te nemen dat het dezelfde, nu inge- 
korte, koperplaat is van dat noramer, de menigvuldige verschillen, die 
bij een nauwkeuriger vergelijking op te merken zijn. maken het zeker 
<lnt dit. ten minste bij de hier aanwezige, niet het geval is. Daar do 
plaat in Koma Perturbata blijkbaar een ingekorte is, blijft de mogelijk- 
heid bestaan, dat men in den tijd van Pater Peters nog een kopie van 
de toen gebruikte prent gemaakt heeft en deze in 't bezit gekomen is van 
'len uitgever van den Lusthof van Momus. Ik heb deze kopie echter 
nooit gezien. 



Digitized by 



Google 



1705-1706 LUSTHOF VAN MOMÜS : „UOMA PKRTÜRBATA*' 119 

*3269. „ZINNBBKBLDIO POUETEKT van de K. w. H^ THBOOO- 
EUS de COc". {Muller No. 3410^). 

Opechriit boven een spotprent op Theod. Cock, met zinspeling op 
de beteekenis van zijn naam in 'tfransch, afgebeeld als een kraaienden 
baan, uit welks bek dan ook de woorden ,.coG coc coquo" komen. De 
figuur van den haan hi slechts in omtrek aangegeven en de gebeele 
ruimte gevuld met een vers, niet. zooals Muller zegt, tegen de aanhangers 
van Codde, maar tegen Cock. Links van den haan staan, in de hier 
gevolgde orde, de volgende inachriflen onder 't opschrift: 
^Wijl elk de Franse zwier bemind En dat de paus is Frans gezind 
De COC met Frans>een naam ook praald Die word in 't Duits een haan 

vertaald 
£en FRANSMAN haan heet iu 't Latijn Dees' Haauen trekken — dus een Ijn 
Waarom 't ook wel komt dat dees vlucht Uit Holland met veel reen beducht 
Dus blyft dit niewe Drie-gespan Noch lang in StAten Neerlands Ban". 
Dan *t tijdvers: 

„DBNOTAT EN NOMBN FRANCO ORE AH! OALLVS ADKURANS". 

Lager nog: 

De GEKAPUINDE HAAN 

ofte 

Der MUNNIKBN «i NONNEN MORGEN-WEKKEE". 

Eindelijk : 

,.Aan de paus 
Paus, houd gij 't met de GOCcednen? Wel dat zijn ketterse ondcrddtieu*. 

De haan verliest verscheiden veeren uit zijn staart, nis „Roomse Bnn", 
..Aanroeping der Heilioen", .,Mi8doen''. „Absolutie", ..De Vasten". „Biegt", 
..H: OliseV' enz. terwijl hij ..Philosophia", „Poësis", ..Retorica', .,Litt6* 
ratura", ,.Aritmetica" en „Grammatica" k.kt, waarop de vraag en 
't antwoord doelt onder zijn pooten: 

..Kakt hij van angst? neen maar op ketters 'T zijn altegaar gegeete 
Letters". 

Het vers waarmede het lichaam van den haan is gevuld, bevat een 
waarschuwing om zich Cock niet op den hals te halen, daar zijn leer 
dezelfde is als die van den paus. Een Coddig Peter (Petrus Codde) tracht 
hij te overwinnen; hij is bizonder vlug en geleerd; hij heeft lang te 
Leiden zijn gemeente gediend mnar moet nu ter wille van Codde zijn 
Vicariaat laten varen. Nu dit zoo is, raadt men hem aan zich te ge- 
wennen bij vele geestelijke hennen en te maken dat zy geestelijke 
eieren uitbroeien. Kwam paus Jut (pausin Johanna) nog eens voor den 
dag, dan zou deze hem daarom zeker' prijzen. De dichter besluit roet 
een groet en den wensch: ..Maak noch menig Pauslijk cocceaan En 
speel den gebraaden haan". 



Digitized by 



Google 



120 • LUSTHOF VAN M0MU8 : „EOMA PKRTÜRBATa" 1705— 1706 

In den rechterbenedenhoek der plaat staat het vol^nde verzonnen 
adres: „Tot Emmerik bij Dirk de Haan in de Boomsa Kok'*. 

De bij Muller 8. No. 3418 B beschreven plaat is precies dezelfde 
als deze. 

Boven het versje in boekdruk, achter den algemeenen titel, dat op 
deze plaat doelt, staat: 

^jé ZiifNBBBBLD, de HAAN, of *t Zinnebeeldig Pourtret van T. de Kok. 
Het VIKRDE QBBOD, ten opzichte van de Zondag, versmaad' . 

Het versje begint: 

„Veel bonte veeren heeft de Haan, veel Heil'ge Dagen 
Het Pausdom:'' enz. 

De plaat vrordt bij Stephens, Cat. Brit. Mus. beschreven ouder No. 1439. 

*3270. :,ZkBP Voor de IaNSBNISTBN EN IBZUITBN," (Muller 
No. 8415). 

Opschrift boven een vers in twee kolommen, gegraveerd onder de voor- 
stelling, die ik als de oorspronkelijke beschouw, van de prent No. „5" 
in „Roma Perturbata". 
Dat vers luidt: 

,,De * Aartsbisschop, wiens getrouwheid waakt 

Voor 't heil der Zielen, tyt aan 't » Ziften 
Van deugd en ondeugd, spijt die 't wraakt 

En weet het goed vant kwaad te schiften, 
Door 't * Hemelsch hulp en 't * Staats bestier 

Dat alle tweedracht steets helpt weeren. 
Daar > Coddb, * Cok, hoe trots en fier 
Met al zijn Bende, kan vemeêreu, 
Geen Valsche • Bul noch Ban noch brif, 
Qeen Kap, noch muts noch mijter, baaten. 
Het zij aan ' Rome leet of lief. 

Men leere dan dien • Weerhaan haaten. 
Die (naar den wind van heerschzucht waait 

In 'tVatikaan) Zich steeds wil wenden, 
En naar 'tiezuitisch rot zich draait; 

Maar nu de * Tyd het toomt in 't schenden 
Van deugd en tucht^ houd hij met een 
In toom hun » ** BijgelovigheOn.*' 
Ofschoon dit reeds een verklaring is der plaat, beschrijf ik huur uog 
iet« nader om de verschillen met de kopie straks te beter te kunnen 
aangeven. 

In den linkerbovenhoek der prent komt een hand uit de wolken 
./t Hemelsch Hulp*', die aan drie koorden ..De Zeef' .,Hooch Nodich" 
houdt, welke geschud wordt door .,Codde Aartsbisschop van Sebaste". 



Digitized by 



Google 



1705—1706 LUSTHOF VAN MOMUS: „ROMA PBETURBATa" 121 

die aan de linkerzijde op een toren staat en door ./t Staats bestier', afge- 
beeld als een hand, waaruit bij den pols zeven pijlen (de zeven provinciën) 
steken, omwonden met een lint waarop .,£endrag(t) Mackt maght '. ..Cok 
met sgn Benden" vallen door de gaten der zeef heen. de ,.Jansen isten' 
blijven er in. Cock heeft een papier in de hand, waarop: ..D e Bul", 
doelend op de „BuUa Unigenitus". Een ander der vallenden, (linksboven 
Cock), heeft een papier waarop staat , .Benige Cekr: eten" (sekreten). 
Midden boven in de plaat is „De Tjd ' afjgfebeeld, die drie monsters: 
.,Bygelovigheên of Twist gewelt en bedrog", met ketenen gebonden, 
voor zich uitdrijft. Ter rechterzijde, op den voorgrond, een toren, op welks 
spits „De Weerhaan van Rome" (Cock) staat. Op den achtergrond „Rome" 
te midden van heuvelen. 

*3271. „lAKSSBNISTEN en MUNNIKBN-ZREP". (Muller No. 3410*). 

Kopie der vorige plaat met een geheel ander 20-regelig vers, in twee 

kolommen en met bovenstaand op.schrift, gegraveerd onder de voorstelling. 

Deze heeft de volgende verschillen met de oorspronkelijke plaat: in den 

rechterbovenhoek is het vierde gedeelte eener zon afgebeeld, met twee 

St Pieters-sleutels er in en het omtichrift: 

„De Paus 8^ Pieter bid, wild tog den hemel sluiten 

Voor 'tcoDDig volk en houd de lanssenisten buiten'. 

Bij de hand, die uit de wolken komt. staat bier „*s Hemels kracht''; 

de zeef hangt hier niet aan drie maar aan zeven koorden; bij de beide 

buitenste staat: ,.Alzulke Zeven moet men houwen Door zeven sterke 

Staatse touwen". Boven de hand met den pijlbundel: „Voor zulke Zèveu 

De Munn'kë beven"; er onder: ..In 'svalaen Peters schip gevaarlijk is 

r 
te zeilen 't Word in de gond geboord door dese 7 peilen''; bij de punten 

der pijlen: „Dit Zeven bond De Munn'ken wond". In 't lint. dat de pijlen 

bijeenhoudt: „Eendragt Maakt macht Concordia res parva crescuut". 

In den rand van de zeef leest men nu : „Dit ziften op een niewe trant 

Behaagd der Stóten Nederland'. Boven Codde leest men: „D' Aarts 

bisschop codde staat op Eng lenburg verheven En schud de Munuiken. 

en COC door 's hemels zêve". 

By Codde's gelaat: 

„d' Aarts Bisschop van Seba^e 

Beproefd de Klooster gaste." 
Boven in den toren, waarop Codde staat, leest men: „Dus zal het de 
Artsbisschop Codde meer nog met de Paus verbrodde". Bij Cock. die 
door de zeef valt: „Alle gekken op een stokje Boven op ons Roomse 
cocje'" en ter zijde van al de vallenden : „De lesuiten (hoe z' haar streken 
kunnen dekken) Wanneer men haar dus zift haast komen uit te lekke", 
.,De naam van lesuït zo goed is als van Christen Dog nu verdrijft men 
haar en stijft de lanssenisten'. Op het papier dat Cock in de hand heeft, 



Digitized by 



Google 



122 LUSTHOF VAN MOMUS : „ROMA PERTURBATa'* 1705—1706 

staat nu: .,PausUjke Bul"; op dtU van den vallende Huks: ..Roomso 
Ban'*, terwijl de vallende ter rechterzijde nu ook een papier in de hand 
heeft, waarop .,Coddig' Mirakel". 

Boven de in de zeef ovcrp['cbleveii ,.Iuusseni.sten'': ,.De lansseniaten 
houden sta nd De Munii'ke vallen door de mand". Iets hoog"er staat in 
ccn regfel het tijdver.s: 

,.CN Ls^^ö IrrItat (^p.Tbro Mon.vCiio.s DIspkkgkns" (1705). 

Boven .,de Tijd", hier iets la^er gebraveerd dan in het oripneel. een 
lint, waarin het volgend distichon: 

,.De Tijd zift alles uit, als zijnde vol van lekken 

Shoon {sir) self lek. stopt nu dicht der lesuïten bekken". 

Nu .staat bij elk van de geketende furiën, die hij voor zich uitdrijft, 
een bijschrift, n.l. bij ,,1C" „Schijnheiliheid (sir) en Bygeloof' ', bij „17" 
„Geweld en Twist", bij „18" „Bedrog" en „lesuitë Beursen". 

,,Roma". dat in den vorigen staat als een stad tusschen heuvels is 
afgebeeld, neemt hier de geheele breedte der plaat in-, links ziet men 
„S'. Angelo", rechts 't .,Vaticano" en „S. Petro" {de St. Pieterskerk), 
waarop als windwijzer een haan, bij wiens bek staat ,.Coc Coc Coquo" 
en waarop het tweelingrijm doelt: „Staat dese Haan niet op S^ Pietcrs 
kerk te Romen? Men neem het of 't zo was, of voor de coc zijn dromen". 
Daar boven, doelende op de stad: ,,0! RoDie trots op zeven heuvels 
Verstoor het zeven van de keuvels". Op den toren, rechts op den voor- 
grond, (hier een ronde met drie transen, op de vorige plaat een vierkante 
zonder omgangen), staat ook hier de ..Roomse We erhaan", nu komt uit 
zijn bek: ..Coc Coc Coquo", terwijl er onder staat: „Dees Haan quam 
op een nagt te droo men Dat hij van Em'rik vloog na R omen". 

Vergelijkt men met deze be.schrijving wat in deel I No. IdV! noot 
blz. 87 reg. 8 v. b. seq. omtrent ,,t' Arminiaens Testament." gezegd wordt, 
dan lijdt 't geen twijfel of de maker van dein 't vorig nommer beschreven 
plaat heeft genoemde spotprent als model gebruikt, terwijl de maker van de 
hier opvolgende kopie, naar 't schijnt voor den toren met den Haan er 
op niet het model genomen heeft van den links naast den grooten toren 
sUvanden kleinereu. maar van den in ..t' Arminiaens Testament" aan de 
rechterzijde staanden. 

Ouder de tweede kolom van het vers staat het verzonnen adres: .,Tot 
Demmerik by Pieter de Zifter '. 

Boven het versje in boekdruk, achter den algemeenen titel, dat op deze 
plaat doelt, staat: 

„5 Zinnebeeld, of de JANSSENISTEN en MUNNIKEN ZEEP. 
Het VYFDE GEBOD overtreeden. ' 

Het versje vangt aan: 

„KOK wordt hier uitgezift met zyn weèrspannelingeu, 



Digitized by 



Google 



1706—1706 LUSTHOF VAN MOMUS: „ROMA PBRTÜRBATa" 128 



Die door de VaéPreii vain het Staatae VatUrÜMd, 
Als oiyfekoorzaam, zyn gemaakt tot bannelingeD." enz. 
Zeer uitvoerig beachroTen bij Stephens, Cat. Brit. Mtu. No. 14U). 

*3272. „CODDige DROOM vhu de SMALLB en BRÊDK WKG". 
(Muller No. 3410«). 

Inschnft boven in een plaat, die aanschouwelijk maken moet hoe de 
leer van Codde ten hemel, de roomsche kerkleer ter helle voert. Links 
loopt van beneden naar boven ..De SMALLE WEG*', uitkomende in den 
.jiemkl", hier afgebeeld als 'tvierdedeel eener zon met stralen en met 
het omschrift: 
de 
„Paus 8^ Peter heefl met slegt geloof gebeden 

Dewijl hij *tC0DDig volk ten Hemel in laat treden '. 
Aan 't begin van dezen weg leest men: 

,,Wie goed is, en goed schijnt mag binne treeden 
Dog al wie niet volhard, valt na benede". 
Boven den boom. die hier staat, is gegraveerd: 
„Een Boom word na syn vrugt geagt 
Zo ook het menschelijk, geslagt''. 
Een engel met olijftak en palm in de hand. waarbij ..Vreede ' en 
,,Overwinning'\ geleidt een der wandelaars op dit smalle pad naar de 
poort die naar de .,Eewigheid ' voert. Het tweeregelig inschrift boven 
deze poort: ..Aan d'Ligang van 't leven Is zeer veel bedreven'', wijst er 
zeker op dat hier de weg van den geloovige aanvangt. Naast den geleid- 
engel staat een tweede met een bazuin aan den mond en een papier in 
de hand, waarop ..Salus JSterfia'\ 

Midden in de ruimte, ter linkerzijde van dezen weg, het volgende 
tijdvers : , 

,.:«0N faCILIs, non Labga In sIDera se MIta terr.e . (1705); 
er onder: 

..De Weg is smal Men schow den val 
Men wacht zijn bénen Voor aanstoot stenen", 
er boven: 

,.De Smalle Weg betredn de lanssenisteu 
En voorts elk vroom en deugdsaam Christen", 
ter zijde van het tijdvers valt een met .,8" aangewezen jezuïet van 
't smalle pad; onder hem staat: 

.,Voor Minderbroi^r en lesuwyt 
Dit Pad is al te smal bereid 
Hebt gij geen wij quast, 
die het wjd", 



Digitized by 



Google 



124 LUSTHOF VAN MOMUS : „KOMA PKIITUKBATa" 1705— 1706 



en boven hem: 

„Wie zig op t Vagevuur verlaat 
De smalle Weg teu Hemel haat". 
Iets hooger valt een ander, met den rozenkrans in de hand ; boven hem 
leest men: 

„Draag 't Pater noster ia uw hert 
Op dat gij niet verstoten werd' ; 
vlak naast dezen vallende een 4-regelig versje: 

„De lanssenisten meend d' onnoos'le Roomse stoet 
Te gaan op *t Brede Pad om dat zij meerder vryheid 
Toelaaten daar de leek de Bybel leest met blijheid 
Zij zijn oprecht: de Paus vijnsd in zijn trots gemoed". 
Dit versje doelt echter niet bepaald op den paus. Nog twee versjes^ 
met den smallen weg in verband, staan rechts van den kerkvorst, daarin 
heet het: 

„Wie zoekt de smalle weg met doornen 
Kan 't aller eert (sic) de Paus vertoornen 
Dus is hem 'tVagevier 
Van waarde niet een zier", 
en hooger: 

„Dewijl lANssenius en ook de iA.N8seni8ten 
Genoemd zijn na S^ian die was de beste Christen 
Het zou wel wonder zijn; zo zij den Hemel misten 
Dies wil S^ Peter haar den doorgang niet betwisten 
Mitsdien z' ook dikwils met zijn net de menschen visten*'. 
Aan 't einde van den weg ia de hemelpoort, met ., Petrus Codde" er 
voor, „S Petrus", met de sleutels in de linkerhand, bij wien men leest: 
..S. Petrus verwelkomt Petrus Codde", staat op een wolk bij hem, terwijl 
links van Petrus Codde staat: 

„S*- Peter spreekt 
Zijt welkom Peter mijn genand 

Die dus de Poort des hemels vand 
Uw wandel was van goed verstand 
'k Erken de Paus voor valse Peter 
Gij, Codde zijt opregt en beter". 
Op de rechterzijde der plaat loopt ,,De BR£ËD£ WKG*' van boven 
naar beneden eu deelt zich daar in tweeen naar ,,de Hel", die rechts ligt en 
naar „het VageVDUr", dat de geheele ruimte tusschen het smalle en 
breede pad vult en tusschen twee muren begrensd is, waarop aan de een 
en de andere zijde de volgende regels staan: 

,,Wie aanstonds na de Dood niet zalig zijn 
Verlost geen Vagevuur van Helse pijn". 



Digitized by 



Google 



1705— 1706 LUSTHOF VAN MOMUS: „ROMA PERTÜRBATA 



Zij die in 't vagevuur zijn bidden : 

„Albane Clemens Ora pro nobis". 

Vlak boven het vag-evuur zijn de zeven heuvels, waarop Rome gebouwd 
ia, afgebeeld; op die welke het meest links ligt stnnt een man. wiens 
doen blijkt uit het bij hem gegraveerd versje: 

„Die hier het Vagevuur uitpist 
Dat is een rechte lanssenist", 
daaronder staat, in verband met het Vagevuur: 
„Dat KOK 

in t Vagevuur als wildbraad leg te brftdë 
Denk op lanssenius hoop Codde zijn genade". 
Op de vijfde heuvel van links af staat de ..Paus" met bijschrift achter 
hem: 

..Dien trotnen man op 7 bergen 
Geen Duivel uit de hel kan tergen', 
en bij zijn tiaar: 

..De Paus spreekt 
Die éren mijn driedubble Kroon 
Zielmisse worden aangebodn". 
Uit verschillende insehriften blijkt dat er onderling verband tusschen 
de platen dezer serie bestaat, zóó b. v. uit het tweeregelige, dat links 
langs het bovengedeelte van dezen breeden weg staat: 

,,Die door de Z6ef van coddo onlangs gevalle zijn 
Gaan hier na 't Vagevuur of na de Helse pijn". 
De gehecle weg is aan weerszijden met bloemen beplant en een menigte 
menschen, allen geestelijken, betreden dien weg, aan welks eene einde, 
aan de helzijde. een duivel en een klein duiveltje, elk met een haak ge- 
wapend, staan om de monniken naar de hel te trekken, aan welks ingang 
een poort is met een haan er op, die roept ,,Coc Coc Coquo' terwijl er 
boven te lezen is: 

,,De Munn'ken met haar ruime kldren 
Kunnen dees wyde poort passeren". 
Jjangs het d warspad naar die poort: 

„Het blosen der rosen 
verleid hier de bosen", 
bij den dwerg die bij den duivel staat : 

..Kon ik KOK binne krijgë 
'k Zou aan een spit hem rygc'\ 
onder den duivel zelf: 

..KOE noem ik kak; KAKodemon in 't Grieks ik heet 
Kom halve naamgenoot, tot ons tog binne treed" 



Digitized by 



Google 



126 LUSTHOF VAN MOMÜS: „ROMA PERTüRBATa" 1705— 1706 



CU daaronder nog dit versje, dat op duivel en dwerg samen alaat: 
.,Ik sta bier met mijn dwerg 
Elk op een Roomse berg". 
Acbter *8 duivels rug leest men: 

„Wie berwaart neem zijn wijk 
Zakt in moeras en slijk'\ 
In de ruimte recbts van den breeden weg bet volgend tijdvers : 

..pernICIeM sI appbendIs habbs Cernb ostIa apert a". 
Daarboven de beide volgende versjes: 

..Dit Pad lijd na de Hel gewis, 
Of 't Vagevuur, indien 't er is''. 

..Denkt imand, 't Klooster volk betreed het smille Pad 
Omdat zij uiterlyk baar Ordens naaw bepAlë 
Haar listig hart is ruim om 't volkje doen dwdlë 
(Tot vulling van baar kist) sehgnbijlig nimmer sat'. 

Onder 't tijdvers staan de volgende nog: 

„De Paus zijn Bul smeit uit uw banden 
Die zou in 't Vagevuur of Hel verbranden''. 

,.Al wat spruit uit den bdsen 
Betreed de brede Weg met rosen". 

„AI wie bier zoete rösen plukt 
Zgn ziel met helse doomê drukt". 

Vlak boven 'tinscbrift: „de Hel" staat nog: 
,.Alwie een Kruis beeft in de hand 
Door ^Paussen gfunst in 't Vagevuur beland". 

Bijna op gelijke hoogte met den paus staat op 'tbreede padde„Kok'\ 

wien de bisschopsstaf ontvalt, terwijl hem met den driedubbelen scepter 

van den paus de mijter afgestooten wordt Bij de voeten van den „Kok" 

stant nog: 

,.De Duivel is quansuis 

Bang voor de kok zijn kruis", 
I 
terwijl boven 't hoofd van den paus nog dit 4-regelig versje staat, in 

verband met Cock en zijn afvallenden mijter: 

,.PaUS 't is uw schuld dat kok 

de Mijter valt van 't hoofd 

Te trots hebt g'bem beschermd 

Zijns Bisdoms glans glans {sir) verdoofd' : 

nog twee anderen staan daar boven : 

„Wat helpt nu 't lézen der getijen 
Wild u tot branden maar berijen" 



Digitized by 



Google 



1706—1706 LUSTHOF TAN MOMUS: „ROMA PERTÜRBATa" 127 



en 

,.ITw wijquast blust niet 't helse vüür 
Die droogt! dawr uit in 'teerste uur". 

Onder 't opschrift: „OODDijJre DROOM** enz., boven in de plant, staat nop: 
vergDêlijkend : 

„Aan den Aanschouwer - - - Zo ^j hier ergernis in vind Zo denk, 
wie droomd die is ontzind". 

Onder de geheele voorstelling" links een 12-regelig hoUandsch vers met 
opfchrifl: .,De SMALLE WEO", rechts een even groot met opschrift: 
„De BRKKDE "WEG", waarvan de inhoud een ri^sumc^ is van al de hier 
boven vermelde afzonderlijke inschriflen. 

Boven het versje in boekdruk, achter den algemeenen titel, dat op 
deze plnat doelt, staat 

.,6 Zinnebeeld, of DROOM van de SMALLE en BRSEDE WEG. 

Het ZESDE GEBOD o vertreed en.' 

Het vensje vangt aan: 

,JSla dood de Ketters, zeid het snoode Munnken-rot. 
Gy zult, ö Leeken, daar den hemel door gewinnen.'' enz. 

De prent is beschreven bij Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1441 on ook 
Mozzi. a. w. II. 48 seq. laat deze plaat niet onbesproken. 

Nadat hij heeft medegedeeld, dat de nuntius van Keulen Codde onwaardig 
verklaard had om in gewijden grond te rusten, iets waar men geen acht op 
geslagen heeft, daar hij te Warmond wel degelijk op kerkelijk terrein be 
graven werd, zegt Mozzi dat de volgelingen zich wreekten over dezebe- 
leediging. den aartsbisschop in woorden aangedaan, door zijn uitvaart te 
vieren met de uitgave dezer prent, die dan in al zijn bizonderheden be- 
schreven wordt. 

*3273. j.Een IAN8SENIST smeed met zijn kttApen 's PAUS, KOKs Hoofd, 
en der KLOOSTER-PaPEN." (Muller No. 3410'). 

Opbchrift boven een 20-regelig vers: ,.Hier is wat niews te doen; hier 
smeed men Munn'ke-hoofden", enz. in twee kolommen, in den linker- 
bovenhoek van een lateren staat der plaat onder No. 2747 hier voren 
beschreven, doch voor hot tegenwoordig doel gewijzigd. Uit 't hoofd, 
dat op het aanbeeld ligt en nu d^t van Theod. „KOK moet voorstellen, 
komt een haan te voorschijn, die schijnt te roepen „Coc Coc Coquo", 
terwijl naast 't hoofd staat: „Dees Haan zal de Klooster Hennen Rylif/ 
en tylig hekentien". Op 't blok, waarop het aanbeeld geplaatst is, leest 
men bij een bisschopsm jter : „KOKs Mijter dielijter". Boven 't hoofd 
van deu smid, achter het aanbeeld: „CODDige Smid". De beide kronen, 
die met drie menschenhoofden in den vorigen staat rechts op den voor- 
grond lagen, zijn hier vervangen door de tiaar van den „Paus" en een 
jezuietenmuts, welke geheel in den hoek ligt, met het bijschrift: ..Hul* 



Digitized by 



Google 



128 LUSTHOF VAN MOMUS : „ROMA PERTURBATa" 170B-1706 

lauder wacht u dat geen Loyoliat u meer in de zak en pisV' ; boven 't hoofd 
links naast die muts „lesuiet'*, terwijl rechts van de tiaar, in één reg-el. 
gegraveerd is: ,.CIemens zachtzinnig is gezeid Smid maak hem zagt in 
korten tijd". Van den linkerbenedenhoek tot den rechtervoet van den man. 
die links aan het aanbeeld staat, leest men het volgend tijdvers: 

,,HEl! FKRBO MONACHOS CAPITOSOS TRADITO ET iGNl" (1705). 

Dit tijdvers staat boven negen versregels in twee rijen, waarvan de 
eerste zeven ..Aan T. de kok" gericht zijn; de laatste twee .,0p de 
paus" doelen. Om 't vers in den linkerbovenhoek zijn de hoofden vsn 
de beide personen, die in de oorspronkelijke prent meest op den achter- 
grond staan, weggeslepeu. Boven de jezuietenmuts rechts staat het ver- 
dichte adres: „Tot Coppenkaven hy Fabritius Capitalis". Voor deze prent 
is dezelfde koperplaat gebruikt, waarop de spotprent op pater Peters 
getrokken is. onder No. 2747 hiervoren beschreven ; ze is van onderen inge- 
kort zoodat de plaatrand met het gegraveerd inschrifl: ,.Ce forgeron 
myn goede vrind Fait sortir de la Teste een Kind." er hier afge- 
vallen is. 

Deze voorstelling, volgens den heer J. Ph. v. d. Keilen, gevolgd naar een 
oude prent van K. Vermander. is o. a. gekopieerd in een werkje van Joau. 
Theod. de Brij : Proscenium tita hmnana. siue emblematvm secvlarivm, ivcrti- 
dissima, ^ artificiosissima varietate Vita Evmanae JT seculi kuius depraua tim 
res, ac studia peruersissima, versibts la ti nis, //er manie is, Gallici^ If Beljicis 
ita adumbrantium^ Vt instar albi amicorvm Studiosae inprimis iuuentHti 
inseruire possint: decades septem. Weltliche lustige newe Kunststü^kj der 
jetzigen Welt Lauf fiirbildendej enz. Prankfurt In Verlegung Wilhelmi 
Fitzers. lm lahr 1627. kl. in-4*'. Dit werkje, te laat eigendom geworden 
van den heer van Stolk, om te worden opgenomen bij de zinne- en zede- 
prenten van 1600 — 1650, hoop ik in t Supplement nader te beschrijven. 

Boven het versje in boekdruk, achter den algemeenen titel, dat op 
deze plaat doelt, staat: 

,.7 Zinnebeeld, of de HOOFDK-SMID der MüNNIKBN en». 
Het ZKVBNDB GEBOD overtreeden." 

Het versje vangt aan: 



Die d' Echtbreuk minnen, en nooit hoerery vergeeten. 
Dier Paapen Hoofden, Baas, versmeed tot haar profyt." 
Stephens, Cat. Brit. Mus. beschrijft deze plaat onder No. Htó. 

*3274. .,'t ROOMS HOLLANDS RECHT." (Muller No. 3410«}. 
Opschrift boven een 28-regelig vers in twee kolommen: 
„Dtf Munn'ken zijn te licht als 'top een Wegen gaat 

Wijl HoUands Hechts Balans nooit tot haar overslaat" enz. 
ouder de voorstelling van een balans met schalen, hangend aan een wolk. 



Digitized by 



Google 



170&— 1706 LUSTHOF VAN MOKUS: „ROMA PBETÜRBATa" 129 



waaruit een hand komt, die in den linkerbovenhoek der plaat schrijft: 
„Ite — Hypocrita Qeditiosi'' 



„UENB TEKEL UPHARSIN 

Dan: 5 • • • 25'. 



„Öt; zij* geitogtn en gij iijt te licht bevonden 

Paus^ Kok eii Klooster volk biegt Is eer land uwe zonden'. 



Op de linkerschaal staat een jezuïet; bij hem een tiaar, een „mi s bo ek", 
(waarop een haan is afgebeeld, die veeren uit zijn staart verliest en „Coc 
Cor Cofjim'' kraait), de sleutels en een wijkwast, terwijl aan de touwen 
der schaal een ^yAfl aad'' en een ,^Pawlijke BuV* hangen. Bij den 
jezuïet, die een monstrans in de rechterhand heeft, leest men: 
,J)e lesuijten 
De Mart beschyten". 
Langs zijn kleed is overdwars gegraveerd: 

„Eige Gerechtigheid houd gij daar op uu? hijlf 
Acht gij den hemel voor de Fauslijhe Aflaad vijl 9 
Ziet hier urn hoop gans ijV\ 
Boven zijn hoofd staat nog: 

yjjojola help, help S^ FranCtSCUS om de Schaal 
Te drukken neêrwaards help gy heilige altemaal\ 
Bij den haan: 

„De Haane veeren 
De Schaal stofE^ren'*. 

Ofschoon er zooveel op de schaal staat en een monnik, boven wiens 
hoofd men leest: 

„TOLLUMTX7B in altum 

UT LAPSÜ GRAVIOBE RÜANT". 

en bij wiens voeten: 

^fiees Minderbroer danst op zijn klompen 
Men mag hier op zyn vlijt niet stompen"^ 
gegraveerd is, medehelpt deze schaal omlaag te trekken, blijft zij te 
licht tegenover de andere, waarb^ „P. Codde" staat en waarop oen 
,,b ybcl van Kijser Karel v" en een boek van „lansenius" geplaatst zijn, 
met den Hollandschen leeuw, die pijlbundel en zwaard in de klauwen heeft. 

Ter zijde van Codde leest men: 

„ïFifw Codde een ketter als de Paus ml doen gelóven 
Hij quam het hoekjen als Aarts Bisschop niet te boven'\ 

Boven (Jodde staan nog twee inschriften, op de weegschaal doelende: 
„Een ons Gerechtigheid weegt meer als 10 pond gunst 
Op üfeerlands Eecht-schaal helpt gemeld^ noch geld, noch kunsf\ 



Digitized by 



Google 



130 LUSTHOF VAN M0MÜ8 : „ROMA PERTüBBATa" 1706—1706 



en 
„lANssKNius {het ^d hoe 't ml) zal 't zwaarste wégen 
De Paus staaj zwichten-, want dé Staat heeft langer degê 

Van rechts wegen'. 

Binnen langs de balans leest men: 

„Déf Mxiniiken zijn te licht Voor Holland Babel zwirhf\ 

Onder de linkerschanl is nog gegraveerd: 
y.Aan T. de coc 

Ontme/ute Haan, als al uw vt^en zyn gevallen 

Kund gy een Platos me/isch geheten zijn hy alle . 

y.tLicr f^fyf.j ^^. ]i£itnn'ken stoet na d^ hoogte wel rerheve:/ 

Dog zal als kaf voor wind zijn wyd en zijd verdreven"'. 
In de open ruimte links onder in de plaat: 

,,NON NE COHORS PAP^ ES MINOR ISTjS PONDBRE SCRIP TIS? ' (1705). 

In den rechterbovenhoek, op een afzonderlijk doek, zeven borden (doelende 
op de heuvels, waarop Rome gebouwd is) in elk van welke een pijl 
steekt; met het opschrift: 

„Dees 7 Bergen zwichten 
Voor 7 Staatse Schichten'. 

Daaronder een 4-regelig versje: 

„Op PAUS CLBMEN8 XI 
Een sterke Milo heeft zyn kracht wel eer beproefd 
Hy spleet een boomschors op die weer is toegeschoten 
Zijn hund geklemd, in 't bos gevangen bleef bedroefd 
Zo bleift nu CLRMens in do clem der Bondgenoten". 

In den rechterbenedenhoek staat 't verdichte adres: „tot Waghausen 
by ^Aufrigtig". 

Boven het versje in boekdruk, achter den nlgemeenen titel, dat op deze 
plaat doelt, leest men: 

„8 Zinnebeeld, of 't ROOMS HOLLANDS RECHT, dooreen SCHAAL 
verbeeld. 

Het ACHT8TK GEBOD o vertreeden." 

Het versje luidt: 

„De Munn'ken trachten 't geld uit Holland weg te steden 
Van hnare Leeken, door Zielmis en snoode Biegt: 
Op Hollands Schaal die stoet, te licht, na d' hoogte vliegt; 
Zy zwichten met haar Kok. en danssen zonder speelen." 
Deze prent vermeldt Stephens, Cnt. Bnt. Mns, niet en wordt door 
Mozzi a. w. (II. 19) op de volgende wijze beschreven: 
„. . . . en möme temps ils firent circuler dans Ie public diffórentes gravures, 



Digitized by 



Google 



1705—1706 LUSTHOF VAN MOMÜS: „ROMA PBRTÜEBATa" 131 

dont Ie dessein ne pouvoit être avoué que par des ednemis déclarés de 
rE^irUse; . . Il ne sera pas inutile d'en donner ici une légere esquisse, 
afin de faire voir h quels excèa l'esprit d'une orgueilleuse présomption 
entmlnc rcux qui sen laissent dominer: L*une de ces gravures représentoit 
une bulance, qu une main tenoit suspendue. Dans l'un des bassins étoient 
confubément jetés enbemble Ie missel romain, un aspersoir, la tiare, des 
bulles «t des brefs. ün dominicain et un jésuite se tenoient suspendus 
aux cordes du bassin, en falsant des cfforts pour Ie faire descendre de 
leur cOtó. Dans l'aulre bassin la bible, dite de Charles T, et Ie livre do 
JaiisOuiu:^, marqué auz armes de la Belgique, entrainoient la balance par 
leur pbids. Au bas étoit représenté Codde en habits pontificaux, observant 
tr.iniiuiUement les efforts des deux religieux, et paroissaut prononcer ce 
vers gravé au dessous: 

Nonne cohors papae minor ent bis pondere scriptis!" 

*3275. „De rooms Hollandse tonoe-slyper." (Muller 

No. 3410'J. 

„5/y;; KOK' Ltrf en der Munn'Am Tongen Al die niet hebben fijn 
gezon<jcn^\ 

Opschrift boven een 20-regelig vers: ^^Ket is geen kleim kunst gude 
Tongen wel te wetten'' enz., in twee kolomnaen, rechts bovenin de plaat 
f^graveerd, die ik hier voren onder No. 28H als spotprent op Jakobus ii, 
Pater Peters, enz. beschreef. De tong op 't aanbeeld moet nu natuurlijk 
de tong van Theod. Cock verbeelden; in die tong steken, in dezen staat, 
zeven pijlen; dit is, volgens 't vers, „Om dat hy heeft den staat gelasterd 
mot zijn lerf'; werd zij eerst goed geslepen, dan zou de paus daar gaarne 
duizend scudi, ja meer voor geven, omdat Cock dan zijn, berouw toonen 
kon en „Na potcamps dood weer als vicaris zijn geëerd", zoo spot de 
dichter verder. Bij de tong staat: 

^.Daar is geen guaa der qua ad 
AU dat een Pdpe tong durft lastere de StaaV\ 
Onder in 't aanbeeld leest men nog: 

„Hj heeft tot lastrë zich gezet 
Hy diend versmeed eer gy hem wet". 
Bij de beenen van den man die den slijpsteen draait, in hot tijdvers 
{jegraveord : 
,,Co?# Vnt/f reparato M«L<? hos faber apti, '[/)qYentes'\ (1705). 
Bij de twee kijvende vrouwen, welke men door de deuropening, midden 
in de prent, op den tweeden grond, ziet, heeft men hier gezet: 
„Decs hoeren hebben tdrok 
Met keiven om de kok". 
Bij den voet van 't aanbeeld staat 't verdichte adres: ^,tot Tongeren bg 
I: la Langue'\ 



Digitized by 



Google 



132 LUSTHOF VAN MOMUS : „EOMA PERTÜRBATa" 1705—1706 

Ook deze plaat is de navolging van een oudere van K. Vermnnder (K.) ; 
zij komt verkleind en omgekeerd voor als plaat V in 't werkje von 
Theod. de Bray, bij plaat 7 (No. 3273 hiervoren) vermeld. 

Boven hot versje in boekdruk, achter den algemeencn titel, dat op 
deze plaat doelt, staat: 

„9 ZINNEBEELD of de ROOMS-HOLLANDSE TONGE-SLYFER. 
Het NEGENDE GEBOD o vertreeden." 

Het versje begint: 

,.Dic Vals Qetuif/d heeft van der Staaten President," enz. 
Stephcns beschrijft deze prent in Cat. Brit. Mm. ouder No. 14^3. 

*327G. „'t ROOMSE RAD van AVONTUUR". (Muller No. 3*10 »»). 

Opschnft boven een 32re<ifelig vers: 

„1 Heer codde heeft altijd in Vree gewijd zijn schApê", enz. in twee 
kolommen gegraveerd ouder de afbeelding van dat rad. 

De maker heeft zijn model voor deze plaat ontleend aan ,.t'Radt 
van Avontveren.", hiervoren in Deel III onder No. 2272 beschreven. 
Alle figuren om dat rad hebben hier dezelfde attributen als in 't origi- 
neel; de personen, die hier afgebeeld icijn en natuurlijk ook hun kostuum, 
zijn geheel anders. 

Op 'teerste uitsteeksel, links onderaan, zit „Codde" {!), in bisschops- 
gewaad, een olijftak in de rechterhand, een lam onder den linkerarm. 
Overdwars nna«t hem staat: 

„Men kies' weer Codde wijl geen zegen is bij andrö 
Verdraag' in Vree malkandrë". 

Boven hem een „Coddist" (2), met een hoorn des ovcrvloeds, gevuld 
mot geld, in den rechterarm en een slang links. Boven den hoorn: 
„Gij leek van Codde troud geen lesuwijt, 
Indien gij wild dat Kykdom u gedyd". 

No. „3" is een ,Jesuiet met eeu pauw oji den schoot en een schilderij 
(anrt»olding van een pausV) in de rechterhand. Bij hem staat: 
„Der lesuiten hovaardij 
Dingt als de Paus na heerschaipij". 

Bovenaan de ,,PaUs'* {4-), niet op een leeuw maar op het zeveuhoof 
dig mon.ster gezeten, met een scepter in do rechteihaud, waarvan <h' 
helft afgebroken' wordt door den „IIOLLANDSK(n) MKKCURHKs", 
die van links komt aanvliegen, met een papier wnarop: ..vki.l \ >ur uw- 
halve staf of anders Holland.s straf", met bijschrift: 

..Ts (Hemons nu niet zacht wijl hy aan Ncerlantls Staat 

De helft zijns Scepters hoe on (ijl baar glijen laat? 
Of vreesd hij ook haar haat?" 



Digitized by 



Google 



1705— 17(M5 LÜSTIÏOP VAN MOMUS'. „ROMA PERTURBATa" 133 



Rechts van Mercurius staat nog geheel boven in de plaat: 
„Den STAAT aan CLEMENS door MERCUÜR 
Zend VRBBDB op 't RAD van AVONTUUR*'. 

De man met de spoor in do hand, rechts van den paus, die bovenop 
'trad zit is hier een ..lanssenist" (5), met bijschrifl: 
„De schand're lanssenisten 
Om's Paussen Zosdienst twisten". 

De Twist (6). óóa zitplaats lager afgebeeld, is hierin jezuietenkleeding, 
roet blaasbalg in de rechter- en komfoor met vuur in do liukerhaud; uit 
de baret steken nu Medusa-slangen, waar boven men leest: 
,,De Twist blaast 's Pa"ssen ooren vol 
Dog Hollands macht maakt hem half dol' '. 

er naast staat nog: 

„Zij lagen op haar luimen 
Met slange pluimen'. 

N'>:r la^-er aan deze zijde een geharnast krijgsman (7) met een schild, 
uMirop lift ..Wapen van Clemens xi' aan den rechterarm ; een omlaag 
f;»>liMu<leii bniiulende fakkel in de linkerhand, en een gebroken zwaard 
op zijdo, waarbij: 

.Jtct Pauslijk zwaard aan twee 

Don Staat hem dwingt tot vree o! wee' . 

Onder den kriJLT-sman leest men: 

„Gij Pausselijke Ridder 
Voor irollaud beef en sidder". 

Op den top van ecu heuvel, die onder dit nul afgebeeld is. en dus schijnbaar 
al.s onder het rad, ligt ,,KOK. (S!; rechte van hem (voorden toeschouwer) 
een haan (co<i), waarbij : ,.'t Is gedaan Met de Haan'; links een boomtronk 
met een paar dorre takken en 't bijschrifl : 
„Uw Levens Boom is dor 
Uw Ampt is hor". 
Een inschrifl iets lager links, in den heuvel, bepaalt cenig.szins den 
tijd waarin de prent vervaardigd werd: 

„Hr Potcamps dood vol spijt beschrij 
Dat Ampt gaat weer uw neus verbij". (16 December 1705). 
Geheel onderin is, eveneens zinspelende op Cock, nog gegraveerd: 
„Wild gij zijn op dit Rad verheven 
Den Staat stel' u een Galg daar neven". 

In den rand van 'trad leest men: 

„Op 't Roomse Rad van Avon tuur Word uitgeblust het Pauslijk 
Tuar: 't Valt Vadke Clemens zuur. « ." 



Digitized by 



Google 



134 LUSTHOF VAN MOMÜS : „ROMA PBRTURBATa" 1705—1706 

Tusschen de speken van 'trad, die in 't midden in een kleiner cirkel 
uitloopen, staat het volg-ende tijdvers: 

..L ETH I PE BO R 0M-« FOB TVN A OB TEC TA DO LOR E ES T". 

In den rand van den kleinen cirkel: 

.,0p 't Rad van Avontuur van Romen Geen Munnik zal 't te boven 
komen: Ook word de Kok zijn smout ontnomê # ". 

Binnen dezen tweeden cirkel ziet men de Fortuin, stannde op een 

bal iu de ,,Tibris fl:"(umen). met ,.Roma" achter zich en 't bijschrift: 

„Zie hier 't Fortuin van Rome blind 

e 
Zij kangft d huik na Hollands wind". 

Geheel ouder in den benedensten plaatrand staat in twee rijen, door 

een lijn van het groote vers afgescheiden, nog 't volgend 4 regelig versje: 

,.0p 'tOverleiden van de H^ Vicaris oerardur potcamp 16 Decemb: 

1705 tot Leyden gesturven": 

.,Daar is geen zegen by een andere Vicans 

Als Codde, wech met Kok doch Potcamp waard geëerd 

Was tot 't Vicaris-a mpt niet gepredestineerd 

Het leid geen weerspraak dat door d'uitkomst openbaar is". 

Rechts, ter zijde van den heuvel, 't verdichte adres: ..Tot Radenburg 

bij Clement Fortuin". 

Boven het versje, in boekdruk, achter den algemeenen titel, dat op 

deze plaat doelt, leest men: 

„10 Zinnebeeld, of 't ROOMSE RAD van AVONTUUR. 

Het TIENDE QEBOD o vertreeden." 

Het versje vang^ aan: 

„De Paus heeft laatst Be//efTd 't gebied der Heeren Staaten 

Zich aan te maatigen," enz. 

8tephen8, Cat. Brit. Mus. beschrijft de prent onder No. 1466. 

*3277. „Coddig Nacht Gezicht". (Muller No. 34.I6). 

Eenig inschrift in de plaat onder No. 2713 hier voren beschreven 
als ,.De fi-ansche Python". Alleen ontvalt hier een kruis aan de pooten 
van den haan. die. met zinspeling op het fransche coq. Cock moet voor- 
stellen, terwijl Apollo (nu Codde) het monster reeds zes pijlen in het 
lichaam geschoten heeft en de zevende juist van den boog vliegt. Onder 
de plaat, in vier kolommen, in boekdruk, een 38regelig vers: „Hier 
word het Beest van Babel fel doorschooten," enz. met opschrift: 

„Byvokgsel tot het BEROERDE ROMEN, ofte STRAF 

wegens 'tOvKRTREEÜEN van de X GEBODEN Door de MI^NNI- 
KEN en 't overige PAUSDOM -, zynde de \vTceker DE NEDER- 

IjANDSE PHENIX. VOOKHKRICIIT. Decs HAAN CU BABELS BBKST, 

Hier schoejen op één leest.' Onder de laiitste kolom van het vers het 



Digitized by 



Google 



1705~-170G LUSTHOF VAN M0MU8 1 „KOMA PBETUEBATa'* 135 



▼erzonnen adres: ,,t' Arenaburg, by Clement de Draak." Het volgnummer 
11 staat hier overdwars in den rechterhoek van den ondersten plaatraud. 

3278. Dezelfde plaat Andere staat. (N. b. M.). 

De prent is dezelfde gebleven. Het vers is echter met zes regels ver- 
lengd, waarvan er vier ingeschoven zijn tusschen den vierden en vijfden 
regel van 't oude ver^ en twee aan het eind zijn bijgevoegd. Was het 
slot onder den vorigen staat: 

..O! tweede Babiion. hovaardig jRomefi. 

Qy zult u val nooit weer te boven komen." 
nu leest men: 

„O! waare Babels beest, trots hoofd van JRonten, 

Qy zult u val niet licht te boven komen; 

Ten zy gy staag den zin van Neerland doet 

Keur Paterbom voor Munsters Bisschop goed." 
Het adres is door deze bijvoegingen moeten vervallen. Het laatste 
gedeelte van het opschrift boven 't vers is gewijzigd, zoodat er nu achter: 
„Byvoegsel .... de nederlanse [sic] pheuix." volgt: „Mede te recht 
zich wreekende over de PAUS, wegens zyn afkeuren van de Biisschop 
van PADERBORN, tot Bisschop van munster verkoren; en willende 
in zyn plaats stellen de Bisschop van ostiabruk." Deze staat is bij Mr. 
8. van Gijn, te Dordrecht 

*3279. Dezelfde plaat Andore staat. (Muller No. 3410 ' »)• 

Veel flauwer afdruk. Een vijftal bijgevoegde inschriften wijst aan op 
welke manier deze plaat toegepast is op de roomsche kcrktwisten. De 
arend, met de bliksems in de eene en den haan (coqrCock) in de andere 
klauw, is .,Neerlands Penix". De afgrond, waarin de haan geworpen 
wordt, is 't „Vagevuur", het monster is „Babels Beest" en de schutter 
„Codde". 

Ook hier. evenals bij beide voorgaande, het cijfer 11 overdwars in den 
rechterhoek van den ondersten plaatrand. Het opschrift boven 't vers is 
gelijk aan dat van het vorig nommer. 

Ondanks alle aangewende pogingen is 't mij niet gelukt te weten te 
komen waarom er zelfs van deze prent nog een staat zonder en een met 
de hier vermelde inschriften is verschenen. Is de wijziging van het op- 
schrift boven het vers uit de tijdsomstandigheden te verklaren, wat de 
oorzaak is dat in dit exemplaar, boven hetzelfde zetsel van het vers, zooals 
duidelijk uit gebroken letters, onnauwkeurige toestelling enz. blijkt, een 
plaat mèt inschriften, en in het vorig nommer zonder deze, is afgedrukt, 
begrijp ik niet De ecuige oplossing zou dunkt mij kunnen zijn: 
Na het verschijnen van den eersten druk van „Roma Perturbata" is 
de plaat in zijn eersten staat afzonderlijk uitgegeven om bij dien 
eerbten druk gevoegd te worden; de veranderde toestanden maakten 



Digitized by 



Google 



136 LUSTHOF VAN MOMUS : „UOMA PBRTÜRBATa" 1705—1706 

de wijziging van het vers noodzakelijk, maar ook in dezen staat verscheeu 
ze nog a&onderlijk en eerst bij 't verschijnen van den tweeden druk van 
,,Roma Perturbata", met dertien platen, werden de inschriften er bijgevoegd. 

Boven het versje in boekdruk, achter den algemeenen titel, dat op deze 
plaat doelt, leest men : 

„11 ZINNEBEELD, of NEDERLANDSE PHENIX straffende Kok, en de 
MüNNiKEN enz." 

*3280. „De ROOMSE KERKEN- VISITEERDER, of ue RiDDKR 

des Niewen OBDENS van s^ JüRGENS MUNNIKEN-Rüg'*. (Muller 

No. 3410 >»). % 

Inschrift onder de voorstelling van paus Clemens, rijdende op den rug 

van een op handen en voeten loopenden jezuïet met ezclsooren ; lid, naar 

't schijnt, eener geestelijke orde van St. George, die zich aan vele ver- 

keerdheden had schuldig gemaakt, o. a. aan 't verduisteren van gelden, 

waarom de paus, (dit wordt ten minste door de prent verondersteld). 

daartegen maatregelen nam. Op 't kleed van den jezuïet ziet men een 

monogram ,.SG", op dht van den paus diens wapen en naamcijfor, een wij- 

waterbak en kwast, de St. Petrus-sleutels, een monstrans, kaarsen, een bel 

eu een beker. Met de linkerhand houdt de paus de teugels, in de rechter een 

koord met knoopen. Achter hem ziet men op den achtergrond de St. Pieter 

te Rome en onder meer gebouwen één, waarboven ,.St George"; daarboven 

zweeft een haan met basiliskenstaart .,coc'', waaronder dit Sregeligvcrs: 

d 
„Een Haan deed eertijs PetrUS schrijen 

Maar deze zal de PauS verblijen 

Van Keulen hij na Romen vliegd 

Wijl 't Munn'kendom de Kerk bedriegt 

Zal hij ze mede visiteeren 

En Kerke-diefstal haar verleeren • 
Of aan zijn Basiliscus staart 
Haar haakê na de Hel, van d'Aard". 
Boven den haan twee tijdverzen: 

,.iEDlBVs o! MonaChos raptantes peLLbre fas est". 
en 
,.A CATiiEÜRd MonaChos rapIentes papa fVoato". 
In den rechterbovenhoek boven de tijdverzen is op een doek een af- 
zonderlijke voorstelling van een met zes paarden bespannen rijtuig, daf 
door een viertal mannen aangehouden wordt. Er boven staat: 
„A l'Abbé de S^ George 
Ne coupe point la gorge' , 
er onder: 

„8t lurgens Ordens Abt word hier gearresteerd. 

Hy deed de Kerk te kort, en heeft zijn beurs vermcerd '. 



Digitized by 



Google 



1705—1700 LUSTHOF VAN MOMUS : „ROMA rKRTÜRBATA** 137 



Boven en ter zijde van de tiaar op 's pausen hoofd leest men : 

„Üe Groote BEROERDER van ROMEN, doch Niewe straffer der 

MCXNiKEN, wegens 't OVertreeden der X oebode, als eertelijk over 
't Achtete Gebod". 
Voor 't gezicht van den paus: 

„De Paus spreekt 
Ik sta de Muiin*keil met haar gordels, vol van knopen 
Haar Kerkc- diefstal zij nu moeten dier beko<)|)cu 
Ik zal voortaan haar vt)or iluil-ezels laate lopen . 
Voor t gelaat van den jezuïet : 

n 
„Clemes 

spreekt 
D* Ezel van Biliam die zei 
Met reden „Waarom slaat gij my? 
Gij twee-beende Ezel, vraagt gij 't ook 
Het Vagevuur in vlam en rook. 
Te lang de vroome zieltjes brand. 
Waar voor gij bad met onverstand 
En hebt het geld verboerd, verteerd. 
De Kerk bestolen en onteord." 
Door eeu lijn van de voorstelling gescheiden is er onder in de plaat 
een 32 regelig vers gegraveerd, in twee kolommen, aanvangende: 
.,De grootste Hoere-voogd van 't Roomse Vaticaan" enz. 
In den rechterbenedenhoek het verdicht adres: „Tot Keulen hy Dirk 
Vlieg-over". 
Het vers in boekdruk, achter den algemeenon titel, heeft tot oj)>^:lirit\: 
.,12 ZINNEBEELD, of de KKRKEN-VISITEERENDE PAUS." 
en luidt: 
..Gy straft de Munniken om diefstal van de Kerk; 
Maar had g' er voordeel van, gelijk als van de hoereu. 
Gy zoud geen str. . . (gelyk het spreekwoord zeid) beroeren; 
Want Staat, en Baat-zucht is alleen uw Heilig werk. 
Uw macht nu tisifeer^ der Staaten haat wild schouwen: 
In 'Mu^tster Paderhorn zyn Myter laat behouwen. 
Wyl ook de Keizer^ zeer geneigt tot Osnahruk, 
Den Staat ontziet, en vind in haar al zyn geluk." 
De prent wordt door Stephens, Cat, Brit, Mas. beschreven onder 
No. 1468. 

*3281. „SIC ITUR AD A8TRA, 8CILICET." (Muller No. 3410 »»). 

Deze plaat, die, als de laatste prent in den tweeden druk van ,,Roraa 

perturbata' ', dit inschrift onder in de voorstelling heeft, is dezelfde, welke 



Digitized by 



Google 



138 LÜSTHOl' VAN MOMUS: „ROMA PBETÜRBATa" 1705—1706 

Muller onder No. 2765 vermeldt, als „Het Lusthuys van Pater Peters", 
nu door een SS-regelig vers met het opschrift: ,.Room3 COCceaans 
MüNNIK^^Manl Of Hoogtyd v 't Beroerde Roeien'', in den rechter- 
bovenhoek, toepasselijk gemaakt op de zaak van Codde contra Rome. 
Dat vers vangst aan: 

,.Ziet hier (1) de kok zijn Leer en Leven net verbeeld" enz. 
De oorspronkelijke plaat, hier ook aanwezig en die juist omgekeerd is, 
heeft in den linkerbenedenhoek het inschrift: „William Loggan f: & 
Oxoniaï. Anno 1681." Naar aanleiding van welke gebeurtenis deze plaat 
vervaardigd is. kan ik niet zeggen, wellicht is 't slechts een spotprent 
op de Roomsche kerk in haar geheel, waarin de zeven hoofdzonden zijn 
voorgesteld, als alle door de priesters dezer kerk bedreven. Daar de 
eeriite staat der kopie in de verzameling van Stolk niet aanwezig is en 
ik dus geen aanleiding had de prent als ,,Het Lusthuys'' enz. te beschrijven, 
volgt die nadere omschrijving hier. In een zaal, wnarvan de achterwand 
met allerlei voorstellingen tegen de Roomsohen bedekt is, zitten rondom 
een tifel een vijftal geestelijken in verschillend gewaad. Links een 
man, in jezuietenkleedij, die zich het masker van het gelaat geligt heeft 
['/cveinsdheid), in gesprek met een vrouw [honvaardij)^ wier hoofd met 
pauwenvederen getooid is, die een zweep (geen hengel zooals Stephens, 
Cat. Brit. Mus. zegt) in de linkerhand heeft en met de rechter wijst op 
een pastei, welke midden op tafel staat met de St. Petrus-sleutels en het 
jezuietenteeken: ..IHS", en den kop en staart van een pauw versierd. 
De rechtervoet van den jezuïet rust op ..Biblia", zijn linkerarm op een zak 
^eld. Rechts van dezen zit achter de tafel een welgedane dominikauer 
monnik, wien de //uizif/Zicid, in de gedaante van een zeer dikke vrouw, een 
schotel brengt met een speenvarken er op. Rechts van dezen, eveneens 
achter de tafel, een bedelmonnik, met kap over 't hoofd, wiens geheele 
aandacht gevestigd is op het hoen, dat hij met citroen bedruipt. In 't mid- 
<len. op den voorgrond, zit vóór de tafel, op een gebeeldhouwde tabocret. 
waar omheen verscheiden ledige flesschen liggen en met het inschrift: 
.,sic curios simulant", een franciskaner monnik, die met een groot glas in 
de linker- en een wijukruik in de rechterhand, zeker de onmatitjhcid in 
drankgebruik moet voorstellen, terwijl rechts van de tafel een vijfde 
persoon zit, die de bete, welke hij in de rechterhand aan zijn vork heeft, 
vergeet voor de iccllmt^ die in de gedaante ceuer naakte vrouw zich 
achter hem op een ledikant vertoont. Rechts op den \ooTQToud //iefi^heid, 
voorgesteld als een oude vrouw met een doek over 't hoofd, waarop men 
leest: ,,omnis odor liicri bonns.", met de linkerarm leunend op een geld- 
kist en de rechterliaud uitstrekkend naar de geldstukken die op den grond 
zijn gevallen uit twee zakken, met de inschriften ,,purgatorium" en „miss»". 
Op een papierstrook, die, geheel rechts, over de pauselijke tiaar ligt, leest 
men „fondati ons", j.ijuestis", „obits", ..anniversai res", „autels", „privil:". 



Digitized by 



Google 



1705—1706 LUSTHOF VAN M0MU8 : „ROMA PERTüRBATa" 139 

..iodalgei)*', „confrer.", „troncs", „congre gations". „caDonisa tions", ,.ima- 
jifea", ..mirac :*'. Achter de geldkist een slapende vrouw {luiheid). Links staat 
de nijd, bij een geopende deur, die. met het venster er boven, de linker- 
wnnd uitmaakt en waardoor men een processie {beeldendiefist) ziet. Rechts 
tazernij, die een knuppel in de rechterhand heeft en met de linker de 
deur dichtduwt, waardoor een protestantsch geestelijke wil binnen komen. 
De rechterwand wordt verder ingenomen door een schoorsteen; twee 
hclsche gedrochten zijn bezig het vuur aan te blazen, waardoor de wereld 
verteerd wordt Boven den schoorsteen is voorgesteld hoe de jezuïeten 
(hier alle met duivelsklauwen afgebeeld), in China, onder den schijn van 
het christendom te bevorderen, op eigen voordeel bedacht waren. De 
achterwand geeft vier tafereelen te zien, twee aan twee boven elkaar, 
in de hoogte gescheiden door het inschrift: ,,Ipsi toti in peccatis co 
medunt peccata populi sui." en in de breedte door een breed lijstwerk van 
bloemen, met een medaillon in 't midden, waarin men leest „Omnia kappa 
tcgif '. Links bovenaan staan een kat en een aap, in monnikenkleeding 
een stervende bij; de kat, die hem met de linkerhand het kruisbeeld 
voorhoudt om dit te ku.ssen, neemt met de rechter de geldbeurs weg, die 
achter zijn hoofdkussen staat; onderaan is St. Franciskus a^ebeeld, predi- 
kend voor de visschen. Rechts bovenaan hoort een vos de biecht eener 
vrouw, terwijl links van den biechtstoel een monnik een non streelt; 
onderaan een vos, met een gans op den rug, in den preekstoel, illustratie 
van het spreekwoord: als de vos de passie preekt, boer pas op je ganzen. 

Gravure br. in-fbl., door of uit de school van R. de Hooghe. Stephens, 
Cat. Brit, Mus. beschreef dezen staat der plaat onder No. 1118 on 
noemt het een omgekeerde kopie der prent door hem, onder No. 1117, 
als ..Het Lusthuys van Pater Peters" beschreven. 

Als de prent, welke in „Roma perturbata" voorkomt, getrokken is 
van de alleen iets ingekorte koperplaat, die voor „Het Lusthuys van 
Pater Peters" gediend heeft, en dit moet wel zoo zijn, (zie lager) dan is 
*»r geen twijfel aan dat die en niet de door mij hier boven uitvoerig 
beschrevene een kopie i.s. Dit blijkt vooral uit het onderschrift onder de 
twt^ bovenste voorstellingen tegen den achterwand der kamer. De graveur 
heeft gemeend dat onder elke voorstelling dezelfde woorden behoorden 
als in de oorspronkelijke plaat, zoodat dit onderschrift hier het achtersto 
\oron staat en men nu leest: ..co medunt peccata populi sui ip.si. toti, 
in.' peccatis". Eerst was hij echter goed begonnen, zooals uit het later 
weirgekrabde ..ip.si" nog duitlelijk te zien is. 

Het adres, dat in de hier boven uitvoerig beschrevene, oorspronkelijke, 
plaat, in twee regels links onder in de gravure voorkomt, is in de kopir» 
rechts onderin ge^jraveerd; door de inkorting welke de plaat, die in 
. Koma perturbata'' voorkomt, aan weerszijden heeft ondergaan, bleef danr 
alleen: ,,William Loggan fee. et Ox" stu^, daar dit nu geen beteekenis 



Digitized by 



Google 



140 LUSTHOF VAN MOMUS : „IIOMA PERTÜRBATa'* 1705—1706 

meer had, heeft men daarvan de O veranderd in een groote niet kapitale e, 
alsof er .,excudit" bedoeld was. 

I$ovon het versje, in boekdruk, achter den algemeenen titel, dat op 
deze plaat doelt, leest men: 

, ,.13 ZiNNEnEELD, of de GEBANNEMü::NIKEN uit Holland p^etracteerd 
door haar OPPERSTE KOK.** 

Het versje vangt aan: 

,,'tGcbanno Klooster- volk word van haar Kok onthakld, 

Als Opper Generaal der Smnllers, Beed'laars. Boeven.'" eiiz. 

Stephcus. Cat. Brit. Mus. besohrijlt de plaat onder No. 1469. 

*3282. ijRym regelen^ Op de bovenstaande Print, of 
afbeeldzd.'' {N. b. M.) 

Opschrift boven een hooprst onbeduidend vers van 48 regpols, in twee 
kolommen, onder het afbeeldsel van de beide zijden eener medaille ter 
oere van Codde, waarvan de eene zijde ook voorkomt als middelste van 
de drie, hierboven onder No. 3C0r» beschreven. In de afsnede is hier 
echter <^een jaartal, in den rand ^een inschrift en p^een woord op het 
boek onder den poot van het lam. De keerzijde vertoont het portret van 
P. Codde, eveneens zonder eenig- inschrift. Gravure lang-w. in-*"., z. n. v. g^r. 
of adres. 

Muller vermeldt onder No. 3413 een exemplaar dezer plaat met in- 
schriften in de afsneden. 

*3283. ^^Ecdesia. Perversa, Tenet. Faciem, DiaholiJ" — 
j^Sapientes. Stvlli. Aliqvando,'' (N. b. M.) 

Deze latijnsche randschriften vullen de helft van de cirkels, die de 
spotafbceldinf^en van den paus ((bemens xi) en van Theod. Cock omnrovcn. 
't Zijn verjifroote af bceldin^ren van de spotpenniug-en op dezelfde personen, 
in No. 32ÖÖ hiervoren beschreven. Zóó gezien staat onder den paus het 
twcelingrijm: 

„LiOyola's Vynzery houd hy zoo hevig staan 
dat Hollandt wel ontrust, maer haest zal tegengaan." 
Onder Cock : 

,,Dat deez' vry raas-d en woed op Coddens regte Leer, 
Werkennen hier den Staat maer geen gemyterd heer. ' 
De prent omkeerend staat er in randschrift boven 't hoofd met boks- 
horens: ,.De Valsche Kerck. Draagt 's Duyvels Merk." en onder 's pau- 
sen beeld: 

„Den Nederlandschen Staat zoekt geen geweetens dwang^ 
maer Vrede ondert volk, dus blocidt zy P'euwen lang", 
En schoon het Helsch g-edrogt haer zegt g-eheel t' ontrusten 
Zy lagt met Romens dwang en doeld op Vredens lusten." 



Digitized by 



Google 



1705—1706 LUSTHOF VAN MOMÜS : „ROMA PERTÜRBATA*' 141 

In den rand van Cock's tegenbeeld staat: ,.In Wyson Srhyn. \cv\ 
(iecken syn.' Onder de plaat: 

„Deei' Sotskap stookt de twist int Vrye Nedorlantlt, 
Dog werd door d' Overheidt verjaagd met hoon en schand. ' 
Gravure langw. in-4".. z. n. v. gr. Eenigzins gelijkiMid op de l)0>;rlir ij- 
ving door Muller gegeven onder No. 3413. 

*3284. Dezelfde voorstelling als nominer 326G liicr vortMi. Au.U'rr 
f^ravure. {N. b. M.} 

Onder het medaillon, dat op Codde doelt en waarvan de voor^ttMlinj,^ 
omgekeerd is, staat 't volgend 4?-regelig onderschrift: 

„De Suyv're Onnoselheidt, gedrukt, gescheurd, geschonden. 
Word. doorden Vryen Staat, be.schermd en .sUirk bewaakt, 
Die in 'apaus blixem nooit iets kragtiga beeft gevonden, 
Als die van boogcriiand ge.stuyt word of geraakt." 

Onder 't hoofd van den paus, hier rechts, leest men: 

., Zoekt ghy O Vader: aan den Staat een kock tegoeven. 
Die onervaren is by t spit of by de pot. 
neen, roept hem aen u Ilof. daar d" onderdaauen leven 
Verblind, en sonder smaak, hier houdmen hem voor Sot. 

Links staal onder 't hoofd van Cock : 

„Wat zoekt 't uytsteekend hoofd al twist en loosc vonden 
Om Codde, met zyn gift, te stoeten vandc stoel, 
Wiens. leer onwrickbaar staat op zuyv're Deugdens gronden. 
En 't volk in rust te houden is zyn grootste doel." 

Onder 't omgekeerde pausenhoofd is t volgend 4-regelig versje gegra- 
veerd: 

,.Laat dan den satan vry het hoofd hier tusschen steeken. 
De vliezen zijn van 'toog, 'tGezigt is opgeklaard, 
Wy zien nu naakt en klaar Loyolaas fyne streeken, 
En zyn 'er, doorde tyd, gelukkig voor bewaard.' 

Onder Cock's hoofd, dat uu door 't omdraaien der prent rechts staat, 
is gt^graveerd: 

„Schoon dat den Sotskop met zyn guychlerij wil vroeten 
Op CoddenS waere leer, men is voor hem hier doof. 
Hy mag door 'sWacrelds rond nae 'tregt gevoelc zoeken, 
Maar hier in Hollandt, triumpheerd het waar' geloof." 

(iravure langw. in-4'*., z. n. v. gr. 

*3285. „Tot groot* verwondering van voel hier ter lande, 
Staan deese Weesens hier. Wat meent gy tot 

(wiens schande, 



Digitized by 



Google 



142 LUSTHOF VAN MOMUS : „MONARCHYE DBS DOODS" 1700 

Van die dees' heeft gemaakt, of daar 'de zaak op 

(duyt? 
Zoo gy het weten wilt, zoo leest dit Rympjen 

(uit/' enz. (Muller 8. No. 842S A). 

Eerste vier rep^els van een hollandrich vers van 40 regels, in vier 
kolommen, in boekdruk, boven en onder een plaat gedrukt, dieeeumans- 
en vrouweuhoofd vertoont: keert mea de plaat om, dan wordt de manuen- 
kop een vrouweuhoofd en het vrouwenhoofd een mans^ezicht. I^i de 
])laut btiiat ouder iederen kop een tweeregelig fransch versje en ook twct* 
repels hoUandsch die echter niet rijmen en blijkbaar in de oorspronkelijke 
plaat in een andere taal voorkwamen (zie lager). Het gebockdruktc vers wil 
deze plnat toepasselyk maken op den bisschop van Sebaston en de Oud 
Ilooraschen. maar die toepa.ssing is zeer gewrongen en even ongelukkig al.s 
het rijm. Het vei*s is ggheel auti-jansenistisch en niet, zooala Muller meldt, 
voor de helft jjfo- en voor de andere helft contra. Gravure in-é-®., met den naara 
Pierre Bonnet in de plaat. Muller beschreef dit exemplaar, maar vermeldt 
in het Suppl. onder No. 3709 B een ander, geheel met deze beschrijving 
overeenkomend, exemplaar van den heer A. J. Nijland. 

Hierbij de. naar ik vermoed origineele, duitsche prent, met geheel 
dezelfde koppen. Onder ieder der vier beelden een tweerogelig fransch 
en evengroot duitsch ver>je, tiimelijk dubbelzinnig, maar blijkbaar gediend 
hebbende voor de hoUandsche inschrifton in bovengenoemde plaat. Gravure 
z. n. V. gr., met mlres van Jos. Frid. Leopold. die, te ooideelen naar een 
driotid platen met dergelijke dubbele koppen, een serie van dit soort van 
gravures scliijnt te hebben uitgegeven. — Ook is hier nog bijgevoegd: 

Ehfirhm Historicus, of Gfschdithundiij Koi'thef/vip der Molynistf^n 
en Jansenisten . . . Ten dienst der Weetfjienjc tiaam^estelt. door R. Z. 
t' Amsterdam, By Jacob van Ro3'en, . . . 1704". 

Tus.schen titel en adres een vignet, waarop de zon is afgebeeld, twee 
huizen beschijnende, het een met „Vrede", het ander met „Twist" ak 
inschrift. Gravure in S^**.. z. n. v. gr. Daar 't boekje zoowel als 't vignet 
op de toen heerschende verscliillen doelt, is het hier opgenomen. 

*3286. „De standvastige/ monarchye/ Des/ doods,/ En 
de/ zieltoogende/ Mars in Europa;/ Tot vernietiging der 
betrachte/ vyfde monarchye in 't Christenryk :/ Verbeeld 
door/ VIII. zinnebeeldige konst-printen,/ Vertoonende 
de/ oorzaak des oorlogs en des doods,/ (waar by kortelyk 
beschreeven worden de Opkomst en de Ondergang der/ vier 
hoofd-monarchyen)/ De ontydige minnery en dood,/ Vyf 
der beroemste Waerelds Deugden, aLs/ schoonheid, krygs 
-dapperheid, wysheid,/ sterkheid en rykdom,/ Ten Grave 
gedaald;/ En eindelyk/ De monarchaale en algemeene/ 



Digitized by 



Google 



1706 LUSTHOF VAN MOMUS : „MONARCHYE DES DOODs" 143 

stryd t^ns de dood./ Alle door Nederduitse Versen, en 
Latijnse Epigrammata verklaard, en op deze/ tyd, als ook 
geestelyk toegepast,/ dooW Abraham Allard. . . . Gedrukt 
tot Amsterdam, by Carel Allard, op den Dam, ^ Met Au- 
vüegie van de E: G: M: H: Staate^i van Holland en 
Westvriedandr (Muller No. 3155). 

De keerzijde van dezen titel is wit, op de derde bladzijde is een 
32reg^elig vers afgedrukt, getiteld: „Voor-bericht, tegens 't Vooroordeel 
Der dichteren.", en met de lijst der drukfouten er onder. Aan de keerzijde 
diuirvan vindt meu den „Korte(a) inhoud Voor de Loezers.' in een gedicht 
\an 128 regels, in twee kolommen, in boekdruk. 

Aan den tekst van het hier aanwezig exemplaar ontbreekt bladz. 5—8. 

De hoofdgedachte van al deze voorstellingen is, dat Lodcwijk xiv door 
den oorlog verhinderd werd in de stichting van een vijfde wereld- 
heerschnppij. wanrvan men hem het opzet toedichtte. Deze serie is de 
minstt>eduidendc van alle uit den .,Lu8thof '; zeer gewrongen toegepast 
op al wat de spaansche sukzessie-oorlog aangaat en met Lodcwijk xiv 
als middelpunt. Ik kan daarom in de beschrijving van dit aehtUl minder 
uitvoerig zijn. Zij volge hier: 

•3287. „Oorzaak des OORLOGS en des doods". (Muller 

No. 315Ö). 

Inschnit onder in een prent, Adam en Eva bij den boom met den slang 
voorstellende. Tusschen beide, ondenuin, een doodshoofd en twee gekruiste 
beenderen. In den bovenrand der plaat is gegraveerd ,.k«ck artis martis, 
EN tNOBTis MORTIS ORioo" ; in den onderrand links: 

.^H - Z <^- ti - Cht ti de /^, nere ^ avif 

rechts: 

„Anguis peccatum. et Mortem generavit in horto; 

Sanguis jnstitiam et Vitam reparavit in arft." 
Tegenover deze prent een gedicht van twee blz. in-folio, in boek- 
druk, met opschrift: „DE DOOD en den OORLOG, Veroorzaakt 
door de zoni>e van ADAM en EVA ; Tot altyd-duurend verlies van de 
AARDSE MONARCHYE.' , mot adres: ,, Allard exc: c: Privil:'' onder 
het rechter inachrifl in den ondersten plaatrand en het volgnommer .,1" 
er boven. In den rechterbovenhoek der plaat: „Pag: 5". 

*3S88. „De ontydigk minnert en de jeuodiok staatzuchts dood. 

Vertoond door het Zinnebeeld van de twee toevallige Slaap genootcn 

CUPIDO en de dood." {Muller No. 31B7). 

De prent is dezelfde als de hier voren onder No. 1030 beschrevene en 
is een der vele door Allard pasklaar gemaakte oudere pronU»u. Boven- 
staand onderschrift staat midden onder de voorstelling van dezen ouden 



Digitized by 



Google 



144 LUSTHOF VAN MOMUS : „MONABCHYE DES DOODs" I7i>6 



man ^Lodewijk xiv), die eeu jong'e maagd (Spauje, niet de MaiotenoQ 
zooals Muller zegt, deze toch was toen reeds oud) omhelst Links van 
bovenstaand onderschrifl een 4-rej?elig hollandsch, rechts een even groot 
latijnsch vers van A. Allard, met het cijfer „2" achter den tweeden 
regel. Boven het vermelde onderschrift, in de plaat: ..Sumptibus C. 
Allard cum Priv."'; in den rechterbovenhoek: ï-Pag". 7'. 

To^'-onovcr deze gravure br. in-fol. een vers vau twee blz. in-foL. in 
bwkdnik. met opsi-hrift: ..De ONTYDIGK MINNERYK Kn de JEUGDIGE 
STAATZUCHTS DOOü/* 

3CS9. „Dood-praal van vknus, Des Waerelds .scnooNiiEiD". 

iMuller No. 315S . 

lusthrift in een doek tegen de voorzijde eener graftombe, waarin 
een geraamte (vau Venus). In den boven.*?ten plaatrand : „thersitis ac 
VENEIIIS KORMAS MORS .4^'.stimat jvjrAS."; in den ondersten een disti- 
chon: ., Forma anima*'', cr.z, ondertcekend: ..A. Allard' en het cijfer ..3"; 
in den reehterhovenhoek «Ier gravure ..Pag: 9": in don linkerbeneden- 
hoek der gravure 't adres van Allard. 

Tegenover deze prent een vers van twee bladzijden infol., in boekdruk, 
dat ook. alweler zoer gedwongen, op Lodewijk xiv toegepast wordt. met 
het opsehria: ,.Zie VENUS praalende in het GRAF: Zij bracht weleer 
Krygfi-Zege en straf." 

^82üO. „Hier legt MARS, 's Waerelds Krijgs Daiperheid' . (Muller 
No. 3159). 

Tnsehrift in de zijde eener graftombe, waarin een geraamte (vim Mars) 
ligt. Jn den bovensten plaatrand is gegraveerd : „alphakst nostborum 
MARS, Mors Omega malorum". In den rechterbovenhoek der gravure 
„Pag. 11"; in den rechterbenedenhoek een drieregelig latijnsch iuschrift 
van A. Allard: „Post Mortem, o Martes," enz.; daar onder het adres 
van Allard; onder in den rechterplaatrand „4". 

Tegenover de gravure een gedicht van twee blz. in-folio, in boekdruk, 
met het opschrift: „MARS, Doodelyk voor de Aardgenoten, Legt Gnif- 
waart door de DOOD verstoeten." 

'3291. „PRAALGRAF VRU PALLAS, 's Waerelds Wijsheid". (Muller 
No. 3100). 

luschrift in de voorzijde van een graftombe, waarin een geraamte 
^van Pullas). In den bovensten plaatrand is gegraveerd: „palladis ingk 
NiuM VANUM, POST FL'NERA CONSTAT."; iu den rechterboveuhock der 
gravure: „P^M?- 1»^ en in den benedenhoek aan dezelfde zijde, het adres 
van Allanl, terwijl in den ondersten phuitnind een latijnsch distichon 
staat van A. Allard: „Ultro (*/r) veile mori Sapicnlia;" enz., rechts daarvan 
het volgnommer „5'. 



Digitized by 



Google 



1706 LUSTHOF VAN MOMUS: „MONABCHTB DES DOODS** 145 



Tegfenoyer deze gravure een gedicht van twee blz. in-fo1., in boek- 
drok, met opschrift: „Hier legt de WYSHEID tot haar straf, De trotse 
PALLAS in het GRAF.*' 

♦329S. „Hier legt HERCULES *fl Waerelds Sterkheid". (Muller 
No. 3161). 

Inschrift in de zijde van een graftombe, waarin een geraamte (van 
Herkules). In den bovensten plaatrand is gegraveerd: „hbrodlis en 
80RTBH sTRAViT MORS HUNO QU0Q2 FORTBM."; in dou rechterboveohoek 
der plaat: „Pag: 15"; in den rechterbenedenhoek het adres van Allard 
en in den ondersten plaatrand een latijnsch distichon van „A. A."(llard}: 
„Mors immortalem Fortem facit;" enz. en rechts daarvan 't cijfer „6". 

Tegenover deze gravure een gedicht van twee blz. in-fbl. in boekdruk, 
met opschrift: ,.Ziet HERCULES zyn deugd en kracht, Tot iders les, 
in 't GRAF gebracht" 

♦SSftS. „HIER LBOT CRS8US 'a Waerelds Rykdom". (Muller 
Na 8162). 

Inschrift in de zijde van het monumentaal gedeelte eener graftombe 
waarin een geraamte (van Cresus). In den bovensten plaatrand is gegra- 
veerd : ,,MORS, PBO DIVITIIS, REDDiT MELIORA BEATis." Rechts boven in de 
pUat staat „Pag: 17'*, terwijl in den rechterbenedenhoek het adres van 
Allard is gegraveerd en in den ondersten plaatrand een latijnsch distichon 
van A. Allard: „Post Mortem stabilem Fortunam," enz. met het volg- 
' Dommer „7" rechts daar van. 

Tegenover de prent een gedicht van twee blz. in-fol., in boekdruk, 
met opschrift: „Vorst CRESUS dubbeld leed de DOOD Die hem door Staat 
en Lighaam schoot." 

*3294. „DB HONARCHAALB en ALOUMEENB DOODE-STREID.*' (Muller 
No. 8163). 

Inschrift midden in den ondersten plaatrand van deze oude prent, als 
zoovele andere, door Allard voor zijn doel pasklaar gemaakt. Door een poort 
trekken van rechts op den voorgrond menschen van allerlei stand, 
op den achtergrond allerlei beesten tegen den dood op, die, alleen, ze 
allen verslaat, terwijl de Tijd alle onderscheidingsteekenen wegmaait, al 
steekt de Faam ook de bazuin over de uitnemendheid der ïnenschen. In 
den rechterbovenhoek der plaat staat „Pag: 10'\ terwijl de verklaring 
der cijfers 1—18, die verder in deze gravure, br. infol., voorkomen, ge- 
geven wordt in het vers, in twee blz. in-fol., in boekdruk, tegenover de 
plaat, met het opschrift: „DE MONARCHAALS en aloebceenb STRYD 
icg&HB dd DOOD." Links van bovenstaand onderschrift is een 4-regelig 
hollandach-, rechts een é-regelig latijnsch vers van A. Allard gegraveerd, 
terwyi het volgnommer „8" in den rechterbovenhoek van den ondersten 
IV 10 



Digitized by 



Google 



146 LUSTHOF VAN MOMUS: „PALM-HOF DER BONDGENOOTEN'* 17O8 

plaatraod en het adres van AUard, ook rechts, in den benedenhoek der 
gravure staat. 

Dat ia de uitlegfiping Lodewijk xiv \7eder de hoofdpersoon is en de 
lieden die hem omringen allen met hem in verband gebracht worden en 
personen uit zijn omgeving voorstellen, is natuurlijk. 

Zooala ik reeds bij 'tbe^ia dezer serie zeide, zijn deze de gewron- 
genste en meest onbeduidende van alle, die tot den Lusthof behooren en 
heb ik daarom eenvoudig door bet verineldea der inschriften getracht 
de bezitters in staat te stellen verschillen, indien zij bestaan, te con- 
stateeren. 

Op geen der gravures, die met uitzondering van de tweede en de 
laatste, alle gewoon in folio zijn, komt de naam van een graveur voor. 

3295. „Het/ palm-hof/ der/ bondgenooten, / Besproeid 
door de verloste en/ juichende Schelde,/ In 't Jaar 1708;/ 
Versnellende den loop des/ Donaws, en beroerende den 
trotsen Tiber;/ Eindigende in een/ dierljke stryd om de 
bette parel van *t christenryk,/ Ofte de waare/ brug tot 
een gewenste vrede./ Vei-toond door IX. Historise Zinne- 
beelden, gepast op de/ Roemruchte Veldtogt des Jaars 
1708./ Te samen gesteld en in t licht gegeeven^ door R.J, Z. 
en Compagnip. ;l tot Ryssel, met Privilegie enz. 



Histoire emblematique/ de la/ campagne glorieuse/ des/ 
hauts alliez,/ Ou Description Heroique des/ victoires, 
remporiées dans les Pais-bas &c. Par les dits Alliez, sur 
les Franfois, en 1708./ Representée par IX Emblemes en 
Taille douce./ Recueilli 8f mis en lumierel Par R. J. Z. & 
Compagnie k Lille, avec Privilege &c.*' (Muller No. 3164). 

Aan de keerzijde van den titel en evenals deze in boekdruk, vindt 
men de volgende aanwijzing der negen platen, waaruit dit gedeelte 
bestaat en die het volgende algemeene opschrift hebben: 

„IX Uitgeleese KRYG8BRAVADEN des Janrs 1708.' 

*8296. — 1». ,.De X Zwaarste Flaajen Aan 'tEeJendaa./s EGIPTKN 
voorspeld, 1708'. (Muiier No. 3165). 

Inschrift in den kern eoner .stoartster met negen stralen en een staart, 
die reikt tot in den rerhtei benedenhoek. In elk der stralen i.s een g-e- 
beurtenis voorspeld, die in het jaar 170S zou moeten voorvallen, maar 
waarvan er zoowut p-eeu enkele uitgfekotoen is. Wat in iedere straal in 
'thollandsch medeg-edecld wordt, is in 'tfransch tusschen twee stralen 
er naast g-eplaatst. terwijl langs de beide zijden van iederen straal een 
regel van een tweelingrijm staat. 

Alle inschriften en Terzen weer te geven, die op dit blad Toorkomen, 



Digitized by 



Google 



nos LUSTUOP VAN MOMÜS! „PALM-HOF DBR BONDGBNOOTKN" 147 



zou onevenredig' zijn aan de gering'e geschiedkundige waarde der prent, 
die hoofizftkelijk in ▼erband schijnt Ie staan met don Eogelschman 
., Bikkerstaf", over wion o. a. gesproken wordt in Swift's Woi'hs cu 
met wien in verband staan de prenten door Stephens, Cat. Brit. Mus. 
▼ermeld onder Nos. 1332 en HTO, die echter deze phiat noch de serie, 
waartoe zij behoort, bchijnt te hebben gfekend. Ik vermeld hier alleen 
wat ia de stralen der ster aangegeven is als te zulien geschieden. 

,.r' „De Card: de 'Noailles Aartsbiss: v Parijs zal steivea den 
4 April 1703'. 

,.2" „Een Opstand in 'tDauphiné 7 April". 

„S * „Louis Philippe Prins v Asturien zoon van de H^ van Anjou 
zal sterven 11 April, oud 18 maande en 3 da^e". 

„i" ,,Een Storm op de Z. O. kust van Vrankrijk vernielende veele 
van hére S<"hepen zelf in de havens deu 15 April '. 

..B ' „Louis de Dolfyn zal sterven den 7 Mnji van de opstoiping des 
waters schielijk en pijnlijk, oud 48 janr Cm en 16 1". 

,.«'* ,.De Kard: Portocarrero zal .sterven van een bloedgang den 
20 JuDÜ '. 

„7" is de staart van den komeet; hierin staat de volgende voor- 
spelling: 

„De Koninf^ Lodewyk de xiv zal sterven tot Marly na een week 
ziekte van het Podap^ in de maag- den 29 Julii. des avonds ontrent 
zaa uuren in zijn 70 jaar". 

Hoe ernstig deze voorspel lifs^ren waren, kan men 't best zien aan uit 
drukkiof^n als „Podagra in de ranag"! (voeteuvel in de mnnj;!!) 

In dezen breeden staart staat boven de voorspelling: 

.,'.<? laars een en negentig is 't laatnt zijn val gespeld 
Indien het nu word waar Euroop word licht herdteld". 

Er onder: 

„De maand van luni vals verbrijden [sic] zal zijn sterven 
De pot te water gaat, tot dnt hij valt aan schervon". 

,.8" ..Mr de Chamillard eerhte FinanHer des Koning-^, zal sterven aan 
een apoplexie 1 Aug'usti'. 

..9 * „De paus Clemens xii zal sterven aan een heengezwel den 
11 Septemb' na 3 weeken gesucccdeerd van een Keizersgezind Toskaans 
Kardin:'\ 

„10" ..Loui.s, Hff v bourgonie zend in 't laatst v Sept: als Kf? v 
Vrankrijk voorstellingen v Vrede door de Hi? v Mantua d'uitkorast werd 
verzwege". 

Dcor dicht op elkaar volgende lijnen tussch e u de stralen der ster gel ij kt 
'tR"eh('el op een cirkel; in de hoeken, die deze boven in de plaat openlaat. 
l»«st men: „COMETE BMBLKMA -^ TIQz POLITlQz <!"» expliqu 

Phisieura Sorts et les Morts des pbincbs et des grand" dePRANCK, 



Digitized by 



Google 



148 LUSTHOF VAN MOMOS: „PALM-HOF DER BONDGENOOTBN" 1708 

et Mervei les de consequence ou Prognostication des Grands 
Cas, dans TEurope, sur les dates salon Ie vieu^ Style en 1708, 
par M^ Bickerstaf Astronome Anglois". 

Langs het linkerbenedenvierdepart van dezen cirkel staat: 
„Dees zinnebeeldige combet van vijf paar straalen 

Voorspeld aan Vrankrijk zo veel doodelijke qualen". 
Daarnaast, links, een ,.Mole van d jonge Pel-^^m lacob Frang" ; in welks 

r ^ 

wieken men leest: ,.Al die heule Met dees Meul Met K-EeuleMoge 

speulê". Bovenop prijkt een haan: „Qallia, quid cum Wallift?', terwijl er 

onder staat: „Door de Scottë Zal Hniet hotten*'. Rechts van den molen: 

„Dees Profecij liet Bikkerstaf Door Staatkunde of uit onkunde af'\ De 

ruimte door de ster en haar stralen ingenomen, wordt aan deze zijde als 

*tware afgesloten door een zwaard, waarbij: 

,.Dit pronkstaal zy van bloed bespaard 

'T is BO duizend guldi waard; na de nieuwe zwier 

half geld half papier". 

Onder dit zwaard de afbeelding in omtrek van een man (Bickerstaff), 

die naar de komeet ziet langs een hoekmeter, waarin men leest: 

„Mislukt het Ik zal Schaam rood staan 

Ik waag myn kunsts respect hier aan". 

De geheele figuur is met verzen gevuld, waarin Patridge's Almanakken 

genoemd worden, waarover ook gesproken wordt door Stephens, zie 

boven. Rechts van Bickerstaff wordt de geheele ruimte verder ingenomen 

door een 26-regelig fransch vers, met het opschrift: 

,.Des Meditations sur r Oracle du Mage 

Qui predit de Grands Gas par son art et courage'*. 
Achter de omtrekfiguur staan overdwars nog twee 4 regelige hollandsche 
versjes, met opschrift: 

„Verkeerd schots comPLimenT*'. 
Het versje, in boekdruk, aan de keerzijde van den titel, dat op deze 
prent doelt, heeft tot opschrift: 

„1. De BNGELSCHE PR0GN08TICATIB, of WblobmbbnT) VOOESPEL." 
en begint: „Dit Voorspel, schoon mislukt, quam voort uit *8 herten 
grond." enz. 
8297. — 1*. Dezelfde plaat. Andere staat. (Muller No. 8166). 

Aan weerszijden van de plaat is nu, in boekdruk, een gedicht van 
168 regels, met het opschrift: ,. zinnebeeldige komeet, Wegens de 
Nieuwe BNGELSK PROGNOSTICATIE, Voor het Jaar 1708; nader ver- 
klaard, in een Samenspraak tussen STARNAR en WARNAR.'' aanvangende: 
„Wam: iffevrind, wat is dat voor een schildery hier neven? 
Stam : ui Zie toe en lees, het zal u zelf verklaaring geven 
Der nieuwe Poplecy (hola) der Profecy" enz. 



Digitized by 



Google 



1708 LUSTHOF VAN MOMUS: „PALM-HOP DBB BONDGENOOTBN" 149 

Onder de rechtsche kolom het Terzonnen adres: „Vertaald, na deCopy 
Tan Londen, tot Dort by Balthaser Qoris." De bier niet aanwezige prent 
is beschreTen naar bet exemplaar yan Mr. 8. van Gijn. 

Met deze staat in nauw verband een andere, die niet tot den „Palm- 
hof* behoort; zij heeft tot opschrift: 

*3298. „Predictions de Mr. Is. Bickerstaf, Astrol. Angl. pour l'An 
1708." (Muller 8. No. 3165 A). 

Daar zij ook in dezen atlas aanwezig- is en zij door voorstelling en 
tekst het meest met de hierboven beschrevene overeenkomt, neem ik 
haar, in navolging van Muller, maar hier op. 

De gravure langw. kl. in 4*., z. n. v. gr., vertoont in 't midden een 
astroloog met tulband op H hoofd, die, evenals zijn kleed, met sterren 
bezaaid is, terwijl op zijn borst een zon is afgebeeld; zijn rechterhand 
rust op een hemelglobe, terwijl hij in zijn linkerhand een scepter? heeft 
op welks punt een lischbloem staat, terwijl er een banier of wimpel aan 
wappert; rechts van hem een arend. Achter deze voorstelling de zee 
met schepen. Een groot deel der voorzeggingen hierboven vermeld, 
wordt met vele andere in den tekst gevonden, die in boekdruk, in twee 
talen (links in 't hoUandsch, rechts in 't frausch), in twee kolommen onder 
deze voorstelling staat. Muller vermeldt een exemplaar met den tekst 
ia twee kolommen, alleen in 'tfransch; dit zal echter wel een vergis* 
nng zijn. 

*3299. — 2. ,.LBVETn)iG MODEL voH de NiEWE MODESB KRUIDIGE 

FRAN8E LUCHTSPRONG by RYSSEL". (Muller No. 8167). 

Inschrift boven in een plaat, in drie deelen verdeeld, doelende op het 

beleg en de inname van Rijssel door de Geallieerden, 22 Augustus tot 

22 Oktober 1708, waarin la Mothe zijdelings ook betrokken was, die op 

plaat 6 van den almanak van 1705 is afgebeeld in zijn hemd te paard 

vluchtend. Met terugslag hierop stelt deze prent een Franschman te 

paard voor, die in stukken omhoog vliegt, door 't schot van een Geallieerde 

in 't hemd die hem, eveneens te paard, vervolgt. Bij den hoed van den 

Franschman, evenals die van den Geallieerde, aan weerszijden met een 

o 
tekje versierd, staat: „Nagebotst Yeldteken", bij 't hoofddeksel van 

den laatfiten: „Opregt Yeldtêkë." Tusschen de paarden van deze twee 

personen staat 't volgend é-regelig versje: 

„Dri jaar geleen of ruim so lang 

De Fransman vlood int hemd 

Word nu hier tegens ruim so bang 

Vervolgd in't hemd, heel vremd''. 
Onder het paard van den Geall leerde het adres: „te Antwerpen bg 
Erven van I. Peters". 



Digitized by 



Google 



150 LUSTHOF VAN MOMÜS: ,,PALM-HOF DER BONDGENOOTEN" 17( 



'08 



Door een lijn hiervan afgescheiden en door een andere in tweeën 
gedeeld ig hieronder een BG-reg-elig hollandsch vers gegraveerd, in twee 
kolommen, aanyangende: 

,.Ziet hier wat niews Messieurs. De helJe moed der Franse 
Doet haar als gochelanrs een vreemder luchtsprong dansê 
De heste Harlequin of Oipersprinpbans, slap 
Van lede volg-d hanr nooit laDgs deze hemel trap" enx. 
Onder dit vers. v.eder door een strrep afjC^escheiden, zijn in het onderste 
gedeelte der plaat, door een vertikale lijn f^escheiden. twee voorBtellin^en 
gegraveerd, links met hot opschrift: „Melkboerè komende in 't Ge- 
allieerde Leger, trachtten ter sluik Buskruid in ryssel te brengë". 
Op den voorpfrond ziet me» hier ncfi^pn personen op den mg, elk met een 
juk met emmers, zich bci^wende Laar een 16 tal zeer primitief geteekende 
tenten op den achtcrirrond. 

Rechts lee.st men boven in de voorstelling: „Eenige der TOom: 
Boeren gchanfrê". On den voor^jTond is hier een boom afgebeeld, 
waaraan twee boeren zijn opcfehancren die het juk met emmers nog om 
de sehouders hebben, de beul op de dubbele ladder bij den boom, rechts 
een vijftal manr.en: op don ar-htergrond dertien tenten. 

Onder deze voorstellingen is. in drie kolommen, een 30-regelig vers 
gegraveerd, beginnende: ..Het buskruid aangevoerd bij nagt op snelle 
rosse ' enz. Uit de laatste regels blijkt: dat de overgave van het kasteel 
nog niet had plaats gebad. maar spoedig verwacht werd: dat de platen 
onmiddellijk na iedere gebeurtenis gemaakt werden en deze prent tusschen 
2*3 Oktober en 8 December gegraveerd is. 

De drie voorstellingen van deze prent zijn bepaald ontleend aan de 
hiervoren onder No. 31+7 beschreven plaat, die echter vrij wat artistieker 
uitgevoerd is dan d-'ze. Het vers onder die voorstelling gegraveerd is 
niet, zooals ik daar opcfnf 52 maar slechts 50 regels groot, daar in do 
beide laatste kolommen niet 14 maar 13 versregels staan, is geheel anders 
dan het hier vermelde en vangt aan: 

„Ziet hier een tafereel der franse oorlogs listen, 
Die staande het beleg van Ryssel zyn gesmeed:" enz. 
Het versje in boekdruk, dat op deze plaat doelt, aan de keerzijde 
van den titel, heeft tot op.schrift: 

..2 RYS^ELSE KRUIDIGE LUCHTSPRONG, of Courage Misli kt. ' 
en begint: 

..Verwoede dapperheid werpt tegen twalef oogen. 

En toond dolkoppig t spoor van stryders voor haar Vorst;" enz. 

*3300. — 3'. ..De IIYSSELSK TUIMELAAR". (Muller No. 3168). 
In den linkerbovenhoek eener plaat, waarop bovenaan een duif, rechts 



Digitized by 



Google 



1708 LUSTHOF VAN MOMÜS: „PALM-HOP DKR BONDGBNOOTEN" 151 

onderin een schutter is a%ebeeld, staat bovenstaand inschrift. Beide figuren, 
slechts ia omtrek g-egraveerd, zijn geheel gevuld met verzen. 

Aan den poot van de duif die, door den schutter getroffen, omlaag 
tuimelt, een brief, waarvan in het versje, rechts van den kop der duif, 
*t volgende wordt gezegd: 

„De Schilder wenst te zijn verschoond 
Dat hij de duif zo groot vertoond 

Men ziet hem door een perspectief 
Op dat men leezen zou de brief 
Gebonden aan zijn eene poot 
En onderschept door een sla-dood". 

In dien brief staat het volgende te lezen : 

,,Het is mij leet, dat de tijding onwaar is bevondë De Hertog van 
Berwijk is bij de Hert^ v Vendorae tusse Leuse en Graïnont M*" de 
Marlbourg betrekt 'tCamperaent v Pont a Tressin. Morgê passere wij 
de Schelde willende u voorzeker ontzette De grote bömê zijn nog niet 
omver gehouwe en de waerd is niet t'huis". 

In den linkerbenedenhoek der plaat, door een streep van het bovenbe- 
schrevene afgescheiden, een kleine voorstel liug; met 16 regelig vers, in twee 
kolommen er boven, dat tot opschrift heeft: „Op het YEROIFS VERRAAD 
TBOi PR: EÜOEN^ gesmeed'* en begint: 

,/t Gif quam, meent me, uit een fonten • • • • 
Een' ouden baas van 't Franse spel 
Of van een vrou van grdte staat 
Die ik om reen te noemë laat' enz. 

Onder de afbeelding eveneens een 16regelifir vers, met opschrift: „Hier 
word verraad vergift Van dapperheid geschift", beginnende: „Wat krijgs 
gebruik is dit? Veldheeren te vergeeven" enz. Op 't plaatje is „Eugenius" 
afgebeeld met het vergiftigd papier in de hand; links van hem „Dopf; 
rechts een brakend persoon, wien het „Vergif Papier" uit de haud is 
gevallen, achter deze drie personen drie andere, terwijl links, op den 
achtergrond, „Vergif Spion" vlucht; op den voorgrond een hond stuip- 
trekkend ligt met „Gif papier" in den bek. 

Het versje, in boekdruk, aan de keerzijde van den titel, dat op deze 
plaat doelt, heeft tot opschrift: 

„3 De RY8SSLSB TUIMELAAR, enz. 

of TWEEDERHANDB KRYGS-MST." 

en begint: 

„Onnoosle Krygslist^ met een Tuimelgefst vermengd, 
Mislukt, haar meesters in verdriet en .schande brengt, 
't Is onvergeevelijk dus Vorsten te vergeeven,** enz. 



Digitized by 



Google 



152 LUSTHOF VAN MOMUS! „PALM-HOF DEE BONDGKNOOTEN" 1708 

^3301. — 8*. Dezelfüe plaat Andere staat (Muller No. 8169). 

Aan weerszgdeD yan dezen staat der plaat, die zeker voor af- 
zonderlijke uitgave bestemd is geweest en door Muller onder No. 3169 
beschreven wordt, een 126regelig vers, in boekdruk, met het opschrift: 
„De RYSSELSE tuimelaar, Of voorspel van 't overgaan 
van die Stad aan de Geallieerden, Den 23. Octoher^ 1708. Eenige Aat^ 
merkingen op de Belegering^ enz. enz.'* Onder de tweede kolom van het 
vers het adres ,yTot Brussel hy OEOROE de BAKKER." 

Dit vers, dat gunstig afsteekt bij *tmeerendeel dezer maakdichten, 
geeft niet alleen een verklaring van de letters A tot C, die in de prent 
voorkomen, maar stelt de verschillende voorvallen, die bij dit beleg plaats 
hadden, duidelijk voor oogen. Alleen zij opgemerkt dat in tijdsorde deze 
prent gfaan moest vóór de vorige. 

♦3302. — 4'. „'t YencUeV'. (Muller No. 8171). 

Inschrift midden bovenin een prent over 't verschil tusschen Jozef n en 
Clemens 11 om het bezit van Napels (?) Oorspronkelijke? plaat, waarnaar 
de volgende vervaardigd is, doch met veel minder figuren dan de kopie. 
De keizer met hermelijnen mantel, scepter in de linkerhand en zittend 
op een vorstelijken stoel, terwijl de keizerlijke arend met den rijksappel 
aan zija voeten ligt, ontvangt uit de hand van een engel, die hem de 
kroon op 't hoofd zet, een zwaard; links van dien engel staat: 
„Vat Zeesar 't Wraak s waard aan. 
En vald op 't Patikaan". 
Hechts op den voorgrond zit de paus met tiaar op en in vol ornaat, 
de sleutels van St Petrus in de linker- en den pauselijken scepter in de 
rechterhand, achter zijn stoel staat Lodewijk xrv met kroon en met lisch- 
bloemen bezaaiden mantel, op eenige zakken Louisen, waarvan een ge- 
deelte over den grond ligt uitgestort Boven zijn hoofd leest men: 
„Hier blaasd Louis de Paus in 't Oor, 
De Vreede breuk, en kryg gehoor.", 
voorgesteld door een blaasbalg met lischbloemen bezaaid, welke Lodewijk 
aan 's pausen oor zet 

Op den achtergrond ziet men „Eoica" met bijschrfil:, 
„Wat zal 5 Roomen; 
U overkoomen." 
In twee rijen staan, in den ondersten plaatrand, de volgende disticha 
gegraveerd, links: 

„Zie Keyzer lozeph, hoe hem dEngel 't wraak swaard zent, 
Dat hy zig wreeken aan zyn Vyand, Paus Klcement" 
rechts leest men: 

„Klements door 't France Goud bekoord, laat zig vervoeren, 
't beroerde Euroopa, met een nieuwen kryg te ontroeren." 



Digitized by 



Google 



1708 LUSTHOF TAN M0MU9 : „PALM-HOP DBB BONDGBNOOTEN" 153 

GraTure laogw. in-fol., z. n. ▼. gr. (door P. ▼. d. Berge?) Midden in 
den ondersten plaatrand: „Gedrukt tot Augsbourg, P. T." 

♦3303. — 4>. „De PAPAGALLISE BLAASBALG, ttHjdeld door 
J0SEF8 gerechtigheid'. (Muller No. 3170). 

Spotprent op Clemens xi en Mazimiliaan van Beieren, die door den 
paus wederrechtelijk, op raad van Frankrijk, tot onderkoning van Napels 
was benoemd. Deze plaat is in vier afdeelingen verdeeld. De bovenste, 
met het medegedeelde inschrift, vertoont rechts op den voorgrond den 
keizer (A), die met den hermelijnen mantel om, den scepter in de rech- 
terhand en de kroon op 't hoofd, op een vorstelijken zetel zit en de 
linkerhand uitstrekt naar een lint, waarop men leest „comachio is *t uwe*' 
en dat ligt in een der schalen die de Gerechtigheid (C), als een engel 
uit den hemel dalende, hem voorhoudt; onder de Gerechtigheid staat: 
„Schoon Vader Clemens vr ede zoekt te mdkê 
Wild echter, losef, met dit wraak zwaard wake", 
doelend op het zwaard, dat zij in den rechterarm houdt en dat met een 
palmtak omwonden is. Hier geen arend aan Jozefs voeten, maar achter 
zijn stoel een man (6), die den wijsvinger der linkerhand waarschuwend 
opheft en zegt: „Wacht u Clemens voor de Ketters". 

Aan de linkerzijde zit de paus (2), met banbliksem, pauselijke drieledige 
scepter en gebroken degen, op welks punt een fransche lischbloem staat, 
in de linkerhand, terwijl aan deze zelfde zijde een vaandel geplaatst is, 
waarin men leest ,,DEy(yri8Sïm9 bj.ercitibvb Met Selif/ieu^e Eeirkrachten'\ 
Met de rechterhand reikt hij een degen toe aan een vóór hem geknield 
liggend man, die in de linkerhand een papier heeft, met het volgend 
ioschrift: „iNVEsmuRS van napels voor Mazimili liaan [sic) van Beyere, 
gegeYe door cleubns xi"; tusschen beide personen staat: 

„1234 
ROMA 
4132 
ARMO". 
Onder de knie van Mazimiliaan: 

..Beloofd gij aan de Paus o Mazimiliaan 
Veel wondren als gij toond aan Loodwijk; 't zal wel gaan". 
Tusschen den rug van denzelfden en de knieën van den keizer is een 
16-regelig vers gegraveerd: 

„BEYBEÊ spreekt 
Ik keer, mijnHeer de rug 
Door 't Franse goud heel vlug 
'k Begaf me tot verrddê 
Met dobbel zugt beladë 
Waar toe 'khad veel van doen 
Om glorie en om poen 



Digitized by 



Google 



154 LUSTHOF VAN MOMÜS : „PALM-HOP DER BONDGENOOTEN" 17O8 



Kniel ik -voor Clcmens neder 

Wiens liefde wonder teder 

Mij 't Onder koningsschap 

Van Napels bied. Ik stap 

Dus lioger ala te "vori 

Die alles liad verlorê 

De Investiture bul 

nul 
Schoon Korel ze acht Toor 

Mijn dniperheid doet stijgê 

Om 't Rijk door 't zwaard te krijgé". 

Onder de voeten "vnn den paus staat: 

,. Steek uw zwanrd weer in de schede 
Potrns eertijds paste vrede". 

BoTcn don recliterarm van Lodewijk xiv, die achter den paus Btmat, 
leest mpn ..Tioc LUDOVICI s^iH "t"; met de rochterhapd houdt hij een 
blansba^Pf vast waarop li>'<'lil)loomt^n ^'o-ravcord zijn en het inschrift: 

,,Üe Dr.'ies heeft mij de hlansb.-'li^ too^^escliikt Dof? Josef voor ons bias© 
niet en schrikt". \s Koniii^rs reelitervoet rust op {jeldzakken ; evenals op 
de vorifje prent een rut btzipf is een poot te doorknagen van den stoel 
waarop de paus zit. knaag-t hij hier aan 's pausen mantel. Onder de rat 
en de (over den vloer uitfre-storte) jjeldstiikken : .,Loui3€n" en ,.Scudi'\ 
leest men: 

..De hoer van Babel losef wil verkrachte 
hij blijft oprecht en zuiver van gedachte". 

Hechts daalt boven den paus een duivel neder met ba^iliskenstaart, ia 
do linkerhaad een geldbeurs. die ..500ÜO Scudi aan goud" bevat en waaruit 
er enkele vallen, in de rechter een papier, met inschrift: , .manifest De 
schat van Sixtus komt Vorst Piuto toe Wiens mildheid jegens Rome is 
nimmer moe PLfxo sixtl'.s v ". 

In de afdeeling onder deze voorstelling zijn in twee rijen verzen ge- 
graveerd; links vier 6-regelige en één 4-regelig. elk door een lijn afge- 
scheiden, met het algemeen opschrift: ..Verklaring der Cijfer getalen'* 
(1—5]; rechts mot den algemecnen titel: ..Verkldring der Letters*' 
(A — C), twee fi regelige en een 16 regelig vers. 

De derde afdeeling vertoont in 't midden: „Pauslljke Soldaten 
ter Geestelijker Strijd gedrild". Aan weerszijden van de voorstelling, 
met bovpi.staand inschrift. zestien versregels, waarvan de eerste luidt: 
,,Hier drild men 'tkrijg.s\olk int geloof" enz. De voorstelling zelfver- 
toont links een pater, met kruis in de hand, in een preekstoel, die Teel 
van een groote wijwaterbak heeft. prediken<l voor een negental vóór 
hem stflïuide .soldaten. Ouder aan weerszijden der voorstelling het adres: 
„tot Loven bij N. Medtman". 



Digitized by 



Google 



170S LUSTHOF VAN MOMUS : „PALM-HOF DER BONDOENOOTEN" 155 



In de onderste afdeelin^, in drie rijen: „Nader AANMERKINGEN, 
o^er het bovenstaande PAPAGALLI8B ZINNEBEELD**, een 50-regelig 
Ters aanvang-ende: 

„Dit Zinnebeeld; goè licns wild ernstig eens beschouwë", enz. 

Het vers ia boekdruk, aan de keerzijde van don titel, heeft tot op- 
schrifl: ..4 De PAPAGALLISE BLAASBALG, of de Hbilige Wind kryg." 

*3304. — 5. „PRALENDE BEYERSE en FRANSE AFTOQT, van 

Brussel en de Schelde." (Muner No. 3172). 

De prent, bij Muller voorkomende onder No. 27553, ia het origineel 
van (Üli uit den „ralrahof". welke bovenstaand opschrift heeft. Daar dit 
on'tr'ticel niet in de verzameling" van Stolk is. beschreef ik het te dier 
plaHt.^e. als spotprent op Jakobus ii, niet; om echter de verschillen tns«?rhen 
beiJe st: ten te kunnen aanp^even, volpfe hier nu eerst de beschrijving der 
oorspronkelijke prent naar een exon^p^iar mij welwillend daartoe afgestaan. 

„Arlequin Forieux et Panta^jion Triumpliant'. 

In 't midden op den voorgrond Lodewijk xiv met houten rechterbeen, 
waartegen een papier hangt met „Prodefuac to Loiolismo"erop. Woedend 
wil hij zijn zwaard gebruiken, maar wordt daarin verhinderd door den 
hertog van Saksen? Achter dezen de keizer en de paus, die hem tot 
kalmte manen, daar hij hun macht te gering schat terwijl Luxemburg, 
kardinaal van Straatsburg, hem bezweert zijn bijstand hem niet te ont- 
houden. Links zit de dauphin op een kar door twee padden getrokken; 
op zijn hoed zit een haan en geheel is hij de karikatuur van een krijgs- 
man, terwijl het verklarend vers. in drie kolommen, in boekdruk, onder 
de plaat, hem snoevend in den mond legt: ..Ik ben Hardy: win Stad 
by Stad." Links van den dauphin vlucht pater Peters, die het molenaars- 
kind onder zijn mantel en de vrouw van Jakobus ii achter zich heeft, 
op een ezel, op welks kop een monstrans staat, bij de nadering van 
Willem III, wiens aankom.st rechts op den achtergrond gezien wordt; 
terwijl do „Jezuitxe Ilidder.'' (Jakobus ii) achter derf dauphin gezien 
wordt, aan 't volk de charters en rechten wedergevende, die hij hun 
ontnam, volgens 't vers, dat er op volgen laat: ..Hoe zit hij op?" terwijl 
in de ^laat een hondje naast hem opzit. De gelijkheid van gedachte 
in No. -2300. — 2. ..Het hondjezitop", Stephens. Crt^ .BrtV. 3f«5. No. 1225. 
en in deze prent, doen met grond vermoeilen dat een van beide een 
kopie is. Gravure br. in fol.. met het vers 1 bl. inplano. z. n. v. gr., met 
gefingeerd adres in den rechterhoek onler 'tonderhchrift: ,,a Anverschez 
C. C. Boedats.'' Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1316. 

De kopie welke in den „Palmhof behoort, biedt met bovenstaande 
beschrijving de volgende verschillen aan: de vluchtende pater Peters enz., 
links van den dauphin, zijn hier niet meer te zien maar vervangen door 
een verklarend 68-regelig vers roet bovenstaand opschrift. Do dauphin 



Digitized by 



Google 



156 LUSTHOF VAN MOMÜS: „PALM-HOF DER BONDGBNOOTBN" 17O8 

is hier de keurvorst van ^^Bjereii" ; onder den wageo, naast de padden 
staat: „Beyeren spreekt 

„De Fransma n gaf me wonder mild 
Twee Padden yan zijn Wapë-schild 
De derde houd hij, al zijn leve 
Om's vya nds helde te vergave". 
Op bet doek aan den standaard, welke hij in de hand heeft, staat: 
„ELECTOB canto exulio, ob tanta bavarus Agmina quee servo gallica; 
rite abeo Bruxelld, Scaldim dum, Galle, repente relinquis '. Lodewijk xiv, 
midden in de plaat op den voorgrond, is hier veranderd in'„Vendome" ; 
op 't papier tegen 't houten been leest men ,,Herroepe Paspoortê 1708". 
De persoon die hem tegenhoudt om zijn zwaard te gebruiken, is de hertog 
van „BourgODJe". Willem iii op den achtergrond is hier „Marlburg'". In 
de pilaar achter Vendome leest men „Evoö evan Pantagion tnumphan(t). 
Het opschrift van 't vers, aan de keerzijde van den algemeenen titel, is : 
„5 Praalende BBYBRSE en FRANSE Aptoot van Brussel en de 
SCHELDE ; of De VERBRUSTB Triomp der Franse Haanen." 

Daar ik de plaat door Muller onder No. S173 beschreven niet zag. 
moet ik het bij de eenvoudige vermelding daarvan hier laten. 

♦3305. — 6«. „t VERKEER SPEL van BRABANT en VLAANDRÉ 
Le Nouveau lEU de VERQUER en BRABANT 
et FLANDRE". (Muller No. 8174). 
' Opschrift boven de voorstelling van twee personen tegenover elkaar 
aan een tafel gezeten en bezig met het verkeerspel (triktrak), wat door 
vijf personen aangezien wordt Vóór de tafel zit de keurvorst van Beieren, 
op wiens rug is gegraveerd: „1 Bavarois' en bij wiens rechtervoet staat 
„Beijer", tegenover hem zit als tegenspeler ,, Brusselaar 2"; rechts van 
de tafel een Engelschman met ,,3" onder-, „Engelsman" boven zijn hoed, 
en „Anglois"' achter zijn linkerarm. Links van de tafel staat „4" de 
„Fransman" zooals hem boven 't hoofd staat, dat hij krabt, terwijl bij 
de rechterpand van zijn jas: „Frangois" is gegraveerd. Tusschen hem en 
den Brusselaar staat de „Hollander 6"; tusschen den Brusselaar en den En- 
gelschman de „H:(omme) de Ghtnd Gente=Daar 7" en de .,Savojer" „5". 

Aan weerszijden van deze groep staat 't volgend fransche inschrift in 
rijm gegraveerd, dat ik hier niet in versregels afschrijf, omdat dit in de 
prent zelf ook niet is geschied. 

„* Le Verquer par varier en Hollandois s explique Ce jeu nous peut 
montrer la Guerre emblematique Sans pareille tous deux en variation Ce 
que peut temoigner (7} Flamend et BrabanQon Les exemples demiers 
sent TEscaut et (2) Brusselle Dont (1) Bavarois, (4) Francois et (3, 5, 6) 
les Alliez se mölent Aux premiers (1, 4) le Faux dé fait perdre tot le 
jeu Leurs ennemis (2, 3, 5, 6) remplis et de zéle et de feu Sont vain- 



Digitized by 



Google 



1708 LUSTHOF VAN MOMUS: „PALM-HOF DBE BONDGKNOOTBn" 157 

queurs oourageux, o FranQois temeraires Ne risquez trop ees jeuz, ni par 
dés ni par guerres Ces deax sortes de jeuz naturels au Teuton Sont tous 
jours hazardeuz aux armes de Bourbon''. 

lo den rechterbenedenhoek van deze voorstelling, die twee-vijfden van 
de geheele plaat inneemt, staat 't verdichte adres: ,,Te Breda by D. 
Tessers". 

Onder de voorstelling, daarvan door een lijn afgescheiden en in twee 
kolommen, waartusschen ook een I\jn, is een 68-rege1igvers: „Dees print 
vertoond u hier een zevental Landshörê*' enz. gegraveerd; weder lager, 
eveneens door lijnen afgescheiden, de afbeelding van een door zes paarden 
in snellen draf voortgetrokken reiskoets, terwijl naast de paarden drie 
loopers draven, met het opschrift: .,Vertrek der Franse Prinsê, na Ver- 
aailles'* en het onderschrift: ,.Departem^ d^ Princes de France pourVer- 
sailles*'. Aan weerszijden van deze kleine voorstelling twaalf (dus 24) 
versregels: „Prinsen van het Franse Hof*' enz., terwijl geheel onderaan, 
ook weder door een lijn gescheiden, in twee rijen, zes fransche dichtregels 
lijn gegraveerd: ..Adieu Princes adieu depart * de la guerre'* enz. 

In dezen staat behoort de prent in den .,Palmhof '\ en is bl\jkens het 
bovengenoemde (58-regelig vers, verschenen na de overgave van het kasteel 
van Kijssel en de vruchtelooze belegering van Brussel in November, 
terwijl er op Gent, dat in December door de Geallieerden werd ingeno- 
men, reeds gedoeld wordt. 

Het opschrift van 't vers, aan de keerzijde van den algemeenen titel, is: 
,.6 VERKBERSPEL van BRABANT en VLAANDEREN, of Vbrkebrde 

FBA198B KBTOS ZEGEN." 

Öok uit de laatste twee regels van dit vers is de tijd der verschijning 
van deze prent op te maken. 

Zy luiden: 

,,De schelde en Brussel doen, dat Ryssels sterk Kasteel 
Moet buigen; en daar by 't Frans Vlaandren haast geheel." 

*8306. — «». ,/t Verkeer SPEL van Brabant en Vlaanderen.'* 

(Muller 8. No. 3174). 

Dezelfde voorstelling der vorige plaat; andere gravure. Bij de personen 
rondom de tafel staan alleen hollandsche namen, terwijl de volgorde ver- 
anderd is: „1 Beyer.", ,.2 Brusselaar.", ,.8 Engelsman.", „4- Fransman.", 
f,6 Hollander.", „6 Savojer.", ,.7 Gentenaar." Dat deze prent een kopie 
is der vorige zou ik o. a. opmaken uit de fouten, die er in 'tfransche 
vers zijn en die een gevolg moeten zijn van de onbekendheid met de 
taal, zoodat de graveur slechts machinaal gekopieerd heeft. Zóó hier in 
den vierden regel ,,f^moigner" voor „f^moigner** ; in den zevenden „Ie 
Faux 'd" voor „Ie Faux dé" ; in den negenden „vainquers" voor „vain- 
queurs". Ook in den eersten regel van 't6regelige fhmsche versje is 



Digitized by 



Google 



158 LUSTHOF VAN MOMUS : „PALM-HOF DER BONDGKNOOTKN" 170S 

kopieerende een «ipenaardipfe fout gekomen het ..ant". dat dtór in de 
hoo^ 8taat, is door een haakje, dat eeniffsziDS den vorm van een .js" 
heeft, biJQ"ehaald bij 't eerstö gedeelte, de kopieerder heefl dat voor 
eeu ..s ' aangezien en hier staat du ..depart snnt '. 

Boven de kleine voorstelling' onder in de prput, staat hier „Departmt 
d? Princes 'd France pour Versaille^i. ' in pla.its vuu het hullandsche dat 
geheel weggelaten is. 

Deze btaat der plaat, welke Muller vermeldt naar het exemplaar hier 
aanwezig, wordt door Stephens beschreven Cat. Bfit. Mifs. No. 1490. 

*3307. — 7. „VBLD-HBBEB KLOK8PY8 op 't KASTEEL v EYS- 
SEL". (Muller No. 3175). 

Spotprent op telen van paardevleesch en 't betalen der soldij met 
bronzen noodmunten in 'tka.^teel te Rijs^el. met boveast<\and iuschrift 
bo\eu iu de plaat, waarop een man is afg-ebeeld bezig met een bijl een 
paard aam stukken te slaan, dat, liriks op den voorf^rond, teg'en een 
vleejohblok ligt, waarop een aohtervoet met bij.schiift: ..Tot Frikkedellê 
en Carb.-)nufide"; rechts op den voorgrond een tobbe gevuld met ver- 
schilleiide stukken vlecbch. In drie rijen staan de volgende dichtregels 
ouder deze voorstelling: 

,.De paarde, kostlijk voor de Franssen, 
üe.^neuveld, kuiuie zij noch schraussë 

Alschoon de vijand neemt van de ou.se een goed deel oase. 
Wat achand het, wijl wij nu hier léren ete rosse 
Dier voodsfl langer strekt als önig ander vlees 
Dus hebbe zij met recht voor hongersnood meer vrees". 
Op den achtergrond, rerhts. zitten ..Bouflers" en „Ridder Luiembui^' 
bij eeu tafel, waiimp e-'u schotel met ,, Paarde Pa.sty", terwijl een knecht 
een tweeden schotel komt aandragen. 

In den linkerbovenhoek is de eene zijde van den noodmunt van ,.20" 
, Stils' at>ebeeld. met het inschrift : ..pro defensione urbis. et patria) 170S." 
Ticchts daarvan staat de volgende ..Verklaring van 't Koper Geld tot 
soMij op 't Kasteel" : 

„Bouflers zijn .soljers op t kasteel geeft koper geld 

Dat hij in Rijssel sloeg van oud kanon, gesteld 

Op twintig stuivers, tien en vijf om 't geld te ^ rekke 

Van goud en zilver, en geen opstand te verwekke 

Bij wanbetaling is 't meer waard als Muntpapier 

Of goud of zilver geld, vervalst naar 's Fransmans zwier 

Dits voor de vuist metaaWen waanlig te bewèrê 

Bij de nakoomliiigschap zelf honderdë v jère 

Mits tic eerespreuk van dat het is tot teoeweer 

Van 8TAD en taderland geslagê: daar de Heer 



Digitized by 



Google 



170S LUSTHOF VAN MOMUS : „PALM-HOF DER BONDGENOOTEN*' 159 



Boaflers xijn Wapo staat aan de andre zij ; tot blijke 

Dat hij 't niet buitë nood zijn volk quam toe te reike 

Het is dan KANONijk geslagê van kanon 

Bn overbodig naar de regel van Bourbon". 

In «len reciiterbovenhoek is een steen Bf«>'ebee1(l. waaraan het volgende 

brie^e hangt: ..Stenen uit Mortieren f^-eschote in t Kasteel met gedrukte 

brieve der {sic} aan. wegens de actiën bij Brussel en de S^'helde". Links 

8 s 

ervan: „Eugene jetta dea Relatiou Hors de morti r?; de dan la Citadolle 

8 

Touchant les memorables actions Dont temoignentrEcaut et Ia Brueselle'. 

Het tweede derde gedeelte der plaat, dodr lijnen van de andere afge- 
scheiden; geeft in een 56-regelig vers een relaas van Bouflers handeling 
kij Rijssel. 't Is in twee kolommen gegraveerd en vangt aan: ,.(1) Val 
ann den brui (*iV) al die van honger niet wil stervê'" enz. 

Het onderste en kleinste derdedeel der plaat is we*ler door hori- 
zontale lijnen in drieën gedeeld: in de boveu^jte daarvan zijn twee 
▼oorHlelüngen naaat elkaar gegraveerd. I.»iuks zitten rondom een tufel 
de ..Hertog v: Berwijk". ,.Bv*ijerê", „B")urg()gne'", ,J>erri", „Clmmil- 
lard'\ „Vendorae", „Wales', j.Marsf-halk v Berwijk", de ...Secretaris" en 
„Bergeijk". Links van de tafel leest men ,,ParturientMoiltes'\ rechts 
ervan stJian een tamboer en een trompetter, boven wier hoofden : 
„Herroepê van Pa.ssen". Boven deze voorstelling: ,.Het Üoomiks 
grote Kr^gsbesluit Word, door des Hemels raad gestuit"; er onder 
zes versregels in twee rijen: ..Het Doorniks KrijgMaads wijs besluit" 
enz. In de smalle afdeeling onder deze afbeelding wordt het ' verklaard, 
dat bij t woord Secretaris staat: 

ï.^Cecy est de Tournai Ie (^onseil Militaire 

Qui en Flandre et Brabant eut sort* mauvaii de guerre'. 

Boven in de voorstelling rechts staat „Het g.vrnizocn trekt uit 't Ka.s 
TEEL van Utssel". Op het kasteel een vlag, waarin ..Capitulatie". On 
derin ze» \er>regels in twee rijen: ..Bouflers. ;\an zijn kaut afgemat Ver- 
vaard voor onze Batterij? Liet eer mê schoot, het hachje gÜjê Op dat 
hij met zou zijn gevat De Schelde en Brussel kon 't wat rekk' Nu ziet 
me na Douay hem trekke''. In de smalle afdeeling hieronder is gegraveerd : 
,. Bouflers quitte de Lille et Ville et Ciladelle 
Brave heros, ponr perdre des Forteresscs helles". 

Eindelijk staan onderin a-^ht ver^reirels in twee rijen: „(^iie la necc^^ite 
aprend tres grand raena;^e'' enz., met het opschrift: ,,I)KTiU'K*^ de VI.\NI)K 
et Ménage de MoNOYES dans la Citadelle de lille" en ni. t liet 
adres .,a Anvers chez H. Aarssens' er onder. 

Het opschrift van het vers aan de keerzijlc van dt»n titel is; 

.,7 YELDHEEUE KL0K8PYS op het KASTEEL v ui RYSSKL, of Zt i- 
NiOHEiD door NOOD. ' 



Digitized by 



Google 



160 LUSTHOF VAN MOMUS: „PALM-HOP DBE BONDGBNOOTBN" 1708 

♦3308. — BK ,;tGBNTiLB Rommel-Mnayk ende Franse Cha- 
made van Vlaanderen.*' (Muller No. 8177). 

OfBchoon de plaat in dezen staat niet in den „Palmhof" behoort, en 
waarschijnlijk een kopie is, heb ik deze, als de best uitgeToerde, 'teerst 
beschreven. De bovenste voorstelling vertoont links een potsierlijk uit- 
gedost rommelpotspeler, met een vuurtreefl en een gebarsten blaas, 
waaruit erten vallen, op zijde, terwijl op zijn jas twee brillen en een 
lelie; op zijn rechterbroekspijp bril, uil en lelie zijn a^ebeeld; rechts staat 
een tamboer in profiel gezien, 't Vers, tusschen beiden in gegraveerd, 
geeft de beschrijving van den eersten persoon en laat ik daarom volgen: 

„A. Dees Vent kan u van 't Volk van Gent een beeld'nis geven 

Half Spaans, half Frans, half Wijs, hal/ Sot, half Doot, half Leven, 

Zijn kaletijt verheelt de Fransman, dog de kraag 

En degen, den Spanjool met zijn gevest om laag. 

De rommelpot 't Frans krijg musijkspel zonder note, 

Wijl 'talles loopt in 't wilt bij Lodewijk, de grote 

Voorstander, van de vree, zo slegs de vijand niet, 

mistrout nog wederstreeft zijn monarchal gebeit {sic), 

Dees niewe Gentelman zo koddig inde veren 

Wiens een oog schrijd terwijl het and're lagt, doet lerê 

Dat Fransmans schaa hem deerd, (de) duijtse praal hem bolt 

Zjn blaas met bene duijt, hoe 'talles hem ontrolt 

Die 't met 'd Franje {sic) hout zijn rooster de victor - ie 

Zal helpe viere (voor) de Bondgenotens glorie 

'tZyn britse brille daar sijn kleet mee is bestroit 

Welk kristalijn hem beter past nu als ooijt {sic)^ 

't Vertoont hem of zijn pligt veraden is of streijen 

Ten zij hij als een uijl het dagligt wil vermeijen 

maar wank'lend Overhijt en voort {sic) goelien van Gent 

Die nu {sic) voor Karel weer bekeert, 't is uw bekent 

Dat Oostenr^k u niet zal qualijk doen tracteren, 

't Slaagt u nu wel te sien de Franse 't retireren 

maar wie verraat, verdient een keelbands-dans 

Zegt wat 's nu best te wesen Duijts of Frans." 

Tusschen de beenen van den man door en achter hem ziet men de 
tenten van „'t Leger voor Gent"; iets meer naar voren en rechts 
„marlbourgh.", wien een papier aangeboden wordt door oenige „Gedepu- 
teerdens van Gent.'*, naast wie deze vier versregels staan: 
„'t Scheen een voorspels versoek. 
Gent niet door 't vier te schende, 
Toen 'tzig ten beste wende 
Verkeerden in Zegen haar Vloek". 



Digitized by 



Google 



1708 LUSTHOF VAN MOMUSI „PALM-HOF DER BONDOBNOOTBN" 161 

Achter 't hoofd Tan den tamboer leest men : 

.,Ik alaa de Chamade, 

met wijnig bravade 

Verlaten wij Gent, 

Lang* talmen in *tent 

Zou ons kr^gs gevan^n 

Doen zijn. die verlangen 

na goet garnizoen 

met eer en fatzoen 

Krijgstuijg en plunje 

En alles, wat kunje 
Eysen meer 
Als zoo'n eer." 
Bij de beenen: 

„Alarm na de kunst 

Zal *k slaan, so de gunst 

Van mars ons begeeft 
' De mars slag dan heeft 

Goe eijgenschap mee 

De mars komt ter snee 

Voor die niet graag staan 

Als 't gaat op een slaan 

Dat tuijgt Gent en Brug 

^tmarst alles te rug.'* 
In de onderste afdeeling is een handschoen in omtrek afgebeeld, geheel 
gevuld met verzen, waarboven dit opschrift: 

„OENTiLB omgekeerde Mottige Handschoen." 

Boven den duim staat „spaans.", naast de vingers in opvolgende orde : 
„Frans.", ,.Hollands.", „Engels.' „Duyts." Tusschen den duim en het 
eerste woord van 't opschrift leest men nog „NB. gand. is in 'tDuj'ts 
Gent of Handschoen. ' Rechts van dezen handschoen is in zes regels een 
fransch vers gegraveerd, dat ik. om deze gravure van de andere te onder- 
scheiden, hier ten minste gedeeltelijk moet aanhalen om door de ver- 
schillen in spelling het onderscheid te kunnen doen uitkomen tusschen 
beide prenten. Het begint: 

,,CeGand de Flandre, Qui doit serendre, Aux Allies, Comme 

aussi Bruge, Helas deluge, Infortuoe, Anvers {sic) la France, mais 

'1 Alliance, Prend plusieurs fois, Ville traitresse, Et forteresse, Pour 

Charles trois'*, enz. 

De verzen in den handschoen loonen voor de beteekenis der prent de 

moeite van het afschrijven niet, alleen z^n ze hier wijder uiteen, maar 

ook met meer fouten, gegraveerd, een tamelijk zeker bewijs dat de 

volgende plaat eerst gemaakt is. 

IT 11 



Digitized by 



Google 



162 LUSTHOF VAN MOMÜS: „PALM-HOP DKB BONDGENOOTKN" 1708 



*3310. -- S'. „'t GENTiLK Rommel-Musyk en de Franse 
Ch amade van Vlaandrê". 



„De GENTiLB Omgekeerde MOTTEge HAND- 

SCHOEN''. (Muller No. 3177). 

Dezelfde Tocrstellinrren der vorig-e prent, nndere gravure. Behalve aan de 
opschriften is deze variant o. a. te herkennen aan de volgende verschillen . 

De tamboer ziet men hior van vorei; onder zijn voeten staat het ver- 
zonnen adres: ..t' Anwerpê by Aarssetis". 

De ,,Gedeputeerdens van Gent." hceten hier „Gentse Gedeputeerde" ; 
„marlbourgh" hier ..Marlburp:". 

Hier steekt HJechts éen viuüfer van den handschoen even boven de 
scheidingslijn der beide afhopldinpf^u uit. terwijl er in de vorige plaat 
drie vingers, en dan veel venler. boven uit komen. 

Het franscho versje begint : 
„Ce GAND de Flandre Qui doit serendre Aiix Aliiés Comme aussi Bnige 
Helas deliige Infortuné Envers la France Msiis rAlliance Prond plusieurs 
fois Ville traitres'se Et forteresse Pour Charles trois". 

Het opschrift van het vers aan de keerzijde van den titel, op deze 
plaat doelende is: 

„8 De QENTii.E omgekeerde MOTTKge HANDSCHOEN, en de Vlaamse 

CHAMADB SCHRA^DER GEKOPT en ZACHTJES WEERGEOEEVEN." 

*33ll. — 9'. ,.De hoon aan d' Adelaar gedaan, 

Wer l hier gewrooken op den haan." (Muller No. 3179). 
Inschrift boven in de pl.mt, die zeker als origineel gediend heefl van 
plaat 9 uit den ..Palmhof'. De voorstelling is bijna gelijk aan die der 
beide volgende, alleen ontbreekt hier de pauw. Men zie voor de beschrijving 
't volgend nommer; hier volgen alleen de tweemaal zes versregels, die be- 
halve de boven vermelde, in de plaat voorkomen. Links boven den dog staat 

,,Ziet hier den fransen haan in noot, 

Den Brit die vat hem by een poot, 

Ontbloot hem van geroofde veeren, 

'Trampzaalig dier is buyten staat, 

En weet in noot geen and're raat. 

Als, zig met schreewen te verweeren." 
Rechts leest men bij het zwaard van den leeuw: 

„De Leeuw slagveerdig om te slaan, 

Die grypt den haan van vooren aan, 

En doet hem misre cordi zingen, 

Zoo maakt men woeste dieren tam, 

En beeren mak. gelyk een lam, 

Door vuur, en afgestroopte klingen." 



Digitized by 



Google 



170S LÜSTHOP VAN M0MÜ8 : „PALM-HOF DER BONDGBNOOTEN" 163 

I 

In den broeden plaatrand onder de voorstelling is, in drie kolommen, 
een gedicht van 30 regels gegraveerd, geheel afwijkend van de volgende, 
het vangt aan: 

„De fransen haan gewoon de weereld t' overkraayen," enz. 

Zeer goede gravure, langw. in-fol., z. n. v. gr., in de manier van P. 
van den Berge en zeer waarschijnlijk door hem, daar het hierbij be- 
hoorende afzonderlijke vers: „Een nieuw lied" enz., door Muller vermeld, 
doch hier niet aanwezig, het adres heeft van P. van den Berge ,.op de 
Westermarkt" 

♦3312. - 9'. „DIERLYKE STRYD om d» best* PAREL 

'"' CHRISTÉRYK". (Muller No. 3178). 

In de hoogte is deze plaat in vieren gedeeld. In het bovenste deel, 
in *t midden, de haan (Frankrijk), die een parel (Spanje) in den bek heeft 
maar niet inslikken kan, links aangevallen door een dog (Engeland), 
rechts door een leeuw met zwaard in den klauw (Holland), van boven 
door een arend (Oostenrijk). In den linkerbovenhoek vliegt een pauw: de 
,.Pau(s) van Romen". Onder den pauw acht regels dicht: „De Pnaw di 
met de Haan het hield Zogt d' Aadlaar uit het nest te veuglè". Onder 
den dog zes regels: ,.Gelijk dit trouwe dier de haan Zo vat de Brit de 
Fransman aan", enz. Onder den haan óók zes regels: „Gelijk een Parel 
diend een Haan Waar voor hij kiest een weinig graan Zoo diend aan 
Vrankrijk 't Rijk van Spanje Wijl hij het niet verzwelgë kan Die brok 
daar stikt daar zwijmd hij van Meu geef ze een Aad'ler van Germanj e''. 
Aan weerszijden van het zwaard van den leeuw eveneens zes regels : 
„Der dieren Koning niet meer acht De strijdbaarste aller vleugelingê 
W^clks krdjen eer tijds schrik bijbragt Doet hem ont wapend fijnder 
zingê 't Kleinood, den Adelaar ontvreemd Hij hem hoe zeer hij 
schreewd beneemt". Rechts van den staart des arends: „Den Adelaar 
gehoond Om wien de Strijd eerst aanging Die 'teerst ook moedig aan- 

vin, Zig dapper hier vertoond En helpt de Haan braaf plukke Om hem 
't Kleinood te ontrukkë'. Onder de pooten van den leeuw staat het ver- 
zonnen adres: ,,Te Brussel by Prix". 

In de afdeeling onder deze voorstelling is in twee rijen, een 7i-regelig 
vers gegraveerd : 

„Een Haan een parel uit een mishoop had gegrftve 
Waar voor hij kOpê wou Europds 0[permagt" enz. 
Onder dit vers een kleine voorstelling, die, met zinspeling op den 
naam Brugge, een gebroken brug vertoont, waarop links vijf vluchtende 
„Franse"; rechts vier hen achtervolgende „Geallieerde" en met het 
bovenschrift: „Brugge 2 lanuarii 1709 's nachts verlate als ook Plassendale 
Leffinge enz:" Aan weerszijden twaalf dichtregels, aanvangende „De 
Franse hare wi^n versBueoi" enz. 



Digitized by 



Google 



164 LUSTHOF VAN M0MÜ8 : „PALM-HOF DEE BONDOENOOTBN*' 17O8 

In de twaalf fransche versregels, die onderasn, zes aan zes, in twee 

r^en naast elkaar zijn geg^raveerd, worden beide voorstellingen kort en 

zaaklijk verklaard. Ik neem ze daarom bier over; de eerste zes luiden: 

„L* Aigle et Ie Lion et ceux de leur Alliance, 

Pour la Perle d' Europe en Combat tres sanglant 

CoDtre Ie Coc oiseau de Mars tres inconstant 

Bien tdt reprendront ce tresor pris par la France 

Le Paon cepandant en peine, dans son nis 

Fuit, priant Paix a V Aigle et ne se fie auz lis'\ 

Bij de laatste zes wordt door een * aangewezen dat zy bij de onderste 

voorstelling bebooren: 

,,Ce Pont donne un idéé de Bruge que V on quitte 

autres 
Et plusieurs a lieuz, munis par les Frangois 

Qulls font sauter en Tair ainsi sauvant leur fïiite 

Et signifiant par la, de revenir jamais 

Leurs frontieres couvrant par des Lignes nouvelles 

Offenser ne tachant ils evitent querelles". 

Het opschrifl van bet vers aan de keerzijde van den titel, dat op 

deze plaat doelt, is: 

„9 DIKELYKB 8TRYD om de beste PAREL van 't CHRISTENRYK, 

of De Bbug tot een goede vredb." 

3313. — 9».„DIERLYKB STEYD om de beste PABEEL van 'tCHRIS- 
TBNEYK." (Muller S. No. 3179 A^ 

Deze plaat is veel beter gegraveerd, dan de in den „Palmbof" beboorende, 
die in bet vorig nommer besebreven is. Het opschrift staat in den 
bovensten plaatrand en is door een lijn van de voorstelling afgescheiden. 
De pauw vliegt hier naar rechts, van den dog is slechts de helil, ook 
de leeuw is niet geheel zichtbaar. Links op den achtergrond, die in de 
beide vorige platen zonder eenige voorstelling is, ziet men hier bet bom- 
bardement eener stad, rechts schepen. In de veeren, die den hban ont- 
vallen zijn en die op de plaat van den „Palmbof" niet zoo duidelijk te 
zien zijn als op No. 3311, staat hier „Lille'\ „Oand'', „PlassendaV, 
„Brugge" en „Leffingen''. In de voorstelling geen enkel vers. In de 
afdeeling daar onder vijf öregelige verzen, waarvan er drie boven- en 
twee onderstaan. Deze venges zijn dezelfde, welke bij de vorige prent 
in de plaat staan en hebben van links naar rechts en van boven naar 
onder de volgende opschriften : „'d Haan.", „Paaw.", „Arend.", „Hond." 
en „Leew." Op de gebroken brug in de kleine voorstelling staan links 
wèl vijf ,. Fransen" maar rechts slechts drie „Geallieerden."; het opschrift 
is hier: „Brugge, des nagts verlaaten als ook Plassendal, Leffingen, enz. 
d'2 lan. 1709". Het vers aan weerszijden daarvan vangt aan: „De 



Digitized by 



Google 



1710 LUSTHOF VAN MOMÜS: „VORSTKLYKB STAAT-BALANs" 165 

Franse haare wyn verbrQggeil" enz. De fouten in de fransche verzen 
deden er mij toe otergaan deze als kopie der vorige te beschouwen. 
Hier staat b. v. ,,Bien toit" voor „bien tot", „son nis" voor 't reeds onjuiste 
.,Bon nis". Ik beschreef deze prent naar het exemplaar van Mr. S. van Gijn. 

33 1 4. „ Vorstely ke/ staat-balans,/ weegende den / oorlog 
en yrede van Ëaropa/ met gewigt en tegen-wigt yan 
't Jaar 1709./ Op niew door het/ groote bondgespan/ 
Geeykt in 't Jaar 1710./ Tot verhoeding van het/ franse 
valse staaigewigt./ Zynde een/ zinnebeeldig vertoog van de 
krygslauren/ der hooge bondgenooten, in de laatste veld- 
togt.' op de Fransen behaald./ Met eenige toepassing op 
den/ oorlog in 't Noorden./ In 't licht gebracht door R. J, 
Z. tot Doornik met Octrooy. 

La majestnense/ balance d'etat,/ Pésant/ La gnerre & 
Ia paix d' Enrope,/ Par poids & contre-poids de 1' An 
1709./ Nouvellement marqaé par la/ grande alliance en 
1710./ Pour se garder du/ faux poids de la police de 
France./ Ou/ representation emblematique des avantages 
heroiques/ remportés par les alliez sur les Francois dans 
la demiere Campagne./ Avec quelque rapport k la/ guerre 
du Nord./ Ouvrage^ mis en lumiere par R. J. Z. 8fc. d 
Toumay avec Privilege.^^ 

Tegen de keerzijde van den titel zijn links hollandsche, rechts fransche 
4-regelige versjes gedrukt, met het algemeen opschrift boven de hol- 
landsche: „ZEVENDEBHANDE ZINNEBEELDIG STAAT-GKWIGT van 
1709/' en boven de fransche: „Poids POLITiqUE EMBLEMATIQUE de 
SEPT SORTES pour l'an, 1709.'. waarvan het eerste met een A is ge- 
merkt, de overige de cijfers 1 — Ö hebben en het laatste versje, waarbij 
geen uommer of letter staat, tot opschrift heeft „Besluyt." 

De opschriften der versjes, bijna gelijk aan de inschriften van de bij 
ieder versje behoorende prent, volgen achter de beschrijving van elke 
gravure. 

*3315- — A<:. ,,Balan s van oorlog en vrede, 1709". (Muller No. S183). 
Opschrift boven in een lateren afdruk der plaat, hier voren onder 
No. 2519 beschreven en door bovenstaand inschrift, en meer andere, voor 
dit doel pasklaar gemaakt Zoo staan nu onder de rechter en lichtste 
schaal, waarvan de koorden gebroken zijn, de keurvorst van ,,Beijer", 
„Kok. en Conaorte" en „Keulë". De borstbeelden links zijn verandcid 
in die van „Galloway", „Marlburg". „Friso", .,Eug een*. Docr het 
chroDOstioon: „Lepso soLe i^YIes Malor, DoLor esTne PHlLIipo*\ boven 



Digitized by 



Google 



1(50 Ll-STHOF VAN MOMÜ8 : „V0R8TKLYKE STAAT-BALANs" 1710 



de schaal, wordt het jaartal 1709 p-evormd. terwijl in eeo holland>ch en 
in eeu fnuisch uitle^j^end >ers. iu boekdruk, op hetzelfde blad met de 
preut pedrukt en boven elkaar onder de voorstelling- geplaatst, de ver- 
klaring gegeven wordt der Nos. 1 — 52 in de plaat Gravure br. in foL, 
door K de Hooghe, wiens naam wel uitg-eslepen, maar nog zeer gfoed 
lee.sbuar in in den grond naast den vij\er. in den linkerbenedenhoek. 
Onder de zinnebeeldige groep: ..Krijga geweld" en ..Hongers nood' op 
den voorgrond, in het midden onderaan, is nu het adres ..Te Lovë by 
Melman", en in den rechterbenedenhoek een A gegraveerd. 

Deze staat behoort in do ..Vorstelyke staat balans '. Is het regel bij 
de prenten van den ,, Lusthof" dat de oorspronkelijke prent afzonder- 
lijk eerst verscheen, om daarna, min of meer gewijzigd, deel uit te 
maken van dit werk; hier is dit blijkbaar juist andersom. Keeds de bij- 
voeging ,,t' Utrecht" in het opschrift van het volgend norcmer, wijst 
duidelijk op later tijd dan 1709, daar eerst in 1712 van Utrecht in ver- 
band met den vrede gesproken worden kon. Bovendien is de naam 
.,Friso ' déér uitgeslepen welke hier staat boven het borstbeeld links, 
dat met .,40" aiuigewezen is; dit bewijst dat de prent eerst na Friso's 
dood (1711) iu dezen stant 't licht zng. 

Het opschrift aan de keerzijde van den titel, boven het versje, hierop 
betrekking hebbende, luidt: 

.,N*. A. De BALANS van OOLROG {sic) en VREDE." 

*3316. Aö. ..Wigs en TorisBalan s van oorlog en vrede, t'Utrecht". 
(Muller No. 3181). 

Veel meer afgesleten en latere staat van dezelfde plaat, in 't vorig 
nommer be.schreven. Behalve door het onderling verschil in de inschriflen 
van deze en de voorgaande prent is ook nog door de volgende veran- 
deringen de eeue staat van den anderen te onderkennen: „Kok en Con- 
.«torte ' is hier ..Roma en Consorte'. Onder den voet van den krijgsman, 
die de zwaarste schaal vasthoudt, ligt in den vorigen staat niets, hier 
ceu j)apier, waarop: ..Prulliminariu", terwijl boven diens hoofd hier,.Wighs'* 
stnat. wat diiar niet voorkomt. Bij de rechterschaal staat hier boven het 
hoofd van een ])er.soon: ..Torys". dridr: ..Bouflers"'.' Het hollandsohe vers 
is djij'ir 56 in dezen stiat 50 regels groot, en, evenals het fransche. dat 
d.iar slochts 44, hier 60 regels telt. geheel verschillend van het vorigfe. 
Boven het fransche vers stnat dmlr als opschrift: ..Remafques hlabalance 
politique de giierre & de paix en 1709.", hier: ,.La balance de guerro 
&, de pidx des Wighs (avec leurs Alliez; &- des Toris.' Ook is het vers hier 
niet op éen blad met de prent, maar op een afzonderlijke strook gedrukt 
en ouder de plaat geplakt, (iravurc br. infol., door R. de Hopghe ,'zie 
omtrent den naam hierboven) en met adres: .,Te Lové by Melman'. 

Muller maakt onder No. 3182, (staat A^ van deze prent), melding 



Digitized by 



Google 



1710 LUSTHOF VAN MOMUS: „V0R8TBLYKE STAAT-BALANs" 167 

van een waarschijnlijke ffissinpr door Stephen», in den Cat. Brit. Mus.; 
eene verg-elijking" van deze prent met de door hemzelf onder No. 2519 
beschreven ..Balons "van Affaires van Staet en Oorlog^h in *t Christenrijck ' 
had hem volkomen zekerheid kunnen g^ven omtrent de gelijkheid der 
platen en den maker. 

3317. — 1*. — ,1 Ziet hier de oorlogB lust verwonnen door de reeden, 
De roomse kerkvoogd sluyt god lanus Tempel poort," enz. (Muller No. 3185). 

Begin van een 36-regelig vers, in drie kolommen, dat de verklaring 
geeft der verschillende personen in de prent afgebeeld. Zonder twijfel 
ia deze zeer goede prent het origineel van de volgende in de „Vorstelyke 
StaatAbalana*' beboorende. 

De paus, met vredepalm in de rechter- en twee sleutels in de linkerhand, 
ia, geheel links op de plaat, gereed de deur eener kerk te sluiten, waaruit 
een paar booze geesten (van oorlog) vluchten. Dit moet de tempel van 
Janus voorstellen, maar gelijkt meer op een roomsche kerk, daar boven 
de deur, in een nis, de moedermaagd met het kind is afgebeeld. 

Achter den paus de Vrede in de gedaante eener vrouw, met een speer 
in de rechter- en een olijftak en vredepalm in de linkerhand, welke zij 
aan den tegenover haar staanden keizer vnn Duitschland aanbiedt. Aan 
de speer hangen negen sichilden met de iuschrifteu: ..Kijser. ', ..Paus.", 
..Holland.", „Engeland.", „Portugaal", „Spanje.", „Savoje.", ..Modena." 
en „Vrankrijk." Nog meer naar rechts ligt Lodewijk xiv. volgens 't vers 
treurend omdat de Vrede hem niet genegen is. Achter hem staat Bedrog 
als een engel, die een fiikkel (vuur) in de eene hand draagt en in de 
andere een kan (water). Geheul rechts zit aartshertog Karel als koning 
van Spanje ten troon en wordt door eenige geestelijken begroet, welke 
buigend tegenover hem staan of geknield liggen. Op den achtergrond 
eenige krijgslieden. Naast den troonhemel ten 6 regelig vers: „Hier 
werd vorst Karel nuw [sic) erkend. Voor spaans Monarg, door Paus 
Klement" enz.; onder de treden van den troon een even groot vers: 

„Den adel en de geestlijkheijd 

Zijn op des Pous bevel bereijd 
Om Karel als Spaans vorst te eren, 

Van buijten is het Oostenrijk, 

Maar binnen 't hert nog Lodewijk, 
Dog Breroos spreuk was, 't Kan verkeeren". 
Gravure langw. infol., z. n. v. gr. (door P. v. d. Berge?) Beschreven 
naar het exemplaar van den heer A. J. Nijland. De door Muller in het 
Suppl. onder No. 3187 A beschreven prent zag ik niet. 

3318. — 1*. ..De VOORLOOPER tot de Algemene VREDP: of de 
Blyde JANUARIUS". (Muller No. 3ISI\ 

Onderschrift onder de afbeelding van ,,ïa^us tempkl ", waarvan de 



Digitized by 



Google 



168 LUSTHOF VA.N M0MÜ8 : „VORSTKLYKE STAAT-BALANs" 1710 



deur g-esloten wordt door den ..Paus", die in de rechterhand de vrede- 
palm heeft Daarnaast de Vrede met een stok. waaraan een negental 
schilden hangen, terwijl zij de linkerhand aan den keizer reikt, die in 
^iJH linkerhand de rijksstaf houdt. Daarnaast een vrouw (Frankrijk) 
treurend bij een rots, waarop een anker is afgebeeld. Achter haar een 
vrouw met engel wiekeu, een fakkel in de ééne en een waterkruik in de 
andere hand. rondom wier hoofd men leest: „Celte Femme Angeliqueen 
aiant Ie coeur doublé Par un eau Pacifique ateint Ie feu et trouble'. In 
de plaat een 8-regelig vers met opschrift: „Paix conclüe entre Ie PAPEet 

r EMPEREUR 1709". 

Onder de plaat een groot vers in twee kolommen en daaronder een 
kleine afbeelding: ,,Kon^ kabel voor Katolijke Kon^ erkend door 
's Paus order'. „Le Roi Charles reconnu pour Roi Catoliqz par 
Ie Papo". Aau weerszijden van dezo voorstelling een vers. Plaat en 
tekst gegraveerd. Gravure infol., z. n. v. gr., rechts onderaan gemerkt 
,,1" en met verdicht adres: .,Te Brussel bij Fo|pens". 

Het opschrift aan de keerzijde van den titel, boven het versje, hierop 
betrekking hebbende, luidt: 

„N«. 1. De VOORLOOPER tot de VREDE." 

3319. — 2. ..De HARDLOPER tot de VREDE of 't Monarchaal 

Nood-lot'*. (Muller No. 3186). 

Opschrift boven de grootste en bovenste van drie voorstellingen, 
waarop de ..Vrede' ten troon zittende is afgebeeld voor wie een vrouw 
geknield ligt, terwijl eeu man hard naar haar toe komt loopen met een 
papier in de hand, waarop: ..paix pour la Monarchi Espagae'. Rechts 
een viertal andere personen, waarbij men o. a. leest: „Wissels en Munt- 
briefjes'', op den slechten staat der fransche geldmiddelen doelende. L? 
twee kleine afbeeldingen daar onder stellen voor: „'t Plunderïï van 
Vleeshalls enz: in de Franse Stede" en ,.Korenhuisen in Vrankrijk 
Opgebrokê en ledig gevondë'. Onder deze voorstellingen een hollandsch 
en daaronder een fransch vers, elk in twee kolommen; het laatste met 
het opschrift: ..Le grand FESTINATEUR pour la PAIX ou la NECES- 
SITE monarchale'*, waarin de verklaring gegeven wordt der cijfers 
1 — 9, welke in de afbeeldingen voorkomen. Gravure in-fol., 1. n. v. gr., 
met adres: .,A Cologne chez M. Beauvais" en 't cijfer ,.3" in den rech- 
terbenedenhoek. 

Het opschrift aan de keerzijde van den titel, boven het versje, hierop 
betrekking hebbende, luidt: 

„N«. 2. De HARDLOOPER tot de VREDE." 

3320. — 3. „De verkeerde FRANSE HIPPOMANES of Vrugtelose 
KRYGSvertrdger alias VALSE VREDEzoeker'. (Muller No. 3187). 

Pe historie van Hippomanes en Atalante hier toegepast op Frankr^k, 



Digitized by 



Google 



1710 LUSTHOF VAN MOMUS: „V0R8TBLYKB STAAT-BALANs" 169 

dat . de Geallieerden door beloften dacht te paaien. In een loopbaan, door 
hekken afg'esloten, terwijl op den g^ood een drietal papieren ligt met de 
inschriflen: „Ge eiste Preliminaria Preliminaires Proposéa", „Brief in 
Cijfer Lettre en caracteros', ,.Prsliminaria afg^lagen Preliminaires Refu- 
tés*', loopt rechts een man met vrede-tak in de eene en papier waarop: 
,.VREDB Articulen bij provisi getekend*' in de andere hand; „Yleijerij", 
,,Flaterie'\ buiten het hek staande, reikt hem een lauwerkrans toe. Links, 
meer op den achtergrond, Atalante (Anna van Engeland), die de gouden 
ballen (orokooping tot den -vrede) opraapt. Aan diezelfde zijde staat buiten 
het hek een vrouw met den pijlbundel in de eene en een bolspiegel 
in de andere hand (.,Voorzigtigheid*'). Boven haar een lint met tijd- 
vers ..Heil Diro BcLLl referet paCeM Vnio". Onder de plaat een 
hollandsch vers, lager een fransch, waarboven: „le pervers hippombnb 
FBAN^ois vainement retardant la campagne*' ; nog lager twee kleine 
afbeeldingen, links gemerkt B, rechts A, waaronder de verklaring in 
acht hollandsche versregels in drie rijen en nog lager een even groote 
fransche. Gravure in-fol., z. n. v. gr., onderaan rechts gemerkt ,,3". 

Het opschrift aan de keerzijde van den titel, boven het versje, hierop 
betrekking hebbende, luidt: 

„N«. 3. De Verkeerde FRANSE HIPPOMANBs". 

3321. — 4. „De LELlke LELI verlost van DOORNBN, en de niewe 

Franse Cabinetraad". (Muller No. 3183). 

Opschrift boven een lelie in omtrekteekening, evenals de twee doornen 
daarboven, geheel gevuld met verzen. Ter weerszijden overdwars een 
viertal fransche 6-regelige verzen met het opschrift boven de eerste, links 
geplaatste: „Le uu delivré des epines a Vegard de toürnai". Links, 
onder in dit gedeelte der plaat, de afbeelding van een 20-8tui verstuk, 
slechts 14 stuivers waard, „in Doornik door de Franse gemunt", volgens 
't ft-regelig fransche en het even groote hollandsche vers daar boven; 
geslagen van 't servies van du Surville en vierkant gemaakt, omdat 
ze door hun te geringe waarde aan zilver toch niet zouden willen rollen. 
Daaronder, met afzonderlijk fransch opschrift: „Le Nouveaux {sic) 
CONBKIL du CABINET de FEANCB touchant TOUBNAl &". De voor- 
stelling is een zeer verkleinde en omgekeerde kopie der hoofdgroep van 
No. 3304, echter met andere namen voor de afgebeelde personen. De man 
met de weegschaal in de hand is „Torcy* (op de genoemde plaat een 
vrouw). De dame, „de Baasin'*, is de Maintenon; de man met het horloge, 
de „0[per Baas'', Lodewijk xrv; de persoon, die zich afkeert, met het 
uitgetrokken zwaard vóór zich op tafel, is de „Onderbaas" bf, zooals op 
zijde van zijn stoel staat, „Le Fils du Maitre", de dauphin ; de daarnaast 
zittende heeft, in plaats van den kardinaalshoed, een papier vóór zich, 
waarop ^^ouTelles Preliminaires"; boven z^n hoofd : „(Bourgogne) ", langs 



Digitized by 



Google 



170 LUSTHOF VAN M0MÜ8 : „VORSTELYKE STAAT-BALANs" 1710 



zijn rechterarm: ..Slinkse bedrijvê Moet mê slinks schrijve". Links komen 
„Ravijrnan" en ..Beauvilliers" aanloopen. Boven deze voorstelling een 
fransch vers; op het afhangend bifelkleed een hollandsch, met opschrift 
„Niewe franse cabinetra ad". Gravure infol., z. n. v. gr. Onderaan 
rechts: ..k Toumay chez L Surpris"; ,.4"." 

Het opschrift aan de keerzijde van den titel, boven het versje, hierop 
betrekking hebbende, luidt: 

„N«>. 4. De LKLI van DOOR Nen Verlost." 

3322. — 5. ,.DE TWEEHOOFDIGE DUBBELZINNIGE FBANSE ONTMYNDE 

MYNK MAKEE of VREDIGE KRYGSMAN DOOR NiKke rs onder aards 
VUUR zig HELS verweerd hebbende". (Muller No. 3189:. 

Een tweehoofdig persoon, boven wiens eene hoofd ..Oorlog Spaans hoofd" 
en naast het andere ,. Vrede Frans Hoofd ' sUiat, wordt door een man 
(de Bondgeuooten) die gereed is met een zwaard de beide hoofden ^Spanje 
en Frankrijk) te scheiden, aan een koord ^a«t gehouden. Rechts een 
persoon die een mijn doet ontploffen, waardoor twee lieden geheel in 
stukken in de lucht vliegen. Daaronder een hollandsch en een fransch 
vers, in twee kolommen; een chronosticon : ,.arCe tornaCI sVperatö, 
CAPTiE CopIiE non aMIC^ gaLLIC^ Chron:' en „Het kopergki.d 
ikoper Zielmis) te doornik": de af beelding eener noodmunt, waarbij rechts 
een achtregelig fransch ver.sje. aan de andere zijde een evengroot hol- 
landsch. Gravure infol., z. n. v. gr. Rechts in de plaat: ,,te Doornik 
by M Mijudera", onderaan rechts gemerkt ..3 '. 

Het opschrift aan de keei-zijde van deü titel, boven het versje, hierop 
betrekking hebbende, luidt: 

..N«>. 5. De ONTMYNDE MYNEM.\AKER, in 't Kasteel van Doornik." 

3323. — 6. „De Franse BP:RGEN HEBBB GEBAARD En een 
bespotlijk MUISje beschaard". (Muller No. 3190). 

Opschrift boven een plaat, waarop een berg is afgebeeld, metinschrift: 
..Berö'en Mous', waaruit een muis ..Fran.«e Macht" komt. die door een 
..Krijgs man der Geallieerde" met zijn zwaard doorstoken wordt. Links 
de .,Vroedvrow" de Maintenon. en de ..Vroedmeester" de Villars. Rechts 
de ..Vroedmcestcrs Assistent' Boutlers. Onder de plaat een hollandsch 
en een fransch vers. elk in twee kolommen. Gravure in-fol., z. n. v. gr. 
Rechts onder in de plaat: „A S^ Gilain chez L, Far^eur de Lignes". 
Onderaan rechts gemerkt „C". 

Het opschrift mm de keerzijde van den titel, boven het versje, hierop 
betrekking hebbende, luidt: 

,.N«. ö. ..De FRANSE BERGFN hebben GEBAARD." 

3324. — 7. ..De Quikzilvere VREDE, van GEERTRUIlJlCBERG 
gevlucht na vehsailles '. (Muller No. 3101). 

Opschrift boven een zinueprent over het afspringen der vredesouder- 



Digitized by 



Google 



1710 



,,POEMS ON AFPAIR8 OP STATE*' 171 



handelingen tusschen Frankrijk ende Geallieerden, beg-onnen 9 Maart 1710 
in een jacht en voortgezet te Geertruidenberg". (Zie tot het recht beprrip 
van deze en de voorgaande zes platen. Arend rv. 2. blz 895—903). Links 
op de plaat ziet men een staatsiekoets, waaruit (H) „Uxelles", één der 
beide fransche afgevaardigden, het hoofd steekt, en waarop .,de Vrede" 
staat, een berg afrijden naar ..versailles" ; links een kerktoren van 
..Geertruy denberg". Boven het paleis van Versailles een afzonderlijke 
voorstelling van de „Vrede Conferentie in 't lagt Geertruidenberg 1710". 
De vier gevolmachtijjden zitten aan een tafel; „artic: 37" ligt op den 
grond, rechts vlucht de Vrede. Onder de plaat een hollandsch en een 
fransch vers, elk in twee kolommen, boven elkaar. Gravure in fol., z. n. v. gr. 
Midden onderin de plaat: „Te Geertruidenberg bij Lodewjk Flips'. Deze 
plaat is onderaan niet gemerkt. 

Op de titelplaat van den „Europische(n) Merkurius xx. stuk. Eerste 
deel 1709." is hetzelfde rijtuig afgebeeld, dat daar naar „Parifi" rijdt, 
terwijl de Vrede naar den hemel vlucht. 

Muller (Deel II. bl. 26). 

3325. „Poems on Affairs of State, From 1620 tothis 
present Year 1707.... To which is added, A Collection 
of some Satyrical Prints against the French King, Elector 
of Bavaria, &c. Curiously ingraven on Copper-Plates. 
Vol. IV. London, Printed in the Year 1707." 

In dit vierde deel eener belangrijke verzameling politieke gedichten, onder 
bovenstaanden titel verschenen, komen aan het slot de volgende prenten voor : 

I. ,.De franse en Spaanse waereld zaagers." Verkleinde kopie zonder 
op- of onderschrift der hierboven onder No. 3227 vermelde plaat, 
die weder een omgekeerde kopie is van No. 3195 hier voren. Het 
tijdvers in dit laatste nommer komt ook hier voor op de volgende 
wijze: ,,FrUstra tentastls. ast non DeCet esse Monar Cho". 
Bij 't monster vóór de wereldbol een papier, waarop ,,Portocarero''. 
Links bovenaan gemerkt vi*ag"« *3*."' 

II. De groote eclipsis in de zon. Kopie van No. 3203 hier voren. Het 
plaatje geeft in verkleinden .vorm alles weer wat daar te zien is 
en bovendien den man, welke met een kijker naar de eclips ziet 
en voorkomt op de verkleinde kopie, welke als plaat 24 behoort in 
het j.Byvoegsel'. (Zie No. 3201 hier voren). Rechts bovenaan: 
..page 436." 

III. De dapperheid. Verkleinde kopie van No. 3178 hier voren. De 
hoofdfiguur, de hertog van Beieren, is hier dezelfde, nu echter zouder 
eenig bijschrift. Links ziet meu wel evenals op de origineele prent, 
de brabantsche linien, maar nu met de bijschriAeu: ,.fr. Lines in 
Brabant forc 't by D. of Marlbro' luly. 170B." en „D'Alegre" en 



Digitized by 



Google 



172 „POEMS ON APPAIE8 OP STATe" 1710 

„C. Horn*' hier. eTonals diUlr. tusschen twee geleiden als gevangen^i 
opgebracht Rechts zgo ook de vlaamache linién a%ebeeld, maar 
met bijschrift: „Linea forc 't by B. Spar." Verder zijn er geen 
inschriften in deze prent. Rechts bovenaan: ,,\»ge 438." 

IV. Louis d'or au soleil. Verkleinde kopie van No. 3167 hier voren. 
Links bovenin: ,.p&ge 440." 

V. Propheetise Droom van de Zon Eclips. Verkleinde kopie van 
No. 3Ldlr hier voren. De prent is een .vrij nauwkeurige kopie, doch 
met veel minder inschriflen. Bij de verduisterde zon staat hier: 
„Eclips. 12 may. 1706." Bij 't gezicht van Lodewijk xiv: ..Pcaco 
Peace Peace for ever." en op 't papier, dat Philips in de linkerhand 
heeft: .^Request &&c.'' Rechts bovenin: ^.V&ge 442.' 

VL De Fransche en Spaansche huylebalken. Verkleinde kopie van 
No. 3 187 hier voren. Op de lijst, die de man met het houten been 
in de hand heeft, staat hier: „Gaunt Brussel Antwer Bruges". 
Op het papier, dat de trommelslager op de borst heeft, alleen: 
„Barcelo na '. Van de verdere inschriften uit het origineel komt 
ook hier niets voor. Links bovenin: „Pag. 444." 

VIL Niew Stieregevecht van de Hg van Orleans voorTurin. Verkleinde 
kopie van No. 3253 hier voren. Voor zoover de inschriften aangaat, 
geef ik de volgende verschillen aan: In het grafmonument links 
op den voorgrond staat nu: „The Tomb of the french Officers 
slain before Turine.", en, tusschen drie lischbloemen : „The Tomb 
of üüiversal Monarchy." In de pot, rechts op den voorgrond, staat 
nu .,Death's in the Pott". Bijna in 't midden bovenin: ,.Pag. 446." 
Ik heb bij iedere preut slechts eenige kenmerken aangegeven daar ik 

een verdere beschrijving onnoodig achtte, te meer omdat geen andere 

druk dan deze van dit zevental bekend is en de aangegeven bladzijden 

vergissing onmogelijk maken. 
Stephcus, Cat. Brit. Mus., vermeldt dit zevental prenten, doch in 

eenigszins andere volgorde dan in de Foe*ns^ ouder de volgende nom- 

mers en titels: 

I. No. 1341. „A Satire on the Testament of Charles u, of Spain." 

II. „ 1431. „Queen Anne eclipsing Louis xrv." 

III. „ 1434. „The Duke of Bavaria in a terrible Passion." 

IV. ,, 1451. „Prince Louis of Baden asleep." 

V. „ 1460. „Louis xrv. terrified by the Eclipse of May 12." 

VI. „ 1459. „A Trumpeter and a Drummer." 
VIL „ 1458. „The Tomb of üniversal Monarchy." 

De gravures zijn alle zonder naam en in-8".-, plaat II en VII langw. 
in-8^ Aan de keerzijde van iedere prent is de beschrijving der voorgaande 
gedrukt BI. 447 geeft de verklaring van plaat Vil- en blz. 448— 52 (slot) 
vermelden nog eenige andere spotprenten op dezen t^jd. 



Digitized by 



Google 



1710 LUSTHOF VAN MOMÜS: „A.NJ0Ü8E MONARCHY" 173 

Deze niet a%ebee1de, kan men beschreven vinden onder de nommers 
S188, 8841, 3174, 3185 en 3213 bier voren. (Stepbens, Cat. Brit. Mus, 
No. IMO, 1458 noot). 

3326. „De ZIELTOGENDE ANJOUSE MONARCHY". 

Onder dezen algemeenen titel beschrijfl Muller in No. 3193—8195 van 
zijn katalog^s de vier volgende prenten, welke ik, ofschoon niet zeker, 
zooala ik reeds zeide, dat ze tot den ,.Lu8thof" behooren, in deze serie 
toch maar opneem, om daannede dit werk te besluiten. 

't Vervolg van den titel dezer eerste plaat is: 

de 

„Of De Spaanse Melk Eselin voedende Doodstuipige Tege- 
weer en Aftogt na Parys 

La Monarchie d'ANjou ago!«isant ou I'anesse laffée d'EsPAGNs". 
Boven in deze eerste prent staat: „Premier Têatre Eerste Vertoning". 
Zij «telt op den achtergrond een landschap met buitenverblijf voor; in 
de verte ziet men over het water een dorp ; links, op den tweeden grond, 
staat een vrouw, aangewezen als „3 de Zieltog ende Monarchy", han- 
denvringend aan den post eener deur. Geheel op den voorgrond een 
ezelin (,.2") welke door een man met groeten vederboedop eninspaansche 
kleedij, („Pbilippijn*') („!*'} bij den bepluimden kop wordt vastgehouden, 
terwijl rechts een tamelijk elegant gekleede vrouw „Spaanse Weeuw 
Veuve BspagnoUe" op een vat met „Melk voor de teering" zittende, de 
ezelin melkt Het hoUandsche 14-regelig vers, in twee rijen, onder de voor- 
stelling gegraveerd, is tevens verklaring der cijfers in de plaat en in zijn 
woordspelingen karakteristiek genoeg om t in zijn geheel over te nemen. 
„(l) De nARRBn Goxnen me in mijn druk niet dit geluk 
Deze (3) Eselin waar van ik quijoings midd'len pluk 
'k Hoef dus om honger niet na varueu te verlange 
Dit dier kan me ook met vracht beladen en behangë 
De KATTE LOONiE dio mij anders niet en gund 
Als datje, Karolijn, mij niet ontdrfljë kund 
Men zal 'ter immers met Vendome niet bij late 
Verkoop, Mijn Lief de goude en zilvre Huis raads vntë 
Zo zal men wijl men zich de onnutte pracht ontdoe 
Veel sameschrdpen en gelijk een Mellik-koe 
Of vruchtbftre Ezelin den domme Spanjaard melken 
Die me aanhangt: op dat mijn granaat niet mag verwelkê 
Nog werende mijn val eer 'tBNTiE zij de dood 
Van mijne (3) Monarchy, zieltogende in de nood". 
Onder dit hollaudsche een even groot fransch vers in drie rijen, be- 
ginnende: 

,^I ma Bétel (3) qu'as tu beacoup {tie) d'utitité", enz. 



Digitized by 



Google 



174 LUSTHOF VAN MOMÜS : „ANJ0U8K MONARCHY' 



1710 



Midden onderin de voorstelling- dezer gravure infol., z. n. v. gr., 't ver- 
zonnen adres: ,,è Brusselles chez Friecx'; rechts onderin gemerkt „N" a". 

3327. „Twêde Deel van de ZIELTOGENDE ANJOüSE 
MONARCHY". 

Op deze plaat zit ..Philippyn" ..1' links; de ,.Spaanse müilesel" 
,.2" rechts, achter een wel voorziene ronde tafel. De eerste biedt, op de 
punt van een mes, den ezel. die de voorpooten op tafel heeft, een stuk 
brood aan. Links staat voor een open deur of venster de zieltogende 
monarchie .,3", weder voorgesteld door een vrouw, nu aan een been 
kluivend. 

't Vervolg van den titel dezer tweede plaat is: 

„of de Phili[pijiise slaafsgezinde Muilesel gemest ter gewisse 
Aftogt na Parys'\ 

„SKCONDK PARTIK dc 1" AGOMSANTK MONARCHIE d' ANJOU aVCC SOU 

MuLET engraissé pour la Retraite vers Paris". 

Ouder de voor.stelling eeu 10 regelig verklarend vers gegraveerd, in 
twee kolommen, aanvangende: ,,Ia mijn Castilien bouw ik nu g'eeu Ca.s- 
teeleu Als iu de lurht " enz., en daaronder een 14regelig fransch gedicht, 
in drie rijen: ,.I1 faut qniter son nid pour n'etre emprisonné" enz. 

Gravure als de vorige, zonder adres, rechts, onder de voorstelling-, ge- 
merkt : ,.N". b". 

3328. „EZELS OPERA vreugde galmende over de Anjou^e kreefts- 

wijse Progressê of 't Derde Deel zijner Zieltogen'^e Monarchy". 

Opschrift van een 14t-regelig vers, in twee kolommen, onder de derde 
voor.stelling der zieltogende Monarchie, waarop men den ezel: ..slaafs- 
gezinde Philiipyn" en den ,.Gedwonge Philijpijn" („1") op den voorgrond 
tegenover elkand^ ziet, dansend op de toonen eener fluit en het geluid 
eener trom, bespeeld of ge.slngen door twee mannen op den tweeden grond 
links; rechts jaagt Oostenrijk (..2"). zinnebeeldig door een vrouw voorge- 
steld, de zieltogende Monarchie (.,3") op de vlucht. 

Het hollandsche vers vangt aan: „(1) Men zal een Opera van Ezels 
opgaan rechte" enz. 

Onder het hollandsche is een even groot fransch gegraveerd, met 
opschrift : 

,,l'0PERA des ANKS servant de iots pour les PRETENDüES vic- 

ToiREs d' ANJOü OU anie part»© de sa Monarchie Agonisante" ; 

dit begint: ..Voici un beau Balet et Opera des Anes". Rechts onder de 

voorstelling: ,.N** c". 

3329. „De WANSCHAPE MONARCHY of't Vierde Deel van de 

Zieltogende Anjou^® Monarchy''. 

Opschrift van een l^regelig verklarend vers, aanvangende: „(1) Wat 



Digitized by 



Google 



1710 LUSTHOF VAN MOMÜS : „ANJOÜSK MONARCHY'' 175 



r»ad? helnfls? wij zijn ten derdemaal geslage' enz., onder de vierde prent 

der Anjou'sche Monarchie. De ezel liprt hier te bed en ..Geeflalleaover;" 

wat hij ,.fil te ras slokte in". ..Philiipijn" (.,1") steunt hem het hoofd, terwijl 

,.Doctor Financier" (..2') zijn water beziet. Rechts op den achtergrond een 

duivel gereed een slapende vrouw beet te pakken, in 't vei-s aangeven als: 

..(4) De bóse Geest 'in 't end zal krijgslubt helwaart haalè 

En met gedwonge Vree zal dwang 't gelag betalë". 

De tiende regel van het vers was door den graveur overgeslagen en 

is nu in vijf korte regels naast de andere gegraveerd. Onder het hol landsche 

een even groot fransch vers, met opschrift: „La MONSTREUSE MO- 

c 
NAR(^HIEdANJOU. ^epartiedesa MONARHIE AGONISANTE' . 

3330. „Niewe Ridder Order der Vreedzame LINIEN 

der FRANSEN of BLOEDELOOS DUËL bij 't Vkroveren der zelve door 

deGeall:" 

Opschrift van een 26 regelig vers, gegraveerd, zonder eenige afscheiding, 
ouder de voorstelling, waarvan dit vers de verklaring moet geven, 't Is 
een spotprent op de Villars. wiens zin.spreuk ..Non plus ultra" (het „Plus 
Oultre' van Karel v) hier spottend wordt aangevuld met ..scilicet Defen- 
dend« Linece' en voorgesteld door de traditioneele twee pilaren van 
^s keizers wapen, hier nu gebroken. Links vlucht de Villars. wien een 
krans, in den vorm van een ve.sting, om 't hoofd ligt, terwijl het fransche 
wapen, met een dwarsbalk er over. hem aan een ketting, eveneens in 
vestingvorm. om den hals hangt. Het versje dat naast het hoofd van de 
Villars staat, doelt op dit wapen en luidt: 

„Mits gemeenlijk die verliezen 
Lodewijk tot Riddren slaat 
Hij dees Order mag verkisen 
Tot ons heldig Hals Cieraad". 
Het hoofd omwendend biedt hij een olijf- en een palmtak zijn ver- 
volger aan, die hem met een degen tegen de kin stoot. 
Bij de uitgestrekte linkerhand staat: 

.fQuartier ou Paix 
Pour mon relais". 
In de rechterhand heeft hij een degen, welke hij echter als wandelstok 
gebruikt, blijkens het daarbij geplaatste: ..Een wandeltok (sic) is mijn 
rapier ik zoek de Vrede of roep quartier!" Bij zijn tot vluchten opge- 
heven linkervoet, waarvan hij de schoen verliest, leest men: 
.,Men treed de schoen ons uit de voet 
Gelijk men trouwens daaglijks doet'*. 
Bij den rechtervoet: „MORs ultW LINEA rerum''. Langs de kolom 
rechts staat: 



Digitized by 



Google 



176 LUSTHOF VAN MOMÜS : „ANJOUSE MONARCHY" 1710 

„Held Hercules ach uwe Zuilê 
Verrast doen al de Franse pruile*'. 
Rechts staat op den achtergrond een „Franse Blaser'*; overdwars 
leest men: 

„Sterk blasen gaat wel uit den treuren 
Maar 't doet de Linien yerscheuren'\ 
Op 't doek, dat Tan zyn bazuin afhangt, zyn twee lischbloemen gegra- 
veerd met het bijschrift: „Pour France nos Trompetes Chantent tristes 
requdtes". 
De grond onder de voorstelling heeft den vorm van een vesting. 
Onder het hollandsche vers, aanvangende: „Een streep of Linie loopt 
door 't krijgs beleid der Fransen", enz. staat, in twee kolommen, een 18-regeIig 
fransch vers: „Les Lignes des Fran^is ne sont de resistance", enz. ge- 
graveerd met het opschrift: „Le Nouvel ORDRE des CHE VALIERS 
des LIGNES PaisibleS de FRANCE OU LE DÜBL SANS SANG 
POUR LA possKssiON des memes LIGNEs". Rechts onder dit vers het 
verzonnen adres: , a Brusselles chez Frix". In het hollandsche vers was 
door den graveur de 22e regel vergeten ; deze is er nu rechts overdwars 
naast gegraveerd. 



Hiermede acht ik, wat^ tot den eigenlijken „Lusthof" behoort, be- 
schreven, 't Zal, zoolang niet deze of gene door een aanwijzing van 
een tijdgenoot meer licht komt ontsteken, wel onuitgemaakt moeten 
blijven, hoe de werkelijke gn-nfi^ van zaken geweest is, want Al lard heeft 
zoo van elke gelepfenheid partij getrokken om prenten uit te geven, dat 
't voor ons niet meer zonder die hulp voor goed vast te stellen is, wat 
bijeen behoort, wat niet, en tot den vrede van 1713 is er nog telkens en 
telkens weder een plaat, die ons voor de vraag plaatst behoort ze bij een 
serie of niet, maar meer titels van seriën, met verzen aan de achter- 
zijde, die ons een zekeren weg wijzen, zijn mij in allen gevalle niet 
bekend. Toch volgen voor ik den bij No. 3159 afgebroken draad weder 
opvat nog eenige tientallen prenten, welke aan Allart's initiatief niet 
vreemd zijn öf (zooala b. v. de Stolkwijksche boer) door Muller op twee 
plaatsen behandeld en dus 't best hier samen gebracht kunnen worden. 

Van harte meen ik 't, als ik zeg dat 't mij een genoegen z\jn zal door 
dezen doolhof heen, weder den rechten weg te kunnen volgen; al geloof 
ik, zooals ik reeds vroeger zeide, dat zoowel Stephens als Mullers be- 
schrijving deze nieuwe katalogizeering niet onnoodig deden zijn. 



Digitized by 



Google 



1707 SPOTPRENT OP LODEWUK VAN BADEN, ENZ. 177 

*3331. — 1. ,,LOmS GiAT GLETEN, DE BADEN SCHRBYBN". — 

„LOUIS BADIN MBUBT de ChaGRIN". (Muller No. 3145). 

Opschrift boYon een 109-reg'elig hollandsch- en een lUO-regelig fransch 
Ten, elk in drie kolommen; het hollandsche gegraveerd boven-, het 
franscbe onder de afbeelding, welke het volgende voorstelt: In den 
rechterbovenhoek ligt „Louis Badin" dood te bed; de „Familie" (6) staat 
er achter, vertegenwoordigd door drie personen en een geestelijke. Op 
de zichtbare zijde van het bed leest men: „Vervoerd gebalsemd dood na 
Baden zal hij voorzeker niet verraden*'. Voor 't bed buigt de „Biegtvaêr 
confesseur" (4) zich naar een man, die zakken geld aandraagt (5). Links 
van het schot, dat het ledikant afscheidt van het overige deel der prent, 
staat „Gen. Thongen" (1) bij wiens voeten men leest: „Thongë attend 
gain" ; weder links van dezen badenschen generaal staat „arlequin medecin" 
(2) met narrenschoenen aan en met den rechtervoet op een open zak geld ; 
bij zijn linkervoet ligt een gebroken urinaal; zijn pantalon, waaruit een 
haan te voorschijn komt, is met lischbloemen bezaaid ; hij heeft een muts 
met haneveeren op *t hoofd, houdt in elke hand een geldstuk omboog 
en heeft op den rug een vaandeltje, waarop als inschrift: „MedicinsD 
Doctor Doctorum cum Lapide Philosophorum". In den linkerbovenhoek 
der plaat hangt een lijst van de „Lyk statie". Op den achtergrond 
„Rastad" met het „Logement v. P. L v Baden", liggende aan den 
,3hjn Fl." Op den voorgrond links vlucht „Ghamillard chagrin" (8). 
Onder de eerate twee kolommen van het frensche vera het hollandsche 
chronogram : 

„o! SPION I BBR8T PRONK DEK HELDEN, LOOP, ZOEK ELISE?SE VeLDBN", 

terwijl onder de laatste kolom, in twee regels, het volgende latijnsche staat: 
„PRODITOE ANNE HBROS iETERNA PACE RECVMbIT". 

De achtentachtigste regel van dit frensche vera, in de kolom vergeten, 
is er ter z^de naast gegraveerd. 

De oorspronkeiyke plaat, door Muller beschreven onder No. 8140, 
zag ik niet 

♦3332. — 2. „TOONBBL van NAPELSE VERANDERINGEN '. 
(Muller No. 8148). 

Qegraveerd opschrift in den bovenrand eener prent met drie grootere 
voorstellingen boven elkaar en in den linkerbovenhoek der bovenste, 
zoowel als der onderste, een kleinere. In de bovenste afdeeling („A"), zijn 
links de verheugde „Napolitaanen afbeeld, met palmtakken, bazuin, trom, 
vaandels, enz. de „Keizersen." tegemoetgaande, die van rechts aankomen. 
De voorman der Napolitanen draagt het borstbeeld van „Kon : Karel 111", 
in medaillon, op een staak. Binnen het medaillon staat nog: „Carol: m 
Bex Hisp". Boven de linkergroep een heuvel met een vlag er op, enz. 
waarboven „Aankomst van Napels". 

!▼ 1» 



Digitized by 



Google 



178 DB KONINGIN TAN SPAN« TB BARCKLONA 



1707 



In de tweede afdeeling (,.B'') is men met allerlei vroedschap bezig het beeld 
van „PbilipptiH ▼.'*, dat midden in de voorstelling op een voetstuk staat te 
vernietigen of omver te halen; een viertal ladders zijn tegen bet voetstuk 
geplaatst. Aan weerszoden van het beeld de volgende dichtregels, met 
opschrift: ,,Tot Philip d'Aniou": 

f Jndien gij niet en sproot uit KoningUjke- stam 
Men mogt u billik by een Visser vergelijken 
Die te onrecht Napolis ras op z\jn horens nam 
Nu moet ge ook onverwacht schoon niet zo doodlijk wijken'\ 
In de onderste afdeeling zyn in den linkerbovenhoek vier „Geillomi* 
neerde Huisen, te Napels" afgebeeld, zooals er onder staat, terwijl er 
naast, onder het opschrift: ,,0p H Illumineeren der Napelse Huisen", de 
volgende vier versregels gegraveerd zijn: 

„De blijdschap die me alom te Napolis bevind 
Niet te verklAren is door honderd duizend lichten 
Men wierd eer ketters als Anjous of Flips gezind 
Men doet de duistre nacht en alle Fransen zwichtê." 
De hoofdvoorstelling {„C") vertoont hoe ..De metale Filiü" wordt 
weggevoerd op een wagen, midden in de plaat a^ebeeld en hoe, van links, 
een man komt aanloopen met een doek, waarop ,,Austria dat Regem 
justum'* (Karel iii), gevolgd door drie andere personen. Links onder in 
deze voorstelling het adres: „Te Dordrecht by B. Goris". Rechts, vlak 
boven de hoofdvoorstelling, onder letter „D', ziet men de „Vlucht na 
Gaéta" van den „Viceroy". 

Links van de plaat een hoUandsch 80-regelig vers, met opschrift: 
„NAPELS VERLOST, Neffens de BEELD-STORM OpdeStotuevan 
ANJOü door 't Volk tot Napels."; rechts een even groot fransch vers, 
waarboven men leest: „NAPLES EN LIB8RTE, Et la Statue du 
Duc d'ANJOU brieée k Naples." 

Deze staat der plaat beschrijft Muller als 23, terwgl hij onder No. S14>7 als 
2a een exemplaar zonder deze verzen aan weerszijden vermeldt. Ik geloof niet 
dat er in werkelijkheid twee staten bestaan. In de hier beschrevene met het 
vers aan weerszijden in boekdruk, te zamen op één vel gedrukt, staat 
boven de voorstelling der bovenste afdeeling n. 1. nog een „Vervolg van 
het Neven staande Vers" gegraveerd, in een kolom van vy f regels links 
en één van elf regels rechts, waarop onder 't hollandsche vers reeds wordt 
gewezen; men leest daar: ,.Ziet de rest van 't vere in de Plaat hier nevens." 
Dit „Vervolg" komt ook voor in den door Muller onder No. 31*7 ver- 
melden staat zonder verzen, 't Is dus niets anders dan een andere afdruk 
(misschien een latere!) der zelfde koperplaat, zonder de verzen aan 
weerszoden. 

'^'SSSS. — 8. „Ter gelukkiger iiANCOMST van Hare Majesteit 8LIHA- 



Digitized by 



Google 



1707 



SLAPBNDB BOER TB STOLWIJK 179 



BBTH CHRI8TIKA JULIANA, Door Gods genade KONINGIN van 
SPANJE, De Doorluchtige Gemaalin van KONING KAREL de HL 
Tot BARCELONA, den 28. July 1708. hebbende haar openbaare intreede ge- 
daan den volgenden 4. Augusti." (Muller No. 3149). 

Opschrift boven een vers in drie kolommen, in boekdruk, waarin koning 
Karel, zijn echtgenoote, het volk van Barcelona en de vier grandes van 
Spanje sprekende worden ingevoerd. Onder dit vers, eveneens in boekdruk, 
en in vijf rijen, de „Verklaaring der Cyfer-Getallen." (1 — 12) en het 
adres: „Te Amsterdam, bj Abraham Allard, op den Dam, met Privi- 
legie.*' Dit alles staat onder den afdruk eener koper{)]aat, oorspronke- 
lijk verschenen met het onderschrift: ., Ootmoedige Opdragt van de 
Memorien van de Engelsche Protestanten, aan haare Hoogheden, den 
Heere Prince en Mevrouwe de Princesse van Orangie." en vervaardigd 
tijdens het aanzoek der protestantsche Engelschen om de hulp van 
Willem m voor hunne g^loofsgenooten in Engeland, wat met de troons- 
bestijging van den prins en zijn gemalin in nauw verband stond. Ik vermeld 
beide hier, daar deze oudere staat niet in de kollektie van Stolk aanwezig 
V7as bij de beschrijving der prenten betreffende de omwenteling in Engeland 
(zie Deel m blz. 206—246}. De voorstelling is verdeeld in twee groepen: 
tinks en rechts op den voorgrond der plaat, terwijl op den achtergrond 
de zee met schepen en een daarachter gelegen kust gezien worden. In 
den oorspronkelijken staat staan links 1 ,.Sijn Kon. Hoogheijdt'*, 2 zijn 
gemalin, 3 de graaf van Solms, 4 Bentinck, 5 Ouwerkerk, 6 van Stjrum, 
8 Bumet Een uit de groep rechts biedt hem knielend een boek (den 
Bijbel) aan, terwijl die rechterzijde, volgens de verklaring, verder wordt 
ingenomen door 7 Artus Herbert, 9 Engelsche Lords en Protestanten en 
10 HoUnndsche hulptroepen. 

In den hier behoorenden staat zijn de genoemde personen veranderd in : 
1 Koning Karel m, 2 Koningin Elizabeth, S Don Bemardo de Quiros, 
4 de hertog van Thelesa, 5 de graaf van Stampa en 6 de markies de 
Moles (3 — 6 vier Grandes van Spanje), 8 Baron Keilers terwijl 9 en 10 
't volk van Barcelona moeten voorstellen. In den rechterbenedenhoek 
iB 't wapen van Willem ni, dat in den oorspronkelijken stnat gezien 
wordt, vervangen door d&t van Karel m. De persoon, knielend voor 
den vorst, biedt hem nu geen boek aan, maar, op een schotel, kroon 
en scepter. Deze prent is zoo afwijkend van de vorige, dat ze naar 
mijn oordeel, niet bepaald behoort tot 't zevental door Muller aÊEonderiyk 
vermeld. 

3334. De slapende boer te Stolwgk bg Rotterdam (!) 

Reeds op 1707, na No. 3145 hier voren, had ik de prenten moeten 
vermelden met deze gebeurtenis in verband en door Muller beschreven onder 
No. 3420 — 84d4 van zijn katalogus. De vermelding van twee platen be 



Digitized by 



Google 



180 SLAPBNDK BOEE TB STOLWIJK 1707 

trekkeiyk deze zelfde gebeurtenis, maar op Allard'sche wijze door verzen 
op den oorlog toegepast, door Muller bij 't zevental prenten, dat bij hem 
en ook hier onmiddellgk achter den „Lusthof" volgt, heeft mij van 
't spoor gebracht en om de belangrijke serie prenten en pamfletten, welke 
over deze boerenbedriegery verscheen, niet te veronachtzamen, heb ik 
ze nu allen hier opgenomen. 

11 Januari 1707. (Muller No. 84«1). 

„Non omnibus dormit; yigilanti stertens naso." 

Onderschrift, met 22-regelig verklarend vers, onder de afbeelding van 
den slapenden boer van Stolwijk, die in 't midden eener kamer te bed 
ligt, terwyi drie doktoren uit Rotterdam met hem bezig zijn ; volgens de 
verklaring in het vers voelt Walwijk hem den pols, staat van der Zee 
naast hem met het horloge in de hand, terwijl Snell, voor het bed ge- 
zeten, zijn hand op 't hart van den slaper gelegd heeft en nu schijnt te 
zeggen, wat in de zijplank van 't bed is gegraveerd : „de hart aar klopt 
'k voel de Rüghrgraat'". Links de schouw, waaronder een vuur brandt, 
terwijl men in den boezem het volgend versje leest: 

„bij dag so schijn ick doot 

maar als mijn susje sliep 

so vrat ik kaas en broot 

en O! Jeetje anders niet". 
By de schouw is, volgens de verklaring, Dr. van der Voort met de 
zuster van den slaper in gesprek over den inhoud van den tusschen 
beiden staanden „kakstoel". 

Rechts staat de broeder van den slaper met drie andere toeschou- 
wers; tegen den muur verschillende inschriften in lijsten alsof 't schilde- 
rijen ziJD, alle in verband met den persoon in 't bed. Van links naar 
rechts leest men „op de Hennip 5 stuy?. te kort" — „kaaütjes Broot en 
vlees" — „hij kan geen 6 Dagen Leeven. ." — „'Kaa8=8trüijfr:gebrade 
Appele en peeren" — „Groen Warm^moes" — „Boek=weijte koeken", 
't Eerste doelt op een aanmerking welke hij zijn zuster maakte over een 
uitgeschreven rekening; 't andere op hetgeen hij gegeten had, tijdens 
een zoogenaamd kort ontwaken. 

Zooals 't gewoonlijk met zulke voorvallen gaat, waren er geloovigen 
aan- en bestrijders van deze zaak. Het misschien wel wat te voorbarig 
in 't licht gegeven „Bericht'' van de hierboven genoemde vier Rotter- 
dammers bracht groote beweging in de gemoederen. 

Gravure langw. in-i"., z. n. v. gr. Ik plaats deze prent vooraan, omdat 
ik in de Missive Geschrevm aan Mker Vrund, in de lijst van geschriften 
hier onder als No. 27 vermeld, het volgfende vond : 

„'tQuam soo ver dat de Berichters in Prent sijn afmaait met hare 
namen daar by, door de wyse en voo(r)sienige conduitie van de Heeren 



Digitized by 



Google 



1707 SLAPBMDB BOSB TE STOLWUK 181 



Lufiiea en HeWetius. De Heer Lufbeu immers sal niet konnen lochenen 
sijn Ed. in absentie van de Heer HeWetius, de directie oyer de Plaat 
en Vers heeft gehad, . . Ik denk immers niet dat die partyen sulke 
slechthooMen sijn van te meeoen, dat sy door die Prent en dat vermaerde 
Vers van R. ten versoeke van den Heer Lufiieu opgestelt, de Berichters 
hebben ten toon gestelt, neen maar de geheele Facultas Medica staat 
daar ten spot'* 

Wel zijn ook onder het meerendeel der overige prenten de venen 
gedrukt, waarin de vier rotterdamsche doktoren met name genoemd 
worden, maar gravure en boekdruk van de hier beschrevene zijn, ver* 
geleken met de volgende, bepaald de oorspronkelijke. 

Omtrent *deze zaak berust in de Gemeentebibliotheek van Rotterdam 
een zeer belangrijke bundel spot- en schimpdichten, zoowel als oogen- 
schijnlijk getrouwe verhalen. Ik meen den bezitters van dezen katalogus 
geen ondienst te doen met een nauwkeurige opgave der titels van al 
deze vlugschriften, met bijvoeging van enkele verklarende aanteekeningen, 
waar die noodig zijn. 

1. Bericht en opmerking Wegens de staat van een buiten-gevvoone, zo 
genaamde, slaap-ziekte, te Stolwiik voorgevallen. 28 blz. in-4*. 

Het geschrift, dat het verhaal van den slapenden boer bevat, onder- 
teekend door P. Walwijk, K. van der Zee, H. Snellen en A. 8. van 
der Voort, is gedateerd uit Rotterdam 22 Februari 1707, heeft alleen 
een voorshand^hen titel en op de laatste bladzijde het adres: „Gedrukt 
by Elias Yvans, en Pieter vander Veer, Boekverkoopers tot Rotterdam." 

2. Brief van dèn Chirurgijn tot Stolwijh, aan zekeren Vrind tot 
Chuda. Geschreven den 18 Maart 1707. 1 blad in-fbl. aan ééne zijde bedrukt 
In dnitsche letter en onderteekend „C. Geerensteyn.*' 

3. Copye Van • een brieft door een rotterdatmch heer Geschreven aan 
zeker Bro/essor in de Medicynen, Bakende de Swevende geschillen over 
den zoo^enaamden slapenden hoer, Tot Stoltvgk. Z. pi. o. j. 18 blz. in-4^ 

Vlugschrift met voorshandschen titel alleen. Op de laatste vier blz. is 
een gedicht a%edrukt, met opschrift: „Belaglyke pennestryd Aan de 
Maze. over den slapenden boer Te Stol wyk." en met onderschrift: „Absit 
a veritatis Simplicitate Malignus interpres." 

4. Antwoord op een brief, door een rotterdams heer aan zekerprofessor 
in de mediegne Geschreven. Bakende de Stoevende geschillen over den 
soo-genaamden slapenden boer Tot Stolwgk, 10 blz. in-4^. Alleen met 
voorshandschen titel. 

5. Brief van een Middelburger aan Flip Helleveeg, 8 blz. in-4^ 
Behalve den brief, gedateerd uit den „Hage den 14 April 1707." bevatten 

blz. 5 tot 7: „Een nieuw lied, Behelsende de laatste woorden, Mits- 
gaders de dood en uitvaart van het slapende varken. Stemme: De Sog 
die kleedde haar in den Rouw." Op bl. 8 vindt men een 6-regelig 



Digitized by 



Google 



182 SLAPENDE BOER TE STOLWIJK 



1707 



verg'e: ,.0p het geraamte van het slapende varken, Dat eerstdaags staat 
opgezet te worden op de Anatomy, door Flip Helleyeeg." en ondertee- 
kend: „Discite justitiam moniti." 

6. De geest taa de» slapenden boer, Sprekende oen een tan de vier 
slapende doctoren. 1 bind infol. aan ééne zijde bedrukt 

18-regelig gedicht: „Schrik niet Ik ben de Geest van Dirk den 
Bakker," enz. 

7. De //eest van het slapende varken, Sprekende tot den JExcellenten 
Heer, Oenophiltts Volkannius Schwetserus, Opper-Lictor en Varken-Vilder. 
1 blad in-fol. aan ééne zijde bedrukt. 

18 regelig gedicht: „Schrik niet, ik ben de geest van het Slapende 
Varken, Heer Lictor Helleveeg!" 

8. Het ontwaakte varken Aan het Menniste tabak- en brandewyns 
-Sitf/n, Stierman van het Menniste Bootje alias Berichterus Feto-Pypo 
-Folyphilos, secundus. 1 blad in-fol. aan ééne zijde bedrukt. 

18 regelig gedicht, met onderschrift,: „Loop malle Kees haalt gekken." 

9. Aan Key Klap-oor, aliüs barbier zonder scheermes, politionel en 
sekretaris van het rotterdamse triumviraat der medicyne, Prototrayus Mo- 
rosophvs, Fantagruel Leonides, Oenophilus Volkannius Schmetzerus, Qe- 
pritiliyieerde Frintanakers, Foskauimers en 2s aamschenders van alle eerlyke 
en kunst liftende Doctoren. 4 blz. in-4.'. waarvan 2 en 3 bedrukt. 

18 regelig gedicht in ongebonden rijm, onderteekend: „üt semen- 
tem feceris, ita & metesj." 

10. Aan Oelotopoio-Bonjattophilus ; — Aan Sa/ ha! he ! 1 blad kl. 
in-fol. aan ééne zijde bedrukt. 

Twee gedichtjes. Het eerste van 14 regels met onderschrift: „Pso- 
ralèo-alectruono polemicus.", het tweede van 8 regels met onderschrift: 
„Frauge miser calamos!" De eindrijmen van het eerste komen in 
eenige der volgende met enkele wijzigingen terug. 
IL Fortem animum prastant rebus quas turbiter, audent. 1 blad in-4*. 
aan ééne zijde bedrukt. 

14^regelig vers: ,,Dat Rotterdammers staan als Apen," onderteekend: 
.,Aletho3tomus. Chrysopolitanus. Poliatromoro-mastix." Aleth. Chrys. 
beteekent Goudsche mond der waarheid. 

12. Spectatum admissi risunt teneatis amici. 1 blad in-é^. aan ééne zijde 
bedrukt. 

lé-regelig gedicht: .,Dat Gouwenaars te Stolk staan gapen" onder- 
teekend: „Herkeio Parachoros. =: Walwijk 
Thalasso Genetos. = van der Zee 
Thod Thachus. = Snellen 
Pater-pleto Speudos.'" = van der Voort. 
Ditzelfde vers volgt nog eens in H. S. van P. Burman, zooals er, in 
gelijktijdige hand, in den linkerbovenhoek bijgeschreven is, doch in 



Digitized by 



Google 



1707 8LAPBNDK BOEB TB STOLWIJK 183 

eenigzios g^ewijzigde spelling en zonder de vergriekschte namen der vier 
mannen, welke bet eerste bericht onderteekenden (zie No. 1 hier boven). 
Begel 10 is zeer gewijzigd; in 'tH. 8. staat: 

„Help Qod! Wat 's Rotterdam yo\ gekken," 
dit was den rotterdamschen drukker, naar 't schijnt, al te kras en in 
*t gedrukte vers staat nu: 

„Help mijn! wat zijnder al ^eel Gekken,". 
Op de andere helft, die tot dit vel papier behoort, is met dezelfde 
hand de aanleiding tot het versje en de namen der doktoren geschreven. 
13. Verantwoording Voor de vier Doctoren Tegen der seher Lasteraars. 
1 blad in-fol. aan ééne zijde bedrukt 

Gedicht van veertien 4-regelige koepletten, in twee kolommen, zonder 
onderschrift, aanvangende: 

„Wat kan het Ongeloof niet al" enz. 
Dit vers staat in geen verband met de eindrijmen der vorige drie, 
'tTolgfende echter wel. 

14u Aan Ha! ha! he! Aliès^ knecht, hoe zweet gy ! * — Op de 
onderschryving ; Alethostomus^ Chrgsopolitanus, Foliatro-moro-mastix. 1 blad 
in-fol. aan ééne zijde bedrukt. 

Het eerste, 14^regelige, vers is weder op de hiervoren, onder No. 10 
vermelde eindrijmen en vangt aan: 

.,Dat Rotterdammers staan, als aapen," enz. 
terwijl het tweede een beantwoording is van No. 11. Het laatste is 
onderteekend „Yirtutis est, domare, quse cuncti pavent" terwijl het 
sterretje achter 't opschrift van het eerste^wijst op het daarnaast staande: 
, * Ziet Roemer Yisschers, Zinnepoppen.'* 

15. Ter eer e tan Alethostomus Chrysopolitanus, Foliatro-moro-mastiw ; 
Verdeediger van den, loogenaamden, zlaapenden (sic) boer. 1 blad in-4*. 

Gedicht van 22 regels, onderteekend: „Berichterus Peto-pypo-poliphilus, 
Secundus." beginnende: „Dus liet een Gouwe-nar zich hooren:" enz. 

16. Kakel- en penne-stryd Van verscheyde doktooren, Bakende den Slapen- 
den "Boer tot Stolw^k. 1 blad smal in-fol. 

Gedicht van acht 4-regelige koepletten, aanvangende: ,. Slapen, ronken, 
snorken, snuiven," enz., in H. S., onderteekend: ,.G. (v.) Spaan." 

17. A. M. Paauw. Ocerweeging Op de wonderlijke slaap-ziekte van 
Dirk Claesze Bakker, Drie-en-dertig Jarigen Jongeling, woonende tot Stol- 
wyk Sijn öeginzel genomen hebbende op den 18 Juny des Jaars 1706. £n 
nog in deselve Rust volherdende tot heeden den 10 Maart 1707. 1 blad 
br. in-fol., aan ééne zijde bedrukt 

Gedicht van negen 6-rege1ige koepletten, blijkens den inhoud van 
No. 4 hier voren door Mejufrouw Paauw gedicht. Onderaan 't adres: 
,,Tot Gouda, Gedrukt by Johannes Endenburgh, Stads- en Ordinaris 
•Drukker van 't Kleyn-Zegel, op de Markt, in de Chronijk, Anno 1707." 



Digitized by 



Google 



184 8LAP8NDB BOEE TB STOLWUK 1707 

18. Ooemteging Op tU tütmderlyke slaapziekte, enz. 1 blad io-fol. 
Het zelfde gedicht als 't yoorgaande. Nu minder breed gedrukt Met 

adres: „Tot Oouda, By Lucas Kloppenburg/ Boeckverkooper in 't Wijf 
straet, in den Bybel, 1707." 

19. Ae» den Don-Quichotiscken montter-temmer, Fkilargyras Anato- 
mistaster, Tandeloozen voorspraak tan Frototraguê Morosopkus. 1 blad in-4*. 

14-regelig gedicht op de eindrijmen yan No. 10, beginnende: „Wat 
is 'teen wonder slag van Aapen/', onderteekend Ronjattophilus. 

20. • Aan Jfodo-teraSy Sa ! Ha / Re! — Op de onderackryving Post 
multa virtus opera UuMuri solet. 1 blad in-fol. aan één zijde bedrukt. 

Het eerste vers (14 regels) vangt met de eenigzins gewijzigde eind> 
rijmen van No. 10 aan: ^'iZy van der Z(ee), of 't slag van aapen/' 
enz., terwijl ook het tweede met kennelijken terugslag op No. lO'^ 
gedicht is. Dat tweede vers is onderteekend: „Superi! rectam in melius 
flectite mentem tuque ö! domitor Somne malorum!*' 

21. Op de ondersckryving Superi! rectam in melius /lectite mentem, g' e. 

I blad in-4^. 

8-regelig vers op de eindrijmen van 't voorgaande, onderteekend: 
„Ridentem dicere verum Quid vetat? Ha! Ha! He!" 

22. Missive geschreven aan een Liefhebber der Waarkeyt aan een sijner 
Vrienden tot Botterdam, wegens den beruckten [of soo genaamde) slapenden 
Stobvijksen Boer, Te Rotterdam . . . by Pieter de Vries, . . 1707. 4 blz. in-i». 

23. Aan den weergaeloozen anatomiscken Don Quichot, Prof. Satgric, 
ge. jfc. ge. Temmer tan ket gruwzame Monster Ha! Ha! He! — Op 
de ondersckryving, Virtutis est dcmare, quae cuncti /^atreitM blad in-fol. aan 
één zijde bedrukt. 

Het eerste gedicht begint: 

„Hoe! is dat wonder slag van aapen/' enz. Beide hebben onge- 
veer dezelfde eindrijmen als No. 10 hier voren. 

24. Invallende gedagten over De Pasquillen tegen ket Berigt van den 
slapenden boer. of praatjes vullen geen zak. 4 blz. in-4^ onderteekend: 
„In Calumnias non Tacendum." 

25. Openhartige aanspraak aan den stolksen slaper. Over zijn Verval. 
Te Rotterdam, Gedrukt by Pieter de Vries, Boekdrukker, 1707. 
8 blz. in-4". onderteekend . J. B. G.' 

26. Herman Lufneu. M. D. Geneeskundige aanmerkingen By manier 
van Samenspraak over ket Berigt, rakende den soo genaamden slapende 
Stolwijksen Boer, opgestelt Door vier Rotterdamse Doctoren, Waar in de 
ongegrondheid van ket selve, en de ware aard van des Boers siekte aange- 
toont wordt door -f. Te Rotterdam, By Elias Yvans Boekverkooper 1707. 

II en 42 blz. in-4». 

27. Missive Geschreven aan zeker Vntnd, concemerende de swevende 
geschillen tusscken de Botterdamscke Doctoren, over een soo^enaamden 



Digitized by 



Google 



1707 



SLAPENDE BOER TB 8T0LWUK 185 



Slapmdem Boer tot Stohvijk. 8 blz. iii-4^. waarvan de laatate niet bedrukt 
Zonder a&onderlijken titel. 

28. Sammspraak, TutscKeu sekeeU Fou WaUoyh^ Aliat maagde schaker, 
en Jan BeeAt uyt. 4 blz. in-4^. zonder a&onderlijken titel. 

Onderteekend: „Veritas odium parit" 

29. Een droevig Verhaal van een Persoon wonagtig tot StoUvyk hoe 
hf van Qodi hand geslagen en besogt is, met een snare hesoekinge ; in 
't Jaar 1706, en hoe dat hem Ood in eenen diepen slaap heeft laten inwik- 
kelen van 32 weien en koe kern Ood weder opgewekt heeft en sprekende 
gemaakt ; wel 24 mtre lang; en kort daar aan weder in eenen droevigen 
slaap heeft nedergeslagen ; sonder eenige tekenen van kennis kragten of 
gevoelen te toonen, ket 't welk breeder in dit Liet kan gelesen of gesongen 
werden op de Stemme een Sekip dat sonder Boer gaat sweven. 1 blad in*fbl. 
aan éëne zijde bedrukt 

Opschrift boven een gedicht van zestien 8-rege1ige koepletten, in twee 
kolommen gedrukt Onder *t laatste koepiet: ,,Dit liedje is niet alleen 
van woord tot woord, maar zelf van letter tot letter gecopieert uit het 
eigen handschrift van den Maker, die 't zelve aldus heeft ondertekent: 

Gedaan door Jan van Brande Schoolmeester en Voorsanger tot Stol- 
wijk in 't Jaar 1707 op den 7 van de Sprokkel maant, Schripzit." {sic). 

Onderaan 't adres: „Te Rotterdam, gedrukt by Pieter de Vries, 
Boekdrukker in de Valkesteeg." 

30. Apotkekers muse-vreugd tot Botterdam. Over de Keure en Ordon- 
nantie ten reguarde van de Medicinae doctores, jfc. Gepubliceerd den 31 
December n&J. 8 blz. inV. Zonder afitonderlijken titel. 

11 Januari 1707. Mullbb (No. 34A2). 

'*'3335. — 4. „Onmibus hand dormit; stertitqné naso 
vigilanti." 

Opschrift boven het zei file vers van No. 3834 maar nu met veel kleiner 
letter gedrukt Tusschen het opschrift en de spreuk: ,Jt nova, non 
tristis, per cunctas fabula mensas", staat hier nog: „Hy slaapt niet voor 
alle; Maar 't geld ten gevalle, Snurkt wakker vynsd den slaap; Houd 
in de mouw den Aap.", terwijl het onderteekend is: „Nil erit iilterius, 
quod nostris moribus addat Posteritas." Door een lijn er van afgescheiden 
zijn daaronder afgedrukt de onder No. 11 en 12 vermelde afzonderlijk 
gedrukte gedichtjes en tusschen beide een 14 regelig vers, onderteekend: 
„Arbiter Vigilans." en met opschrift: „Middel weg, tussen de tegenstree- 
' vers en Beweerders der Slaap Ziekte." Onderaan 't adres : „Tot Dordrecht 
by Balthasar Goris." 

De prent is een Allard'sche kopie van het vorig nommer, doch nu zijn 
de volgende bijschriften aan de opgegevene toegevoegd: Bij Dr. Wal- 
wyk staat ,,Non pro miseria Ejus arteria"; bij Dr. van der Zee: „M. 



Digitized by 



Google 



186 SLAPENDE BOER TE STOLWIJK 1707 

Doctor Horologicus" en by zijn horloge: „Minutë*'. Tegen de zijde van 
het bed, bij Dr. Snell : „De hartadr klopt o"k weet geen raad 'k Voel 
door de buik de rugge graaf'; bij zijn voet staat nu een emmer 
„Koel drank', die in de vorige niet stond. Achter den rug van Dr. Van 
der Voort, links, leest men „M: Doctor Excrementarius''; bij zijn beenen : 
„Die in geen Pis glas zijkt Vergeefs zijn Pis Men kykt In t bed of in 
De str . . . nooit Ware Pis men vond", 't Versje in den schoorsteenboezem 
is veranderd en luidt nu: 

„Bij dag zo schijnt Dirk dood 

Maar als zijn Zuster slaapt 

Queld hem geen hongers nood 

Dog kaas en brood hij kaapt". 
Daaronder op de schoorsteen val : 

„Shafl [iic) Dirk wat veel gespook 

Hij geef den Show [sic] de rook". 
De inschriften tegen den achterwand zijn wel dezelfde maar eenigzins 
anders gespeld; hier staat korrekt: „Groen Warmoes". Bij den voorsten 
van het viertal personen rechts leest men: „Spiritu Cerebricaret" ; uit 
het fleschje dat hij in de rechterhand heeft, komen, (blijkens de teekens 
op 't kussen: „ O ^ '), vlugzouten omhoog. Achter den rug van den 
broeder des slapers, door ,.3" aangewezen, is gegraveerd: ,,70 guldQ 
van daae maar gekrege De toeloop slabbakt vast allerwege." Deze kopie 
der vorige prent is in de hoogte ingekort; het overig deel van de 
koperplaat is ingenomen door een vers van 103 regels, waarvan de eerste 
vier nog staan in den linkerbenedenhoek der voorstelling, en dat aanvangt: 
„Wat duivel is het Dirk, hoe leg je dus te ronkê? 
Zeg, slaap je of waak je of ben je kinds of ziek of dronkê? 
Maar of je slaapt of waakt: je beeld den Fransman uit 
Die schade uit onrust,. maar uit rust haald gróte buit". 
Waren alle inschriften in de plaat direkt met Dirk Bakker in verband, 
door deze uitdrukking en meer dergelijke in dit lange vers, moet ze ook in 
't kader der prenten over den spaauschen siikzessie-oorlog van Allard passen 
en is zij, evenals No. 3337 hierna, doch beide zonder de verzen in boekdruk 
onderaan, opgenomen in bet exemplaar van den Lusthof van Momus door 
Muller beschreven, bij wien zij onder de Nos. 3150 en 3151 voorkomen. 

11 Januari 1707. Muller {No. 3434). 

*3336. „Zie hier een nette Prent, in Ordere geschakeld, 

Een Beeld waar over men in Nederland zoo kakelt. 

Beneffens eenige Aanmerkingen wegens de Krakeelen 

ontstaan om het onmatig en lankwylig slapen van Dirk 

de Bakker, Riet-dekker in het Dorp Stolwyk." 

Onderschrift, met een 7^ regelig vers, in drie kolommen, in boekdruk, 



Digitized by 



Google 



1707 SLAPKNDE BOEE TB STOLWMK 187 



aanvangende: ^Moe dat de Wereld ouder word," enz., onder en op één 
vel gedrukt met een gravure, langw. in-4*., waarvan de middelste 
voorstelling den slapenden boer van Stolwijk vertoont op een geheel 
andere wijze afgebeeld dan op de vorige prenten. Hier ligt de slapende 
links, in een soort krib, op den voorgrond is een openstaande deur; de 
schouw is op den achtergrond; bij de schouw zit de zuster van Bakker; 
rechts een bedstede naast de tweede deur, die open staat, zoodat 
men eenige op straat staande lieden ziet; links naar 't midden op 
den voorgrond twee meisjes, verder zijn er in de rechterhelft nog vijf 
personen: een heer en dame, een burgervrouw en twee mannen. Onder 
in deze hoofdvoorstelling der plaat, ongeveer uit het midden beginnende, leest 
men: „B. Van kempen Inv: et Fecit Roterodami", er rondom zijn acht 
versierde cartouches aangebracht, waarin links: „Gouda.", „Stolk ^ Sluys." 
en „Stolk." zijn a^ebeeld, en bovenaan ,,Rotter dam', terwijl in de overige 
vier, waarvan er rechts drie staan en onder de hoofdafbeelding één, zinne- 
beeldige voorstellingfen gegraveerd zijn. Rechts bovenaan „1" moet 
volgens 't vers de Nijd beduiden, die als mist opkomt naar aanleiding 
van den twist over den stolkwijkschen boer; daaronder, „2'\ de „Duivel", 
„Die nooit geen beter tyd en vond,". Daar de hoofdvoorstelling met „8" 
genommerd is, volgt rechts onderaan, als „•!>", de afbeelding van een 
schildwacht, welke voor een open poort wacht houdt; in het vers wordt 
aan deze voorstelling een vermaning verbonden tot waakzaamheid om 
onzen „evenmens" niet uit haat te vermoorden, terwijl onderaan een 
brilleman, „5", moet dienen als middel tot aansporing om „'t Bedrog" te 
zien. Het moralizeerende vers is onderteekend „R. v. Z. A. Z." 

11 Januari 1707. Muller (No. 8428*). 

*3337. „Nader Jok en Ernst orer de slaapende boer 
te Stolwyk, (Genaamd Dirk de Bakker, Rietdekker) raa- 
kende de verwarde disputen der Medicyns." 

Opschrift boven het zelfde vers der vorige plaat, nu, met kleiner letter, 
in vier kolommen en in boekdruk, geplaatst onder- en gedrukt op H zelfde 
vel met een kopie der vorige prent van den stol wij kschen boer. Onder 
dit vers een tweede van 56 regels, in drie kolommen, eveneens in boek- 
druk en met opschrift: „Zinspeelingen op de geneeskundige aanmerkingen 
enz: laatst tot Rotterdam gedrukt." Onderaan het verzonnen ? adres : „Tot 
Dordrecht, by Balthasar Goris." De hoofdvoorstelling van den slapenden 
boer is eenigzins gewijzigd terwijl er eenige inschriflen in de plaat zijn 
aangebracht Zoo staat bij den stoel, links achter de geopende deur, hier 
„Kak stoel". Ongeveer op de plaats waar in de vorige plaat de twee 
kinderen stonden, zit nu een man „de Brder" op een kussen, met een 
papier in de hand, waarop men leest: „Versierd Verhaal van Dirk Druiloor". 
Bij den heer en de dame rechts op den achtergrond is nu een tweede heer, 



Digitized by 



Google 



188 8LAPEND1 BOKE TB STOLWIJK 1707 

die den „Schout** moet Yocntelleii; onder de beide anderen staat: ..Pola- 
kundi^ Secretaris en Vrow**; dit bepaald naar aanleiding ^an een verhaal 
in 't werkje Tan H. Lufneu (zie No. 28 in de lijst der TlugschriftenJ 
waarin Yerhaald wordt dat de secretaris van Stol wijk, den patiënt den 
pols voelende, hem aansprak met de opmerking dat hij zich slechts slapend 
hield. Bij de drie andere personen, rechts, leest men: ,, Schepenen'*. Bij 
de vrouw, op den stoel voor 't vuur, staat: „de Zuster". Veel meer naar 
rechts be^nnende staat hier, onder in de hoofdvoorstelling: ,,B: van 
Kempen inv: Roterodami/* Ik vermoed dat AUard de prent, met naam 
van ontwerper en al, naar de voorgaande heeft doen kopieeren. De 
kleinere voorstellingen rondom de boofdafbeelding zijn nu niet in ver- 
sierde cartouches, maar in liggende ovalen gegraveerd. Ofschoon dexe 
kleine afbeeldingeen reeds verklaard zijn in het vers onder de plaat (zie 
vorig nommer), is door ö- of Sregelige verzen, onder of ter zijde van 
deze voorstellingen, nog een tweede verklaring gegeven. Taal en stijl 
laten, dunkt mij. geen twijfel of 't geheel komt uit de fabriek van Allard 
en de prent is een prachtig bewijs hoe alles hem diende en hoe snel hij 
een oorspronkelijke prent tot een gfeheel ander doel pasklaar maakte, 
want terwijl de strijd over de stolwijksche zaak nog niet eens beëindigd 
was, past hij de zinneprentjes, met regels sis de volgende, op den 
spaanschen sukzessieoorlog toe. Onder het ovaal met .,1" genommerd, 
rechts bovenaan, staat b. v. : 

„De (1) Nijd de beste prijs laatst won 

Toen zij benevelde Bourbon 

Zgn Zon verduisterende om zijn glorie 

Zij rees door de aarde uit de afgrond op 

En gaf de Monarch^ den schop 

Tot zijne schandlijke memorie". 
De versjes, met het opschrift: „Stolk Rotterdam Haar luister nam" 
aan weerszijden van de afbeelding dier stad, zijn ook op den oorlog 
toepasselijk gemaakt en luiden: 

„Wie hoorde ooit zulk profijt door 'tslApë 

Nog lust ons niet Dirk na te aapê. 

Ter Gou heeft goud' er uitgepuurd, 

Toen bij zig heeft ter kijk verhuurd 

Hier bijquam Nijd en Twist verschijnê 

Dees Oorlog ook om -tgoud geschied 

Zo welals om het hoog gebied 

Der Wester Indiaanse Mijne" 

„Mogt nu Erasmus eens verrijze! 
En Rotterdam haar Doctors wijze 
De weg ter Eendragt, Trow en Deugd 
Zij merkten aan hoe vrije kunstê, 



Digitized by 



Google 



1707 



SLAPENDE BOER TB STOLWIJK 189 



Zo wel als Koopmanschap door gunste 
Van Eendragt houdë Vrede en vreugd 
Na Vrede Europils Volk' ren haakê. 
Wie kan die buiten Eendragt mftké*'. 
Tusschen den titel en het eerste vers staat hier nog: „Scribere quid 
prodest, si non curare yaletis, O! Medici, hunc morbum? Vos quoque 
somnas habet" „Waar toe disputen, zo gy hem niet kond cureeren? Gy 
Doctors droomd ook zelf in uw verwaand verweeren/* 

Daar onder volgt 't gewijzigde opschrift van het vorige nommer: „Ziet 
hier een Tafereel, in Order net geschakeld,*' enz. Een exemplaar zonder 
de verzen in boekdruk vermeldt Muller als No. S^Sa. 
Qravure lang^. in-4®., z. n. v. gr. 

11 Januari 1707. Muller (S. No. 8423 A). 

3338. „Pertinente Afbeelding van den slapenden 
Boer tot Stoiw^k, toe-ge-eygend en opgedragen aan alle 
Vredelievende Doktoren." 

Opschrift boven een vers van tien 4-regelige koepletten door G. van 
Spaan en met het adres er onder: „Te Rotterdam, gedrukt by Pieter de 
Vries, Boekdrukker woonende in de Valkesteeg, by de nieuwe Kerk. 
Anno 1707-'\ alles in boekdruk, onder een zeer grove afbeelding van den 
stolwijkschen slaper. De prent komt in voorstelling het meest overeen 
met de origineele (zie No. 3834 bier voren), maar dan in omgekeerde 
orde. De schoorsteen is hier rechts; achter 't ledikant staan nu een man 
en een Trouw, op de oorspronkelijke twee mannen. Vóór 't bed zit één 
man; links er van staan er vier en ééne vrouw; geheel op den voorgrond 
drie zeer karikatuurachtig geteekende mannen (doktoren?) Zeer slechte 
gravure laogw. in-4®., z. n. v. gr. Zie voor een ander vers van van Spaan 
No. 16 der vlugschriften bij No. 3334 hier voren. 
11 Januari 1707. Muller (No. 3420a). 

3339. „de Slapende Stolkse Boer." 

Opschrift gegraveerd boven de afbeelding van een zeer armoedig 
ledikant, waarin een man ligt te slapen ; 't hoofdeneinde is links. Deze een- 
voudige voorstelling is omgeven door een monumentaal lijstwerk, aan 
iedere zijde bestaande uit een gecanneleerde pilaar, omwonden met een 
lint, waarop links: „Waakt en bidt want gij weet geen Uren"; rechts: 
„Salig zyn de Dooden die in de Heere sterve*. Boven deze zuilen 
zijn rechts 't Geloof, links de Hoop als vrouwen afgebeeld, terwijl aan iedere 
zijde van een oningevuld wapenschild een treurend en een bazuinblazend 
engeltje gegraveerd zijn. In de lijst onder deze voorstelling staat: „f Is 
de mens geset eenmaal te sterve daar na t" oordeel." Midden op den dorpel 
van dit monument ligt een bekkeneel met twee kruislings geplaatste 
beeodereo, tegen den dorpel is onder den linkerpilaar gegraveerd: ,,by 



Digitized by 



Google 



190 8LA.PBNDK BOEE T% 8T0LWIJK 1707 



lacobus Robyn", onder 't doodshoofd: ,.t' Amsterdam", onder den rechter- 
pilaar: „met Privelegi". De Tijd staat naast de linker-, de Dood naast 
de rechterkolom. 

Gravure lang^. in-4®., z. n. v. gr. Op 't zelfde vel is onder de prent, 
in boekdruk, met groote letters en het zelfde opschrift, het vers gedrukt, 
als No. 12 onder de afzonderlijk gedrukte stukken bij No. SSSé hier voren 
vermeld. Beschreven naar het exemplaar in de Gemeenteverzameling. 

11 Januari 1707. Mullbb (No. 8420*). 

3340. „de Slapende Stolkse Boer." 

Latere staat der in 't vorig nommer beschreven prent, alleen met dit 
verschil dat er hier een verhaal, in boekdruk, in twee kolommen 
onder de plaat is gedrukt met opschrift: ,. Pertinente Afbeeldinge, en 
omstandig Verhaal van Dirk Klaasz Bakker, oud tusschen de 32 k 33 
Jaren, geboren tot Stol wijk, dewelke met een noytgehoorde Slaap is be- 
vangen.", waaronder 't adres: „Te Rotterdam, gerdukt {sic) by Pieter de 
Vries. Boekdrukker woonende in de Valkesteeg, by de nieuwe Kerk, 
Anno 1707." Ook deze staat vermeld ik naar het exemplaar in de Ge- 
meenteverzameling van Rotterdam. 

11 Januari 1707. Niet bu Muller (No. 8420*). 

3341. „iEen Verwonderen swaardig Oprecht Verhaal^ 
Van den Slapenden Boer^ tot Stolck woonachtigh^ leggende 
tusschen ter Gouw en Schoonhoven^ Genaamt Dirck Claesz^ 
zijnde een Rietdecker^ oud tusschen de 3 en 34 Jaren^ 
de welke van Pinxteren af^ tot den 21 Februari 1707. 
heeft geslapen^ en nodi slaept, uytgesondert dat hy eens 
op Nieüwjaers dag heeft wacker geweest. Zijnde hier een 
Pertinent Verhaal van^ hoe hy voor zyn Slapen^ en in 
zijn Slapen is, en wat men in zijn Slaep aen hem ge- 
daen heeft, H Geen men hier alles lesen of singe kan^\ 

Onder een zeer gebrekkige houtsnede, die een ledikant moet voorstellen, 
waarin een kind ligt en waarachter een man staat, leest men bovenstaand 
opschrift van een vers, dat ook de geheele keerzijde van het kl. folio-vel 
inneemt, en onderaan het adres heeft: ,.Gedrukt na de Copye van Gouda, 
by Willem Jansz." De houtgravure langw. in-8"., z. n. v. gr., is omgeven 
door slordig daaromheen geplaatst^ stukken van een houtsneêrand. Waar- 
schijnlijk als straatlied voor het volk gedrukt, is dit uiteraard zeker 
een der zeldzaamste stukken betrekkelnk den stolkschen boer. 

Ik beschreef het iiaar het exemplaar in de Gemeenteverzameling van 
Rotterdam. 

1707. MüLLBR (No. 3152). 

*3342. „Waare Afbeelding van de wonderbaare samen- 



Digitized by 



Google 



1718 VREDE VAN UTRECHT 191 

gegroejde tweeling van de Vrouwelijke kanne; geboren 
in Hongarië (in 't dorp Szony aan de Donaw ; bg 't Kas- 
teel Comora dat op 't Eiland Schnt) Ao 1701: en onlangs 
op de Haagse Kermis vertoond". 

Hollandsch inschrift boven ia een plant, waarop deze, met de billen 
aaneengegToeide meisjes tweemaal zijn afgebeeld; links van voren; rechts 
van achteren. De plaat is een kopie van de hier voren onder No. 3044 
beschrevene. Onder het hollandsche inschrift staat een fmnsch: „Vrnye 
Image de deux Jumeaux femelles. nées en 1701 dans Ie villnge de Seony 
en Hongrie sur Ie Danube pres de Tlsle de Schut, oü est Ie Chate&u de 
Comore, Ces Jumeaux ont etez exposez en public k la foire de la Have 
en 1708'. Bij de hoofden van de afbeelding links staat: ,,Iudiht'* [sic) en 
,3elena". tusschen de voeten der beide paren: „Geboren A** 1701". 
Onder de voorstoUing en op één koperen plaat daarmede zijn, in twee 
kolommen, hollandsche, latijnsche en frausche verzen gegraveerd, terwijl 
in een derde kolom het „VerhaaV* staat „van eenige uitmuntende, vaa de 
volmaaktste soorten van Wanscbepsels van vorige eewen'*. Boven 't hol- 
landsche vers, dat de eerste kolom geheel inneemt en dat begint: 

„Ziet hier een wonder der natuur, een ouvolkomë 

Volmaaktheid;" enz. 
staat ala opschrift: „Nader verklaaring der Tweelinge; en toepassing op 
den Oorlog'\ Alleen door de hier cursief gezette woorden en de laatste twaalf 
regels van dit hollandsche vers is de prent in verband gebracht met den 
oorlog; het opschrift boven het 12-regelig latijnsche, in de tweede 
kolom, is ,,Descriptio Qeminarum Puellarum A* 1701 in Hungaria, prope 
Danub^ natarum"; boven het daaronder geplaatste fmnsche 24-regelige: 
„Explication des iumeaux femelles cidessus". Gravure br. iu-fol., z. n. v. gr., 
met adres in den ondersten plaatrand : ,.Te Amsteldam bij Allard op den 
Dam m Privil." 

Deze plaat is door Muller onnauwkeurig op 1707 geplaatst, daar 't be- 
zoek aan de kermis te 's Gravenhage, volgens de H. S aanteekening op 
No. 3044 eerst in 1708 plaats had, en, blijkens bovenstaand inschrift, deze 
prent eerst na dat bezoek is gemaakt. 

PLATBN OVKE DEN UTRECHTSCHEN VREDE. 

1718. MuLLBB (No. 8198). 

DozY (No. 81980). 

*3343. „ScHRiK^ELJaarige oorlog en vreede-krans t'ü- 
trecht". 

Opschrift boven een plaat, waarin, in 't midden, een eeuwigdurende 
almanak gegraveerd is. Rondom den almanak twaalf afbeeldingen, de 



Digitized by 



Google 



192 PLATEN OVER DBN UTRSCHTSCHSN VREDE 17I8 

' twaalf maanden des jaars voorstellende. Onder ieder dezer afbeeldingen, 
evenals onder het opschrift, een 6-regelig versje. Muller beschrijft het 
exemplaar uit deze kollektie. Dozy vermeldt een dergelijk exemplaar. 
Bij beiden is echter het woord Schrikkel anders gespeld dan het op deze 
plaat voorkomt Gravure br. in-fol., naar J. Luiken. 

1718. Muller (No. 8198). 

*3344. „ Wissel- vallige oorlog en rreede-krans t' utrecht". 

Overigens geheel dezelfde prent van 't vorig nommer, alleen is hot 
opschrift in 't eerste, woord gewijzigd. 

1718. MuLLBR (No. 3199). 

*3345. „De Overzeese Wetsteen der Vredelievende 
Hoofden t'ütregt aangeland." „La Pierre d*Outremer, 
Aigoisant les Cerveaux Pacifique (sic), arrivés h Ute-echt." 

Opschriften boven een hollaodsch en een fransch uitleggend vers en 
verklaring der cijfers (1 — 16) in een zinneprent op den vrede van Utrecht, 
waarin aan Anna van Engeland kuiperijen verweten worden. In 't midden 
wordt een stapsteen, door de koningin van Engeland gedraaid, waartegen 
„Francinn" (Frankrijk) het hoofd van een „Tory" aandrukt, zoodat de 
vonken er afspatten. Lodewijk xrv, in een kleed met lischbloemen be- 
zaaid en links op een stoel gezeten, ziet het aan. Bij hem staan de 
Maintenon, zijn biechtvader (Père Lachaise) en ,.Plippina" {sic) (de vrouw 
van Philips v van Spanje) die rechts staat. Onder Lodewijk een menigte 
geldstukken (zinnebeeld van de omkooperij) enz. Links op den achtergrond 
de pretendent, met molentje in de hand. Gravure langw. gr. in-4o., 
z. n. V. gr., met (verzonnen) adres van Turner te Londen, in boekdruk, 
onder 't vers. 

Stephens, Cat. Brit, Mus. No. 1677 beschrijft, behalve bovenstaanden staat 
dezer prent, nogeen vroegeren, (duitschen?)metinschrift: „Den Hollantsen 
Schluyp steen.', door Muller wel vermeld maar niet nader beschreven. 
Daar ik de prent nergens elders vond, zij hier medegedeeld dat diAt de 
steen gedraaid wordt door „Porper", dat „Madam Van Marmel" de neus 
van .,Mr. Plompenboerg" tegen den steen drukt. De sporen van deze 
en meer uitgeslepen namen zijn in den hier aanwezigen staat nog zichtbaar. 

1713. MuLLBR (No. 8200). 

*3346. „Het hof van vreede onder de roos, met de 
leli veraoend." 

Dezelfde plaat als No. 274^ hier voren : „VEurope Allarmée pour Ie fils d'un 
Meunier." Alleen is de wieg, die op de tafel stond, uitg^eslepen en zijn er 
enkele inschriften bijgebracht of veranderd. Ook is de plaat van boven en 
van onderen ingekort. Onder de plaat een hollandsch vers, in vier kolommen, 
met bovenstaand opschrift en een even groot fransch er onder, met op* 



Digitized by 



Google 



1713 PLATEN OYER DEN UTRECHTSCHBN YBEDS 193 

■chrift: „La cour de paix solitaire, entre les roses piquantes &c les lis,**, 
alles in boekdruk en de yerklaring gfevende der cijfers 1—21 in de prent, 
die ook wordt beschreven door Stephens, Cat. Brit Mus. No. 1580, 
terwijl hij onder No. 1584 een duitsche kopie dezer plaat vermeldt. 

1713. Nikt bij Muller (No. 3200). 

*3347. „De vrede geliefkoosd en Verkracht La paix 
caioUée et forcée'\ 

Opschrift boven de plaat hierboven (No. 2769) beschreven als „La 
Feste des Trois Rois, aux Invalides." Ook deze plaat is. evenals de vorige, 
van boven en van onderen ingekort, eenige inschriflen zijn veranderd, 
en er is een fransch en een hollandsch vers, elk in twee kolommen, in de 
plaat onder het opschrift gegraveerd. In die verzen wonien de cijfers 1—12 
verklaard en alle afgebeelde personen nu met den vrede in verband 
gebracht 

1713. MuLLBR (No. 3201 en 8. No. 8201). 

*3348. „De spot met d' oorlog, door ontydige vrede 
makers gedreeven'*. — „r afront fait k la guerre par les 
pacificateurs mal a propo^'*. 

Deze prent is alleen door een 20-regelig hollandsch en een 16regelig 
fransch vers, die, met bovenstaande opschriften, naast elkander, onder 
in de plaat zijn gegraveerd, zeer gewrongen door Allard op de ge- 
beurtenissen des tijds toegepast Men vraagt zich onwillekeurig af, 
vraar haalde de man toch al die oude koperplaten van daan. Deze plaat 
stelt een bedelaarsfeest voor, waar 't lustig toegaat; links op den 
voorgrond een vijftal, dat een rondedans uitvoert; rechts is de tafel aan- 
gerecht vóór de herberg „DLa8erv(8} dep"'; op de lat, waar het uit- 
hangbord aan hangt, zijn een paar woorden doorgekrabt, waarvan nog 
leesbaar: „Bedelare'. De gravure, langw. in-fol., z. n. v. gr., maar met 
adres van Allard in den rechterbenedenhoek boven het vers, is naar D. 
Vinckeboons door P. Serwouters. Volgens Muller, 8. No. 3201, is de 
door hem (8. No. 1118 O) op 'tjaar 1610 (moet zijn 1600) vermelde prent 
met onderschrift „Soo gewonnen, aoo geronnen", een vroegere staat 
van de boven beschrevene. 

1718. Mulleb (No. 3202). 

*3349. „Hedendaags en Altydduurend dool-parket van 
oorlog en vrede." — „Le present et perpetuel labyrinthe 
De guerre et de paix." 

Opschriften boven een hollandsch en een fransch uitleggend vers, ge- 
drukt binnen een ovaal, waarin 16 zinnebeeldigfe figuren in medaillons 
zijn afgebeeld, terwijl in de vier hoeken der plaat nog vier dergelijke 
voorkomen. Deze laatste zijn genommerd 1—4, de andere, in het ovaal, 

IV 13 



Digitized by 



Google 



194 PLATEN OYBR DEN UTBECHTSOHEN Y&BDE 17IS 

6—20. BoTen en onder het OTaal is in yiermaal vijf vereregels een tweede, 
door Muller niet vermelde, uitlegging der zinnebeelden gegeven, terwijl 
onder de beide bovenste boekmedaillons staat: „'sWaerelds- -handel in 
oorlog en vrede." In den plaatrand, doch onder den zwarten rand, die de 
gravure omgeeft, zijn onderaan nog tweemaal drie versregels naast elkaar 
gedrukt, door A. Allard onderteekend, die door Muller niet worden vermeld. 
'tKomt mij voor dat de plaat oorspronkelijk niets anders bedoeld heeft 
dan voor den koopman de regels aan te geven, die hij in „*swaerelds 
handel" te volgen heeft; de disticha die boven en onder iedere voorstel- 
ling staan, geven, achter elkaar gelezen, daartoe den leiddraad. Muller 
beschrgft dan ook een staat, (Muller No. 820S), waarin de woorden „in 
oorlog en vrede* niet voorkomen; ik zag deze echter niet. In den 
hier beschreven (lateren) staat zijn, bij de verschillende figuren, latijnsche 
en andere opschriften aan de hollandsche toegevoegd. Stellen de vier 
boekmedaillons de windstreken voor, de minder zuivere vredesonderhan- 
delingen leverden stof te over om de zestien andere figuren daarop toe 
te passen. In het boek van „Brit annia", onder No. 30 afgebeeld, is 
o. a. het jaartal „1712" verminderd met „40*' en daardoor ,,1672' gevend, 
voor de strekking der plaat duidelijk genoeg. Gravure in-fol., z. n. v. gr., 
met adres van A. Allard te Amsterdam. 

17IS. Muller (No. 3204 en S. 3204}. 

*3350. „Leewen wraak tegen de aapen aan de Malie 
-baan t' Utrecht." — „Vengeance des lions contre Les 
singes pres Ie mail d' Utrecht*'. 

Opschriften boven een 32regelig hoUandsch-, en een 30-regelig fransch 
vera, gegraveerd, onder een plaat, waarop lioks een zestal leeuwen, rechts een 
zevental apen zijn afgebeeld. Eén der leeuwen heeft een vaandel, waarin 
een leeuw en een aap. Eén der apen een ander vaandel, waarin een masker, 
lischbloemen enz. Op den achtergrond, in 't midden, de „Malie Baan'*, 
„Ie Mail", te Utrecht. Liuks een boom, waarin een leeuw zit, met een 
papier, waarop „Jus protego utrumq,". De plaat doelt op den twist tusschen 
eenige hollandsche livereiknechts en die van den heer Menage, die door 
den laatste hoog opgenomen werd. Gravure in-fol., z. n. v. gr., onderaan 
rechts gemerkt „d'\ Zie Muller No. 2494, waar deze plaat te vroeg 
vermeld is. 

1713. MuLLBR (No. 320S). 

3351. „'t Verbeter-huis Der ïorys, onder de Curevan 
de Whigse Doctor". — „1' hópital des Torys insensés 
sous Ia Care D'un Medecin deS Whigs". 

Deze onderschriften staan midden onder de plaat, waarvan de oor- 
spronkelijke staat beschreven is onder No. 2763 van dezen katalogus. 



Digitized by 



Google 



1713 PLATEN OVER DEN UTEBCHTSCHBN VREDE 195 

Er is totaal niets aan de prent veranderd, alleen is de beteekenis der 
fijpiren, weder zeer gewrongen, op de vredesvooruitzichten toegepast, zoowel 
door 't hollandsche SSregelige vers, dat links van bovenstaande in- 
schriften gegraveerd is, als door het even groote fransche, dat rechts 
daarvan is geplaatst. 
Onder *t hollandsche vers de „Tyd Spreuk" 

„Laat YreDe eLk onser Leeren 

Dat VrIIhelD eens zaL keeren". (1713). 
Onder 't fransche het ,.C ronicon" 

„AVt togft aVt beLLo 

LIbertas aLMa reDIbIs". (1718). 
Op 't exemplaar van Muller (nu in 's Rijks Prentenkabinet), dat ik hier 
beschrijf, zijn mot inkt de jaartallen, in de medaillons boven den ingang 
op den achtergrond, onleesbaar gemaakt. Gravure in-plano, z. n. v. gr. 
CR. de Hooghe). 

1713. MuLLBR (No. 3206). 

*3352. „La spelonque da docteur Lacheverel (sic) en 
habit de iesuiie pour Renchainer les lloiaumes De France 
et d* Ëpagne renuncies recipr ƒ pour la paix". — „De spe- 
lonk van doctor Lacheverel In lesuwyts gestel Hy smet 
hulp van d* hel, de schakelen Ter hereeniging van 't ge- 
renuncieerde Vrankryk en Spanie". 

Bovenschrift met 40-regelig fransch vers, in vier kolommen en onder- 
schrift met even groot hollandsch vers in zes rijen, in een zinneprent op 
H. Sacheverell, vroeger zonder verzen in de plaat, maar met een groot 
vers eronder, op pater Peters gebruikt. Zie Muller No. 2764. In 't midden 
der plaat Sacheverell, met een kabalistisch boek achter- en een ander, 
dat op den rug van een duivel ligt, vóór zich. Een andere duivel giet 
hem verstand in 't hoofd. Hij staat in een laboratorium en wijst met een 
stok op do verschillende hemelteekenen, links boven in de plaat afgebe'eld , 
terwijl onderaan eenige jezuïeten zitten te studeeren en rechts een drie- 
tal bezig is ketenen te smeden, wapens te wetten, enz. Boven een oven 
hangt een plakaat: „Verlof Placaat tot Bondverraad Licence pour trahir 
l'Alliance". Gravure langw. in fol., z. n. v. gr. 

1713. Muller (No. 3207). 

*3358. „Dabbel hoof^ dig omzien naar de vrede". 
— „L'aspect de la tête bi forme a la paix". 

Op- en onderschrift in een plaat, waarop een monument is afgebeeld, 
op welks voetstuk een mensch met mannen- en vrouwenkop hoofd zit 
Aan de vrouwelijke zijde een jongske met een mand met vruchten op 
het hoofd, waarbij: .,y rouwe Vrede olyf Paiz feminine'*. Boven het 



Digitized by 



Google 



196 PLATBN OTBR DBN UTRBCHTSCHKN YRRDS 17IS 

mannelijk hoofd : ,fPaiz heröiqne Helden Laawer Vrede". In een 6-regelig 
hollandich vers, rechts boTen- en een 6-reg«lig> finansch vers, rechts onder 
in de plaat, wordt de vrede door een vrouw (zinspeling op de omkooping 
▼an koningin Anna van Engeland) afgekeurd. Midden onder in de plaat 
trekkebekkende duiQes. Links maskers, druiven, een beeld, enz. Gravure 
langw. in-4*., z. n. v. gr., met adres van A. Allard te Amsterdam. 
Het exemplaar ia de kollektie Nijland heefl in gelijktijdig handschrift 

0. NiST BU MULLBB {No. 3207). 

1713. DozT (No. 8207 A). 

*3354. ^^Overeenstemmige vreedsdme vyf zinnen,^* — 

„Zki symphonie des V. sens de nature^ paisiUes.^* 

Onder- en opschrift in een zinneprent op den vrede, naar de voor- 
stelling niet langs eerlijken weg verkregen. Lbks zit een vrouw (Anna 
van Engeland) met een papier in de hand, waarop: „Vrede nooit so 
wonderiyk sag men u io tChristenrijk Nooit so hijmelijk". Op een 
bank, vóór haar, ligt geld en staat een glaasje, terwijl verderop een man 
(8taartman=Engelschman?) zit met een civetkat op den schoot, die van 
achteren „Civet-Reuk" ontlast, welke Anna juist in den neus komt 
Geheel rechts twee kinderen, waarvan het achterste twee pijpen in de 
hand heeft, de een met een zeepbel, de ander met tabak en met het bij- 
schrift: ,/k Draag vuur en water in een hand Gelijk men doet in 't vrede 
land**. Op den voorgrond links een ton, waarop een flesch en glas. 
Boven in de plaat een „VerklAring*' in twee- en een „Ezplication* in 
één kolem. Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr., met de letters A(braham) 
A(llard) midden onder in de plaat. 

b. NiBT BU Muller (No. 3207). 
1713. DozT (No. 3207 B). 

*3355. „De lodyvige straat tyding d%gter*\ — „Le 
distributeur prodigieux des nouvelles vagahondes.'^ 

Onder- en opschrift eener spotprent op de, naar het oordeel des teekenaars, 
partijdige courantiers. Een persoon, die met de linkerhand, dus verkeerd, 
schrijft, en wien door een duivel de berichten ingeblazen worden, zit met 
ontbloot achterste over een balk en ontlast de „Onopregte Antwerpse 
Courant" en de „Mercure Satiriq'*. Links een dwerg ofkobold met den oor 
logsfakkel, die door een sphinx (koningin Anna?) uitgep . . t wordt Rechts 
een „Meyboom", waaromheen een lint geslingerd is met: „Vincendis lauris 
prtBfert jam Majus olivas". Links bovenin een ftansch-, rechts onderaan 
een hoUandsch vers tegen de courantiers en vóór den vrede. Gravure 
langw. in-i"., z. n. v. gr. In den rechterbenedenhoek A : (braham) 
A:(ilard). 



Digitized by 



Google 



1718 PLATEN OVKR DEN ÜTRBCHTSCHEN VRBDB 197 

1713. MuLLBB (No. 3208). 

*3356. „De yrede Lieyende waarheid inhethemd'\ 

— „La yerité pacifiqz en chemise". 

Op- en onderschrift in een zinneprent op den Trede. Achter een muur: 
..Ia barrière pacifique", staan drie personen; een engeltje daalt neer om 
één van hen een krans op H hoofd te zetten. Rechts een sater: ,,De 
schyn vrind (die) 'slaapkruid strooid in 't koren Zijn Yrede Roos steekt 
met baar doren". .,Le mauvais Ange Yeut Paiz etrange**. Op den voor- 
grond een tambourijn, een herdersfluit, een omgevallen vaas met guirlande 
van eikenloof, enz. Rechts bovenaan een 8-regeIig hollandsch-, links onderin 
een even groot fransch vers, waarin de onzuivere beweegreden tot den 
vrede gegispt wordt Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr., mot adres van 
A. AUard. 

1713. MüLLBB (No. 820Ö). 

*3357. „De vasten-avond-streid, Ter yrede bygeleit." 

— „La careme et Ie cameyal s'en vont au pacifique Bal". 

Onder- en opschrift in een zinneprent op den vrede. Boven in de plaat een 
6-regelige hollandsche en even groote fransche „Verklaaring". De Vasten- 
avond (Engeland), voorgesteld als een vrouw omhangen met allerlei 
wild, een braadspit onder den linkerarm, een beker in de rechterhand, 
een braadpan op het hoofd en op een wijnvat gezeten, dat op wielen 
staat, wordt door twee personen voortgetrokken naar de Vasten (.,Fran- 
cjntje" = Frankrijk), met visschen en mosselschelpen omhangen, zittend 
op een teenen vischben, die ook op wielen staat. Beider rechterarmen 
zijn door een bloemtak verbonden. Qravure langw. in-4*., z. n. v. gr., doch 
met de letters ,.I. C." in den rechterbenedenhoek en het adres van A. 
Allard, boven het onderschrift in de plaat. 

1713. MuLLBR (No. 3310). 

*3358. „De yreed zaame kopster, Enz :" — „La sca- 
rificatrice pacifique". 

Onder- en inschrifl boven in een kopie maar veel minder geestig ge- 
teekend, van de hier voren onder No. 2034 beschrevene prent van Dusart; 
door de in de plaat gegraveerde „Verklaaring" zeer gewrongen en in de 
..Kxplication" iets duidelijker toegepast op de geneigdheid van Anna van 
Engeland om op vreedzame wijze (door geld) den oorlog te beëindigen. 
De fransche verklaring is gegraveerd in een doek, bij wijze van vlag 
gebonden aan een bezemsteel, op het origineel niet voorkomende, welke 
naast de vrouw staat, die gekopt wordt en wier kleed met lischbloemen, 
rozen en distels bezaaid is. Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr., met adres: 
„t* Amsterdam bij A: Allard bij den Dam" in den linkerbenedenhoek 
boven het onderschrift en het c^fer „O" rechts er onder. 



Digitized by 



Google 



198 PLATEN OVBR DEN UTRECHT8CHEN TREDE 



1713 



1713. Muller (No. 3211). 

*3359. „De staat en baat-kundige wond-meester". — 
„Le politique chirurgien interesse*'. 

Pendant der voorgaande prent, en even weinig geestige kopie der 
onder No. 2036 hier voren beschrevene plaat, met bovenstaand onder- 
en inscbrifl; een dregelige „Verkl aaring'' op rijm, in twee kolommen, 
rechts-, een even groote fransche links onder het inschrift boven in 
de plaat gegraveerd, en een hollandsch distichon met een (ransch er 
onder in den rechterbenedenhoek. Ook deze prent doelt op den lust 
van koningin Anna om den vrede te bevorderen, blijkens de verzen, 
welke de handenwringende vrouw, in den mond gelegd worden, die af- 
gebeela is, met een roos. distel en lelie in haar mand. Gravure langw. in-4^, 
z. n. v. gr., met het adres: „t'Amsterd : by A: Allard in de Beurs 
straat' in den linkerbenedenhoek boven het onderschrift, en het cijfer ,,10" 
rechtj er onder. De overige prenten van de serie, waartoe deze en de 
vorij^o plaat, blijkens de volgnommers, behooren, zijn mij niet bekend. 
In golijktijdig HS. flUiat op de prent .,17,V13. 
1713. Nikt bij Mullkr (No. 3*211). 

*3360. „Wrts Tenffel? Meviter Hanns! heisst das die 

(Wund verbinden^ 
ïhr seyd Ia mehr alê Gróbl lasst ah mich gat 

(zu Sckindeny 

Duitsche kopie vnn de plnat van C. Dusart, hier voren onder No. 2035 
bpsohrcvcn. Muller vermeldt ouder bovenstaand nommer de oorspronkelijke 
phint. zoodflt raijn titel: ..Heelmeester' niet in cursief behoorde gezet te 
zijn. Ofschoon het origineel bij Muller bepaald verkeerd geplaatst is, 
vermeld ik deze kopie nu óók maar hier. daar ze mij te laat in handen kwam 
om ze als No. 2036 op te nemen. Gravure in-fol., met ..Corn. Dusart, 
del" links. .loh: Georg Hertel, exc. A(ugu8ta) V:(indelicorum}" rechts 
en ..No. 337." midden onder de plaat In den rechterbenedenhoek boven 
A V: nog een duitsche |,. zeker als volgnommer eener afzonderlijke serie. 
1713. Muller (No. 3212). 

*336l. „A la modese aapen hoofd-wacht &c." — „Le 
corps de garde des singes, a la nouvelle mode." 

Onderschrift, opschrift. 6 regelig „Raadsel" en 2 regelig ..Antwoord' in 
't hollandsch en fransch. bij eou spotprent op den spaanschen sukzessie oorlog. 
In een wachtlokaal voor mililuiren, waar apen de plaats van menschen 
vervallen, die kaartspelende en rookende of op de brita liggende hun 
tijd doorbrengen, wordt een kat tu.sschen twee apen binnen gebracht 
Raadsel en antwoord beide zijn even onduidelijk, zoodat ik de rechte 
beteekenis niet weet aan te geven; alleen doelt het fransche antwoord: 
,,Du Lion Iheroique fierté S'o^pose k l'infidelité." duidelijk op Holland's 



Digitized by 



Google 



1713 PLATEN OVER DEN UTEBCHTSCHBN VREDE 199 



afkeer van ontrouw hier de omkoopbaarheid yan koningin Anna. Gravure 
langw. in-4*., z. n. v. gr., met adres van Allard. 

1718. Muller (No. 8218). 

*3362. „Zwarte vrede min". — „rObscur amonr pa- 
cifique". 

. Danaé (Anna van Engeland) ligt bijna geheel naakt te slapen. Een sater 
(de fransche gezant), — vergezeld door „Plutó's rave" (de invloed van het 
geld), hier afeebeeid ais een arend, — staat gereed het kleed, dat nog een 
gedeelte van haar lichaam dekt, weg te nemen, (haar door een vrede uit 
eigenbaat te onteeren). Gravure langw. in-fol., z. n. v. gr., met boven- 
staande onderschriften, zes regels hollandsch dicht, in drie rijen en even 
zooveel fransche versregels onder de plaat. Oude gravure op den utrecht- 
schen vrede toegepast. 

1713. Niet bij Muller (No. 3218). 

*3363. Zwarte vredemin. 

Dezelfde plaat van 't vorig nommer, zonder eenig in- of onderschrift. 
I>e sporen van enkele letters zijn nog zichtbaar. 
1713. Muller (No. 3214). 

*3364. „Het vloeybaar vrede goud". — „L'or coulant 
pacifique". 

Op Danaé (Anna van Engeland), hier geheel naakt liggende, daalt 
een regen van geld en fransche lelies neer. Pendant der vorige plaat, 
met bovenstaande onderschriften, zes hollandsche en evenveel fransche 
dichtregels, waarin op de omkooperij van Tallard wordt gezinspeeld. 
Gravure langw. in-fol., z. n. v. gr., doch door P. Soutman naar Titiaan. 
1718. Niet bu Muller (No. 8214). 

♦3365. „De Vreede K6C\ 

.,De simple-waarheid Naakt durft zeggen wat hij wil 
Dat Maintenon die Kol Vermomd doet Anna stil 
Bij potten Vol Lo wijs zijn Vreede Nectar smaaken 
Wijl Holland in 't Verschiet haar Welstant wil bewaaken 
Der Britten glori Vuur ontbrant nu in de nacht 
Wier Maan de Franse zon in 'tduijster bijzet kracht". 
Verklarend versje in gelijktijdig (18e-eeuwsch) handschrift onder een 
tateren afdruk, met cache, van een zeer afgesleten plaat van H. Goudt, 
vroeger 'verschenen met latijnsch vers van Janus Rutgers en opdracht aan 
Soipio Burghesius. In dezen staat is zij, door de zes dichtregels, die de 
prent voldoende verklaren, toegepast op de koningin van Engeland, die, 
naar de toenmalige meening, zich door fransch goud tot den vrede had 
laten omkoopen. Gravure in-fol., z. n. v. gr. — Hierbij een exemplaar van 
den vroegeren staat met latijnsch vers en opdracht. 



Digitized by 



Google 



200 PLATEN OVKR DBN UTRKCHTSCHBN VREDB 1713 

1718. Muller (No. 8316*). 

*3366. „Vliedende Hoofise getrowheid geharkebuseerd". 
„Fuite et massacre de la fidelité royale". 

Opschrifl boven de eenigszins gewijzigde plaat, hierboven onder No. 24^3 
beschreven. De man op 't paard is geheel veranderd. Hij heefl een 
papier in de hand, waarop „Pacem violant". Bij ziju hoofd staat: „Een 
man 'tcieraad van moesjes past In wien verwijfd trowloosheid wast." 
Uit het pistool, waarmede de dood vuurt, komen goudstukken, met 
byschrilt: ,, Vergulde Vrede". Het woord „Munster ' boven de stad, op 
den achtergrond, is weggeslepen. Onder de hollandsche en fransche 
opschriften staan telkens in vier rijen acht versregels, waarin gezinspeeld 
wordt op den door goud gekochten vrede. Gravure langw. infol., z. n. v. gr., 
met adres van Allard onder de voorpooten van het paard van den dood. 
In het hier aanwezig exemplaar komen de woorden „'t Is vergeefs ge- 
vlucht", die Muller vermeldt, niet voor. 

1713. MuLLBR (No. 8216). 

*3367. „Natuur spigel van yrede en oorlog ontleend 
van de vorst des vredes'*. — „Miroir naturel de paix et 
de guerre, selon Ie prince de Ia paix. par A: Allard*'. 

op- en onderschrift in den plaatrand eener zinneprent op den vrede, 
met tien verschillende voorstellingen, in twee rijen boven elkaar. Muller 
noemt ze bijbelsche voorstellingen met hollandsche en fransche politieke 
bijschriften. In iedere voorstelling is echter zoowel een bijbelsche als een 
staatkundige gebeurtenis of figuur, afgebeeld. Daar zij niet ongelukkig 
gekozen zijn volge hier een uitvoeriger beschrijving dan Muller geeft: 

I. (Links bovenaan). De verheerlijking op den berg, waarbij keizer 
Karel vi. Inschrifl : „De Waare Vrede". .,1' Essai de Paix'. 

II. Jezus èen blinde ziendemakende, daarbij ..Snel ziende Vredemaker". 
Inschrifl: ..Blinde zyn 't met opene ooge Die de Vrede niet ge 
dogen". Onder het hollandsche staat, evenals bij de eerste voor- 
stelling hier en bij alle volgende, hetzelfde inschrifl ook in 't fransch. 

III. Petrus na de verloochening weenend weggaande; rechts van dezen 
de paus, eveneens weenend. Inschrifl: ,,Waan onpartijdig Ver- 
momd tegestrijdig". 

IV. Saul zich in zijn zwaard stortende. Hierbij, links, een man leunende 
op een boomtronk, met onderschrift: „Dit's 't loon van die verlaat 
Zijn Heer door vuil verraad". 

V. Job op den mesthoop. Hierbij rechts de bisschop van met 

bijschrift: „Scha van tijdlijk goed Toetst een vroom gemoed." 

VI. Ondergang van Pharao's leger in de Koode Zee. Rechts op den 
voorgrond Lodewijk xiv, .,Geweldenaar", met bijschrift: ,,*tMoet 
in zig zelf vergaan Wat tege Vree loopt aan". 



Digitized by 



Google 



1718 PLATBN OTER DEN ÜTRECHTSCHBN VREDE 201 

VIL Judas zich verworgende. Links een kardinaal-jezuïet Portocarrero? 

met onderschrift: „Die onse leer acht vals Het dikwils kost zyn 

hals' en ,.Inqui8itie". 
YIII. Judith het hoofd van Holofernes afslaand. Rechts : koninpfin Anna, 

met bijschrift: ,.De waare dapperheid Zoekt vrede door destreid". 

IX. Jonas door de schepelingen uitgeworpen. Rechts op den voorgrond 
een man in een schelp op zee drijvende. Bijschrift: ,,Eigebaat nu 
vergaat". 

X. Jezus de wolven van de schaapskooi werende. Onderschrift: „De 
goede Vrede Herder", en met opschrift op een label, door een 
engel vastgehouden : „Toen dese Herder wierd gehore Wierd 
overal de Vree verkoren*'. 

Behalve de inschriften, is onder iedere voorstelling een 6-regelig 
hollandsch en een] even groot fransch vers gegraveerd; een kregelig 
latijnsch naast het hollandsche en nog een 2-regelig fransch naast het 
6-regelige. Gravure br. in-fol., door A. Allard. 

1713. Muller (No. 3217—3219). 

♦3368. „De III. Vrede bevallighedeï^''. — „Les trois 

Charmes de 1» Paix**. 

Algemeen opschrift in de eerste van drie prenten, Minerva, Juno en 
Veuus voorstellende, afgebeeld in ovale medaillons. In het bovenge- 
deelte van 't overigens gearceerde kader, dat elk medaillon omgeeft, 
wordt de voorstelling, links in 't hollandsch, rechts in 't fransch, telkens door 
een 6regelig vers op den utrechtschen vrede toegepast. Boven in 't 
medaillon, eveneens inschriften in 't fransch en hollandsch, waarvan de 
laatste luiden: 

„Eerste bevalligheid" „De wysheid". 

,.II°® vrede bevalligheid ' „Rydom" [sic). 

„UI^® vrede bevalligheid" „Weelde". 

Het fransche opschrift der laatste prent heeft niet „III^' in cijfers 
maar. foutief, „second" in plaats van „troisième". Deze drie gravures, alle 
gr. in-4>^, hebben onderin 't monogram van H. Goltzius, ofschoon 't slechts 
kopiën zijn, de tweede is in den rechterbenedenhoek met een „2" ge- 
merkt, terwijl op de derde prent het adres: „A: Allard ezcudit" gegra- 
veerd is in den ondersten plaatrand, die bij alle waarschijnlijk tot het 
wegnemen van vroegere onderschriften, eenvoudig is ingekort. 

De origineelen, door Muller onder Nos. 3220— 3222 vermeld, zag ik niet 
1713. MuLLEE (No. 3223). 

*3369. „De niew gebore vrede te min besteld". — 
„La paix de noaveau nee recommandée a une nourice". 

Inschriften boven in een prent ; het hollandsche als bovenschrift van een 
6-regelig hollandsch vers in twee rijen gegraveerd, het fransche boven 



Digitized by 



Google 



202 PLATKN OVEE DEN UTEKCHTSCHEN VESDE 1713 



eea evengroot fransch, in drie rijen. Op de plaat is een man, vrouw en 
kind afgebeeld; de beide laatsten zitten bij een monumentalen steen, de 
man ietfi meer naar achteren, lezende. Hoe Allard alles er met dë haren 
bijsleepte. kan blijken uit het versje, dat ik, om der curiositeits wille, hier 
afschrijf: 

„I>e gulde Vrede op niew geboren 
Word tederlijk te min besteld 
Om geen studeer brein te verstoren 
Wanneer het kind de pijpen steld 
't Welk vorstlijk is wel op te queeken 
Niet te doen zuigen valse streeken"*. 
Zeer opgej^raveerde gravure, langw. in-i*., z. n. v. gr. Of 't de Heilige 
familie moet voorstellen, zooals Muller zegt, betwijfel ik. 
1713. Muller (No. 8f24). 

*3370. „Het Brandbaar vreede victoriehout". — „Le 
boutefeu pour Les joyes de la paix". 

Opschriften (met twee Öregelige verzen, een hollandsch en een fransch) 

boven een ovaal waarin de afbeelding van Elias bij de weduwe van 

Sarepta. Door de verzen toegepast op den vrede. Gravure iofol., z. n. v. gr. 

In oud H. S. onder de plaat: „ITlSj^'r '. 

1713. Muller (S. No. 3224 A). 

3371. „De Poppe Koning, by London Verbrand." 

Zie: No. 3438 hierna. 

1713. Muller (No. 3226). 

3372. „De onthoofde oorlogs Goliat om vrede" — 
„Le Goliat de la guerre decoUé pour la paix". 

Oude prent van Lucas van Leiden, door bovenstaande inschriften en 
zes hollandsche en zes fransche versregels toegepast op de omstandigheden 
van dezen tijd. Rechts David met het hoofd van Goliath op een zwaard; 
links de israelietische maagden met muziekinstrumenten, bladen muziek, 
enz. in de handen en den lof vanr David zingende. Gravure infol. Be- 
schreven naar het exemplaar in 's Rijks Prentenkabinet 
1713. Muller (No. 3227). 

3373. „De straf voor hoog verraad*'. — „lustepuni- 
tion du Crime de maiesté blessée". 

Op- en onderschrift van een 6-regelig hollandsch- en een evengroot 
fransch vers. alles gegraveerd in den ondersten phiatrand van de af beeldiug 
der onthoofding van Johannes den Dooper; afdruk eeuer veel oudere 
koperplaat in-fol., voor dezen tijd pasklaar gemaakt door de verzen. 
Naast het fransche onderschrift staat: „ Allardt excudif'. Beschreven naar 
het exemplaar van 's Rijks Prentenkabinet 



Digitized by 



Google 



1702—1713 SPOTPRENTEN OP LODEWIJK XIV 203 

1713. Muller (No. 3228). 

*3374. „De dapperheid ont*iBgewand Om vrede". — 
„La vaillance, desentraile Peur la paix''. 

Opschriften (met twee 10 regelige verzen, een fransch en een holInnHsch) 
boven de voorstelling van den marteldood van 8t. Erasmus. wien levend 
de ingewanden uit het lichaam gewonden worden op een windas. Itali- 
aansche gravure, gr. in-4'., alleen door het vers op deze gebeurtenis 
toegepast. In den linkerbenedenhoek een dooreenvlochten P. en T. (P. 
Tempesta). 

SPOTPRENTEN OP LODEWIJK XIV. 

Muller (No. 8230). 

*S375. „Le PiUeur d' Eglises". 

Opschrift boven een borstbeeld van Lodewijk xiv, in medaillon, met 
omschrifl: „Ludovicus xmi Dei flagellum tvrannus animarum". Links 
wordt het medaillon vastgehouden door een jezuïet met de schaal der 
gerechtigheid; rechts door een Turk met zwaard en de bijschriften 
.rEglisé {sic) dessaleé {sic) par son fils Aisné." ,.De Kerk geplondert door 
desselfs oudste Soon." Daaronder, het grootste gedeelte der prent innemend, 
een afbeelding van kerkroof. Rechts op den achtergrond een gebouw 
„Moneta Nova.'' met het fransche wapen boven de deur, waarheen de 
geroofde kleinoodiën vervoerd worden om er nieuwe munt van te slaan. 
Onder de plaat een 8-regelig fransch vers, in twee kolommen, en het 
hollandsche gegraveerde onderschrift : „De Kerk geplonderd door Louis de 
14. om geld by een te krygen tot onderhoud van de verraders en Tur- 
ken.' Gravure infol.. z. n. v. gr., in de manier van P. van den Berge. 

Muller (No. 8238). 

♦3376. „L' Habit Vsurpé". 

Opschrift boven de beeltenis van Lodewijk xiv, ten voeten uit, gezeten 
in een leuningstoel. rechts van hem een tafel, waarop zijn linkerarm rust. 
Daar boven een venster, waardoor een man naar binnen ziet, die de 
linkerhand waarschuwend omhoog heft, terwijl hij in de rechterhand 
een lantaarn heeft. Hij zegt: .,11 commence a Rendre gorge." Het kleed 
van Lodewijk is geheel samengesteld uit veroverde steden, wier namen, 
met de cijfers 1—25, rechts, in drie kolommen, onder de plaat staan. 
Op het afhangend tafelkleed saters, om een vuurwerk dansende, in de 
verklaring, onder No. ,,25", aangegeven als „Son Conseille.'' Links onder 
de plaat twee é^regelige fransche koepletten. Alles gegraveerd. Gravure 
in-fol.. z. n. v. gr. 



Digitized by 



Google 



204 SPOTPRENTEN OP LODfiWIJK XIV 1702—1718 

Muller (No. 3234). 

*3377. „La vision du marechal de Sellon en Provence." 

— „Nacht-vertoog van den smit van Sellon in Provence." 

Onderschriflea, met hollandijche en fransche verzen, onder de voorstelling 
van een standbeeld van Lodewijk xiv, gereed een leeuw, arend en luipaard 
onder zijne voeten te vertreden. Boven het beeld, bij welks voetstuk twee 
zinnebeeldige figuren zitten, een engel met kroon in de hand; om het 
standbeeld een hek met vier lantaarns, die door een duivel uitgeblazen 
worden. Links nadert een veldheer (d'Aubusson?), rechts gaat de smid 
van Sellon weg. Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr. 

DozT (No. 3235 A). 

*3378. „La Retraite de Lovis xiv avec son Serrail." 

— „Het wederkeren van Lodewyck de xiv. met syn 
Hofgesin." 

Op- en onderschrift onder een afbeelding van Lodewijk xiv als trom- 
melslager. Achter hem komen zijn maitressen, etc. Onder de plaat een 
6 regelig hollandsch en een even groot fransch vers. Gravure in-fol., 
z. n. V. gr. Exemplaar uit de veiling Munnicks van Cleeff. 

Andere staat van de door Muller onder No. S23B beschreven prent. 

Muller {No. 3237). 

3379. „De son in 't hemelsteeken van den eevenaar." 

Daar Muller deze plaat onder het bijgestelde nommer opgenomen heeft, 
vermeld ik haar hier, er echter aan toevoegende dat dit volkomen dezelfde 
plaat is, hierboven ouder No. 2897 (Muller No. 2876) uitvoerig beschreven. 
Zij behoort hier in 't geheel niet. 

MuLLBR (No. 3239). 

3380. „Estampe troauée Sur la porte du Palais da 
Cardinal Porto-Carrero". 

Inschrift in den bovensten plaatrand eener spotprent op Philips van 
Spanje, terwijl in den ondersten in vijf rijen, een 18-regelig fransch vereen 
de verklaring der cijfers 1 — 5, die in de plaat voorkomen, is gegraveerd. 
Spanje, rechts op de plaat voorgesteld als een koe, wordt door „Ie Pre- 
sident de Castule." {sic) gemolken, terwijl .,le Cardinal Postocarrero' («tV), 
haar bij de horens houdt. Links zit Lodewijk xrv ten troon in een tent, 
van binnen met lischbloemen bezaaid, en neemt, uit de handen van 
zijn kleinzoon Philips, een emmer melk aan, afkomstig van bedoelde 
koe (Spanje). Midden onder het vers, waarin Spanje „Beate Gvilelme" 
(Willem iii) aanroept, leest men nog: .,Regem habemus et volumus 
regem". Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr. Beschreven naar het exemplaar 
van den heer A. J. Nijland. 



Digitized by 



Google 



1702—1718 SPOTPRENTEN OP LODBWIJK XIV 205 

Mulleb (No. 3240). 
'*'3881. „L'allarme aa quartier des charlatans OCl sont 
representées diyerses figures qui ont esté affichées au Pa- 
lais du Cardinal Porto-Carrero h, Madrid/' 

Onderschrift (met een fransch en een hollandach verklarend vers) in 
boekdruk onder een plaat een koe vooretellende, door den president van 
Castilië gemolken. Het denkbeeld, dat aan deze prent ten grondslag* ligt 
is hetzelfde als dat van het vorig nommer, de voorstellingen verschillen 
echter onderling. De koe, door Portocarrero bij de horens gehouden, staat 
hier met den kop naar rechts-, op de vorige prent naar links gekeerd; 
Philips, koning van Spanje, brengt den vollen emmer aan Lodewijk xiv, 
die hier niet in een tent zit, maar, midden in de plaat, staande afgebeeld 
id. Links: Catinat, met zijn arm in een doek, de hertog van Savoye met 
zijn snuifdoos, Villeroj op den rug van Macdonald „Cremone'' verlatende, 
zooals op de poort links staat. Op den achtergrond .,Chiari" en „Carpi". 
Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr. Onder de venten, in boekdruk, het 
verzonnen adres: .,Sur Timprimé k Madrid, chez Lazzaril." 

Muller (No. 3241). 

♦3382. „L* Amiral de France." -~ „De France Admi- 
raal." 

Onderschriften boven een 8-regeIig hoUandsch en een even groot fransch 
vers, onder een zinneprent, die het in zee vallen van Phaëtou voorstelt, 
met welken niet, zooals Muller zegt, Philips v, doch de fransche admiraal 
bedoeld wordt, die een kompas-roos in de liand houdt (Muller noemt 
dit een zon.). In de zee de bij Yigos verongelukte vloot. 

De verzen voorspellen dat de fransche koning, evenals zijn admiraal, 
ten val zal komen. Qravure in-fol., z. n. v. gr. 

Muller (No. 3244). 
*3383. „Den ylaamse vermakelycken brille kraamer, 
Verhaalende al het nieuws uyt alle Lande, Steede en 
Koninckrgcken / ' 

Aan de keerzijde van het blad tekst, in boekdruk, met dit op.schrifl, is een 
oude Jood afgebeeld, roepende: „Kyk uyt, Brille'*. Uit zijn mouwen kijken 
drie narren, als uit venstertjes, in de rechterhand heeft hij een mand; 
in de linker een soort stok, waarop een nar zit; op den rug een 
tasch, eveneens vol menschen met narrenkappen op 't hoofd. Erboven 
is een bril afgebeeld. Meer rechts een man achterover vallende, wiens 
narrenkap hem van 't hoofd glijdt; een hond die met een worst wegloopt 
en een vliegende vogel. Oude houtgravure in-fol., z. n. v. gr. Onder den 
tekst, die weinig tot verklaring der plaat bevat, staat: ,,Gedruckt voor 
de Lief-hebbers van veelderhande nieuwe Pottaseri. 1702." Door Muller 
Daar éit exemplaar beschreven. 



Digitized by 



Google 



206 SPOTPRENTEN OP LODBWUK XIV 1702—1718 

MuLLBR (No. 3246). 

*3384. „La desolation espagnolle". — „De spaanse de- 
solatie,". 

Opschrifl boven het verhaal in boekdruk, in het fransch en hoUandsch, 
yan het ongenoegen en de samenzweringen in Spanje. Daar boven de 
afbeelding der gevangenneming van den markies de Leganez. In 't mid- 
den der plaat een rijtuig met verscheiden ruiters er om heen, terwijl twee 
mannen trachten den markies er in te duwen; daarachter een gebouw 
met het spaanscht wapen er boven. Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr., 
met het, hier overplakte, adres: „Gedrukt tot Antwerpen in de Par- 
nassus Berg." 

Muller (No. 8247). 

3385. „France post-tydinge, Geschreven uyt Versailles 
en Parys." 

Opschrift boven genoemde berichten, gedateerd uit „Versailles den 56 
April." en uit ..Parys den 69. Meert.", onder een spotprent. Het eerste be- 
richt is vijflien dooHoopende regels groot; het andere zesentwintig dubbele 
regels. In 't midden der plaat zit ..de Koningh." (Lodewijk xw) op een troon ; 
van rechts brengt een bode hem een „Brief van Barzelone.", links, vóór 
hem, een tweede bode met een „Expresse uyt Brabant."; geheel links (niet 
rechts zooals Muller heefi) drie toeschouwers, bij één van welken staat: 
,.P. la Schese", op den achtergrond de ,.H. v. Boergonje' en ,. de Dauphin"; 
rechts achter den troon twee weenende dames. Spottend zijn in den tekst 
de verliezen van Lodewijk in Brabant en dat van Barcelona vermeld. 
Gekleurde gravure langw. in-8"., z. n. v. gr. Onder den tekst: „Gedrukt 
te Brussel, na de Copye van Parys. in de drie gekloofde Leliën, 1706". 
Beschreven naar het exemplaar van den heer A. J. Nijtand te Utrecht 

MuLLKR (No. 3248). 

3386. „France posttydinge, Geschreeven uit Versailles 
en Parys." 

opschrift boven denzelfden tekst, nu geheel in doorloopende regels 
geplaatst, links van dezelfde gravure in 't vorig nommer beschreven. 
Rechts van de plaat een even groote kolom telcst met bovenschrift: ..Ita- 
liaansche post tyding''. Onder de prent is nu afgedrukt het vers, waarvan 
het opschrift: „Pasquin de Postryder in de Wieg, en Marforio op den 
blinden Ezel;", reeds doet vermoeden, dat het niet behoort onder deze plaat, 
maar wel onder de in 't volgend nommer vermelde. De geheele tekst is 
in boekdruk. Beschreven naar het exemplaar van den heer A. J. Nijland 
te Utrecht. 

DozY (No. 3249). 

*3387 „Pasquin de Post-ryder, in de Wieg, en Mar- 



Digitized by 



Google 



1702—1718 SPOTPRBNTBN OP LODKWIJK XIV 207 



forio op den blinden Ezel, Brengende de Capitulatie van 
Dendermonde na Verzailles." 

Onderschrift (met hollandsch vers iu twee kolommen), in boekdruk, onder 
een plaat wanrop Pasquin is afgebeeld, liggende in een wieg op rollen, 
getrokken door een ezel, waarop Marforio ten achterste voren zit. Aan 
de wieg is een kruk bevestigd, waaraan een vlag met halve manen en 
liachbloemen. Gravure kl. langw. in-4*., z. n. v. gr. Onder het vers: 
^.Gedrukt ... in de Gekroonde Kruk.", waarachter in H. 8. ,.n06^j\ 
)Muller beschrijft onder No. 32*9 een staat dezer prent met een gedrukt 
jaartal; Dozj een exemplaar als dit, maar zonder H. S. aanvulling). 

Muller (No. 3260). 
*3888. „Plegtelyke uitvaart Der Fransche monarchy." 

Onderschrift onder een lijkstatie van de vijfde monarchie (het mislukte 
opzet van Lodewljk xrv om de wereldheerschappij te verkrijgen). In vijf 
rijen boven elkaar is de stoet afgebeeld, die zich naar een gebouw, rechts 
op den voorgrond begeeft. Onder de plaat een (verklarende) tekst, in 
drie kotommen, in boekdruk. Gravure langw. in•i^, z. n. v. gr. 

MULLKR (No. 3251). 

*3389. „De Gequetste Fransche Beer". 

Inschrift in den ondersten plaatrand eener spotprent op Lodewijk xiv, 
die afgebeeld als een beer, belust op de „Honigkorven vnn Gerroanje", 
deze omwerpt, maar nu ook deerlijk gestoken wordt, zooals in het 
verklarend vers staat, dat, in drie kolommen en op een afzonderlijk 
plaatje gegraveerd, onder de spotprent, op hetzelfde vel papier afgedrukt 
is. Muller;» beschrijving vereischt nadere toelichting. Hij vermeldt dut 
bij Stephens, Cat. Brit. Mus,, onder No. 1188 een leer curieuse plaat 
wordt beschreven. Volgens de verbetering, die Stephens echter self 
ouder No. 1457 geeft en waarbij hij zich over de verkeerde plant<ing 
dezer prent verontschuldigt, zijn de nommers 1188 en 1457 SriV. 3fw«. Ca/, 
precies dezelfde. In verband met de uitvoerige beschrijving van Stephens, 
zij hier vermeld, dat bij de omgeworpen bijenkorven links, een toren 
staat, voor welks ingang de Hollandsche leeuw als wachter ligt, terwijl 
op de tinne de Engelsche eenhoorn als verdediger staat, met een standaard 
bij zich, waarop men leest: 

„Brit Batavier en Portugee 

Vrankryka schrik en vrees 

Zyn nu tot hier Gekoomen." 

Boven in de rechterhelft der plaat een half verduisterde zon ; zinspeling 

op Barcelona; daaronder de beer met jezuietenmuts op, en een ring door 

den neus, waaraan een koord vastgemaakt is, dat door een hand^it den 

hemel wordt vastgehouden, terwijl een tweede hand dreigend een stok 



Digitized by 



Google 



208 SPOTPRENTEN OP LODBWUK XIV 1702—1718 

opheft om den beer te doen dansen. Op den achtergrond: ^^Meenen'*. 
Gravure langw. in-8* , z. n. v. gr. 

Muller (No. 3253). 

*3390. , , Den Oprechten Onvervalsten Italiaenschen waer 
-segger, ofte ProgNosticacie, op t Jaer ons Heere' 1702, 
3, 4, en 5." 

Opschrift boven een zinneprent op de voortduring van den vrede van Rijs- 
wijkf enz. In *t midden der plaat staat ..Doctor Pacificvs vniversalis*'. Tegen 
zgn buik hangt een papier waarop recepten tot continuatie van den vrede. In 
de linkerhand heeft hij een dergelijk papier en een tak, waardoor een lint 
loopt, met het opschrift: ,,De vreede ge.schonde". Op den achtergrond 
van het vertrek, waarin hij staat, is een kast met medicijoflesschen en 
boeken. Links is in dien achtergrond een soort venster, waardoor een 
jezuïet en een tweetal andere personen zichtbaar zijn. Boven hunne hoofden 
een gedeelte van den dierenriem. Rechts van den , , Doctor 'een tafel, waarop 
een opengeslagen boek met „Pax vobis" op het openliggende blad. Op den 
voorgrond rechts een zandlooper en „Sphera Mundi*'; links een „Geogra- 
phi(sche) globe". Ouder in de plaat: „Ruym op Hier Komt Den Wjseu 
en Hoog Geleerden DOCTOR. Doctor Professor Mathimaticus Pasificus 
Universalis Lunaticus Met Syn Resepten tot Continuatie Van de Rijs- 
wijckse vreeden,*'. Aan weerszijden van deze plaat vier medaillons, in 
de manier van graveeren geheel verschillend van de hoofdafbeelding en 
zeker later in de koperplaat aangebracht. Deze laatste zijn alle in den trant der 
staatkundige fabelen van Hoogstraten en hebben betrekking op de onderlinge 
verhouding der staten van Europa. De voorstellingen verdienen geen af- 
zonderlijke beschrijving. Hare beteekenis is voldoende aangegeven in 
het vers onder de plaat, dat tot opschrift heeft: „Den Alleen Opregte 
en Onvervalste Italiaanse docter en waarzegger. Zoo wel over de Voor- 
ledene als Toekomende Jaren 17(H. 5, 6, 7, en 8. &c." Gravure br. in-fol., 
z. n. V. gr. 

MuLLBB (No. 8267). 

♦3391. „Caimakan Chevallier de I'Ordre de S. Louis." 

Op.schrift boven de afbeelding van een Turk, gezeten op een hollenden 
ezel, welks harnachement met lischbloemen bezaaid is. Links op den 
voorgrond een afteekeuing der forten van Rijnfeld? Op den achtergrond 
Napels? Gravure in-fol., z. n. v. gr., met 12regelig hollandsch- en even 
groot fransch vers onder de plaat gegraveerd. 

MuLLEE (No. 8259 Deel U blx. 62**). 

*3392. „Een frans tiktakje op een beyersch verkeer 
-horretje." 

Onderschrift, met verklaring der letters A — E, onder een plaatje, den 



Digiti 



zedby Google 



170»— 1718 ZINNBPRBNTBN 209 

hertog van Marlborough en den maarschalk de Tallard voorstellende, besig 
met triktrak spelen „om de geheele Pot van Europa's Oppergesag.'* ; 
Louis van Baden zit er, een pijp rookende als toeschouwer bijf de keur- 
vorst van Beieren staat rechts en is links op den achtergrond nog 
eens a%ebee1d, met xyn vrouw voor een ledikant staande. Gravure 
langw. in-4*., door P. Nolpe en met zijn adres, afdruk eener oude koper- 
plaat Dit exemplaar is gelijk aan dat in de kollektie Hennin, door 
Muller onder bovenstaand nommer vermeld. 

MuLLBR (No. 8267 Deel II b1. 61). 

'*'3398. ,/t Spel van aensienelgke Hoeren, 
Is veel Tiktakken en yerkeeren." 

Onderschrift met 28-regelig vers onder dezelfde voprstelling al« die 
van het vorig nommer en zeker gelijk aan Muller's beschr^vingopbl.dl 
van het 2e deel van zijn werk. De personen rondom de tafel zijn hier: 
Marlborough, de keurvorst van Beieren, Ouwerkerk en deVilIeroy. Late 
afdruk der gravure langw. in•i^ van P. Nolpe. 

Muller (No. 8200). 

*3894. „Venez et je vous feray voir la condamnation 
de Ia grande Prostitu^," enz. — ,,Komt herwaarts, ik zal 
u toonen het oordeel der groote Hoere," enz. 

Madame de Maintenon zit, met den beker der ongerechtigheid in 
de hand, op het zevenhoofdig monster, dat in zee ligt en op welks 
lichaam .,Blaspheme" staat. Boven haar, op den achtergrond, een engel, 
die een molensteen draagt om dien in de zee te werpen. Links twee 
schepen; rechts een stad (Babiion =Rome?) in brand. Met bovenstaand 
en andere toepasselijke inschriflen boven in de plaat. Gravure langw. 
in•4^, z. n. v. gr. Door Muller beschreven naar het exemplaar in de kollektie 
van baron de Vinck, Brussel. 

Muller (No. 8267). 
*3395. „Le triomphe de Latber'\ 

Om een tafel zitten, in de open lucht, een zestal personen, het verdrag 
' van „Altranstad'* teekenende, waarbij de lutherschen in hunne rechten 
hersteld werden door de hulp van den koning van Zweden, die, op- 
gestaan van zijn stoel, met den degen in de vuist, bij de tafel staat. 
Rechts achter hem Luther, met het traktaat in de hand, uit een venster 
ziende, waarboven een zwaan prijkt. Links een monnik, die de alarm- 
klok luidt en een tweede, die ontsteld uit een venster kykt Lager 
de paus met (ban)blik8ems in de ééne en een hostiekelk in de andere 
hand. Op den achtergrond een tiental kerken, die aan de lutherschen 
terug moesten worden gegeven. Onder in de plaat twee medaillons: 
links biedt Luther den paus een bril aan om het verdrag te lezen; 

IV 14 



Digitized by 



Google 



210 JOHAN WILLEM FRISO TB LBBUWAEDEN 1710 

rechts wordt een roomsch geestelijke uit de kerk gedreven, omdat hij 
na den middag de mis las. Gravure lang^. in*4^, z. n. v. gr. Onder 
de plaat bovenstaand onderschrift, een hollandsche en een fransche ver- 
verklaring en het verzonnen adres: „A Breslauw, chez Pierre Banboche, 
k Venseigne de Luther." Muller vermeldt dit exemplaar. 



1 Januari 1710. Muller (No. 3458). 

3396. „Felix et laetus in Urbemi Leovardiam Adven- 
tüs . . . loannis GuUelmi Frisonis, . . . una cuoi . . . Con- 
joge Maria LndoYica, Hassiae-Cassel/* etc. 

Onderschrift, met een opdracht der plaat aan den landgraaf van Hessen- 
Gassel, gegraveerd onder een zinneprent op bovengenoemden intocht in 
Leeuwarden. Johan Willem Friso, (in romeinsche kleeding} en zijne gemalin, 
beiden door 't goddelijk oog bestraald, staan op een kaart, die op een 
verhevenheid ligt uitgespreid, en waarop „Douay'\ ,.Mons", „Malplaquet,'* 
„Rysser* en „S. Yeoant' zijn aangeduid. Rechts van den prins ligt de 
leeuw, met oranjetak en zwaard, vóór een zuil, waarin de wapens van 
den prins en zijn gemalin en krijgstrofeën. zijn afbeeld. De Godsdienst, 
Wijsheid en Oprechtheid? staan links van de prinses, terwyl Herkules, 
met zijn knods, den Nijd, de Geveinsdheid en den Laster omlaag in den 
a^§^nd stoot. Links op den achtergrond ziet men door een poort den 
Helikon; rechts een paleis, waarboven een genius, die bloemen strooit 
op de maagd van Friesland, terwijl een tweede vrouw knielend de kaart 
verder ontvouwt. Boven den prins een zinnebeeldige persoon gereed 
hem te kronen. Links trekt een romeinsche zegekar, tusschen jubelend 
volk, onder de poort door. Gravure zeer groot in-plano, naar A.Houbraken, 
door M. Pool. De opdracht is onderteekend door ,,FranciscuB Halma'\ 
die zeker tevens de uitgever was. 

2 Januari 1710. Niet bij Mullbb (No. S458). 

3397. ^^Fdix et laetus in ürhem Leovardiam Adven^ 
tus*^ enz. 

Dezelfde plaat als de in het vorig nommer beschrevene, nu zonder de 
namen der vestingen, dtór voorkomende in de kaart, waarop de prins en 
prinses staan. Op den veel slechteren staat dezer pluat, zooals zij in 
1784, met veranderde portretten, voor Willem iv gebruikt is, komen die 
namen ook uiet voor, maar ddir is de kaart bovendien veel meer 
onkenbaar gemaakt. (Zie Muller No. 3747 hierna). 



Digitized by 



Google 



1710 KOMST TAN KARBL III IN SPANJB 211 

Mei 1710. MuLLBB (No. 3462). 

3398. „Douay". — „Douay en 't fort d'escarpe in 
Wals Ylaandren op de grenzen van Hene^uwen .... 
Belegerd, door de Geallieerde May 1710. ' 

Opschriften boven in de twee afdeelingen ééner plaat De bovenste 
stelt het beleg voor. Op den achtergrond de stad ; op den voorgrond links 
twee bevelhebbers te paard. In 't midden loopgraven; rechts ruiterij. De 
onderste vertoont het plan der stad en omstreken. Links onder in deze 
afdeeling, in omlijsting, de verklaring der cijfers 1—9. Gravure br. in-fol., 
2. n. V. gr. (door P. v. d. Berge?) Muller beschreef dit exemplaar. 
1710. MüLLBB (8. No. 8877*). 

moet zijn: Na Mullbs (No. 8466). 

3399. „De ooster zon doorbreekende door de Bourbonse 
neyelen, bg de Praal-ryke intrede f KfiT Karel III, te 
Saragossa en Optogt na Madrid.'* 

Tweeregelig opschrift boven een plaat, waarop rechts de koning is 
afbeeld te paard zittende. Het paard wordt door Erijn;-.<;deugd bij den 
teugel geleid. Gerechtigheid, Sterkte, Vrijheid en Eendracht volgen hem. 
Zegepraal met het gulden vlies en de spreuk ,.Ante ferit quam flamma 
micet' op een schild, gaat met Voorzichtigheid vóór hem uit. In de 
wolken: de Voorzienigheid; de Dankbaarheid bij een altaar; de Vrede 
met palmtakken; de Overvloed met haar hoorn gevuld met kronen en 
scepters, terwijl twee engeltjes gereed zijn, den vorst ieder een kroon op 
't hoofd te zetten. Links een juichende en buigende menigte. Gravure 
langw. in-fbl., z. n. v. gr., doch door G. Luiken, welke naam in den 
vroegeren staat, door Muller onder No. 3377a beschreven, wèl voorkomt 

Onder de plaat, op een afzonderlijk vel, een hollandsch vers van 
A. Allard, in drie kolommen, met opschrift: „Praal-ryke intreede van 
Z. M. K^. Karel lu, t® Saragossa, . . . Neffens een Tjd- verhaal der 
voornaamste krygs-gevallen van Spanje, van 1701 af tot nü toe.*'; daar- 
onder het zelfde vers en opschrift, door denzelfden auteur, in het fransch 
en onderaan zijn adres. 

Deze staat der plaat is foutief door Muller op 1705 geplaatst, daar het vers 
van Allard niet slechts loopt over gebeurtenissen van I70I— 6, maar van 
1701 — 10. De vroegere staat (Muller No. 3377), behoort wèl op 1705 en 
is op dat jaar ook beschreven bij Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1470 
(niet No. 1578, zooals Muller opgeeft). 
September 1710. Mullbb (No. 8468). 

3400. „De Nette Gróte Van de Goude Sleutel Welke 
de Geyolmagtigden tot de Raat van Staten der Algemene 
Regering der Ooetenrykse Nederlanden in den Naam yan 
Syn Keyserlgke Majestyd Karel de 3^ Koning Van Spanjen 



Digitized by 



Google 



212 KBIZBRSKRONING TS FRANKFOET 1711 

Vereerd Hebben aan de Regering en Burgers der Stad 
Loven tot teken harer trouwigheyd". 

Inschrift in een plaat, waarop de genoemde gouden sleutel in zijn 
ware grootte is afgebeeld. In den sleutel zelf het yolgend chronogram, 
(hier herhaald omdat er bij Muller slechts SIC in plaats Tan 1710 is aan- 
gegeven in de kapitalen) : 

,^ CaroLo tertio s. p. q. L. ' In sIgnVM f IDel." (1710). Gravure 
in-fol., „C: Van der Hem fecit,". 

Bij de komst van den kroonprins (later koning Willem n) te Tervueren, 
in 1816, verscheen een werkje met de afbeelding van dezen sleutel erin 
(zie Na Muller No. 6092 hierna). Die plaat is bepaald een latere afdruk 
van de oorspronkelyke afbeelding, waarvan de hier vermelde een hol- 
landsche (grovere) kopie is. Naast het onderste gedeelte van den sleutel, 
waarvan de baard hier links, bij de bovenbeschrevene rechts is aangebracht, 
staat het volgend inschrift: „La juste grandeur de la Clef d'Or . . . . 
dessiné, gravé et presenté a Messieurs du Magistrat et Bourgeois de 
ladite Ville. par Jean Baptiste Berterham Ie 6. Septembre 1710." 

1711. Niet bu Muller (No. 3472). 

3401. ^.Conferentie zaal te Frankfort over de verkiesing 
van de keiaer neffens de trant van de salving^ krooning^ 
enz; Ao 1711". 

Inschrift gegraveerd bovenin een plaat, waarop zeven verflchillende 
tafereelen zijn a%ebeeld, n.l. bovenaan, van links naar rechts: „Salving 
des Keisers"; „De Keiser na zijn krooning, slaat ridders en maakt edelen 
TEmpereur" eto. ; „Krooning van de Keiser". Onderaan, links: „Conferentie 
Zaal te Frankfort over 't Yei^iezê van de Keiser 1711 Salie des 
Conferences", etc.; rechts: „Vergadering der Keuerlyke Vrij Steden 
College .des Villes Impériales"; in het midden: „Vergadering der Keur- 
vorsten ®" *^ Kang . Bq^qq jj^e laatste voorstelling zijn al de vorsten 
nog eens afgebeeld bij de „Porte de la Tribune Imperiale", „Poort tot 
de Keizerlijke Troon"; door de letters „A—IT' wordt aangewezen naar 
welke volgorde zij tot de kroning kwamen. De verklaring dier letters 
staat in den lagen muur rechts van den ingang waarin, op den voorgrond 
van de „Vergadering der Keurvorsten", „Le Heraut d'Armes qui proclame 
TEmpereur", „de Heraut van wapenen die de Keiser uitroept" is 
afgebeeld. De ruimte tusschen de onderdeelen is met gegraveerde ver- 
klaringen enz. gevuld. Op een afzonderlijk blad onder de plaat, in boek- 
druk: bovenstaand inschrift in 'tfransch: „La salie des conferences" enz. 
als algemeen opschrift, een „Ezplication des Caracteres roarqués dans 
la salie des conferences", enz., enz. in vier kolommen en daaronder een 
„Verklaaring der Getal-letters", enz. in drie kolommen. Gravure br. in-fbl. 
door(?) en met adres van Abraham AUard te Amsterdam. 



Digitized by 



Google 



1711 JOHAN WILLSM PRISO VERDRINKT 213 

U Juli 1711. Muller (No. 84730). 

3402. „Het verdrenken van Johan Willem Friso, Prins 
van Oranje en Nassau &c. in fc' overvaaren vande Moer- 
dyk den 14? July. 1711." 

Onderschrift onder de voorstelling Tan bovengenoemd feit Rechts de zin- 
kende veerpont Links een huis. Gravarelangw.infol., door B.Picart 1739. 

14 Juli 1711. Mlllee (No. 3474a en *). 

3403. „Prins Joan Willem Friso verdrinkt." 

In 't midden, een weinig naar rechts, op den voorgrond, de kantelende 
veerpont, links op den achtergrond de oever. Gravure langw. in.4*., naar 
H. Kobell door R. Vinkeles. Van deze plaat zijn hier aanwezig! 

a. De oorspronkelijke teekening van H. Kobell. (N. b. M.) 

b. Een ona%ewerkte etsdruk. (N. b. M.) 

e. Een proefdruk vóór de letter. (Muller No. 3474^). 

d. Een gewone letterdruk met bovenstaand onderschrifi. (Muller 
No. 84748). 

Nog twee andere afbeeldingen uit later tijd zijn hier bijgevoegd, n.I. 
een prentje, langw. in-12V door S. Fokke met onderschrift: „Prins lan 
Willem Friso verdrinkt, in 't jaar 1711." en rechts bovenaan: .,B1. 138." 
en een ander in-8^, naar J. Steyn, door J. B. Tetar van Elven, met 
onderschrift: ,^oan Willem Friso verdrinkt aan den Moerdijk."; rechts 
bovenaan: „PI. 8." 

14 Juli 1711. * MüLLKR (S. No. 3474 A). 

3404. Het verdrinken van Joan Willem Friso aan 
den Moerd^k. ^ 

Afbeelding van dit voorval. Links de zinkende pont Gravure langw. 
in-4*., z. n. v. gr. Links bovenaan: „Twede Deel."; rechts: „Pag: 288." 
Uit: Brakel, Leven van J. W. Friso? 

14 Juli 1711. Niet bij Muller (8. No. 3474 A). 

3405. 9^Der Menschen Schicksal ist offt gar sehr unter- 

(schieden/ 
In einer kleinen See wird dieser jetzt versenckt ; 
Wenn jener auf dem Meer hat all gefahr ver- 

{mieden 
Und glücldich tinederkommtl daj tvo er hin 

{gedenckC 

4-regelig vers onder de titelprent van de „Hundert Neun und Acht- 
zigste entrevuë," der Oesprache In Dem Heiche derer Todten, . . . Zni- 
schen Dem Bómtschen Kaï/ser, Friderico iii. Und Johann Wilhelm 
Friso, .., der im Wasser um^ekommen ist, enz. Op de plaat is links, 
op den voorgrond, de keizer, rechts J. W. Friso afjgpebeeld, terwijl op 



Digitized by 



Google 



214 STADHUIS Tl ÜTEECHT 1711—1712 

den achtorgrond «ad 'Bprinaen lyde een schip Tergaat, doelende op zijn 
TerdrinkeD aan den Moerdijk, en links daarvan een schip rustig de 
goWen klieft, doelend op ... ? Gravure in-4* , z. n. v. gr. Het Oetpraek 
verscheen te Leipzig 1734. 

17 November 1711. Nibt bij Muller (No. 3479). 

3406. ,yThe march of the Chevalier de St. George: 
Ofy An Account of the Mock- Procession of Buming the 
pope and the pretender^ intended to he PerfornCd on the 
nth of November^ 1711. being the Anniversary of Queen 
Elizabeth of Glorious Memory,'* 

0(fechrifl boven een gelijksoortige voorstelling als de bier voren onder 
No. 2684 beschrevene. Het was een spot-processie door de Whig-partij op 
touw gezet, waarin onder andere een paar beelden zooden voorkomen, die 
op St John en Harley, (de toenmalige gunstelingen der koningin Anna 
en van de Torys) geleken. Den avond vóór de processie zou plaats hebben, 
werden de beelden in beslag genomen en de optocht ging niet door. 
(Zie: Arend iv. 2 hl. 933). In drie rijen boven elkaar is deze stoet 
hier afgebeeld, zooals zij zou zijn geweest Onder de plaat is in viji 
kolommen het plan van dezen optocht medegedeeld, in de laatste twee 
is de verklaring der letters (A — Y) in de plaat gegeven, onder het vol- 
gend opschrift: ..The Owners of the Pope, the Chevalier de St George, 
fourteen Cardinals, and as many Devils, which were taken out of an 
House in DruryLane . . . and ei^pos'd to view at the Cockpit . . . think 
fit to acquaint the World, that their Inteiition in making them, was, 
with those and other Images (iu caae their Ooods had not been forcibly 
taken away) to have form'd the following Procession." Gravure smal 
langw. in-fol.. z. n. v. gr. of adres. 

29 Januari 1712. Mullbb (No. 3480). 

3407. ^yloL Maison de Ville d' Utrecht, ou s'assem- 
blent les Plenipotentiaires venas au Congres de Ia Paix 
generale." — „Stadhuis van Utrecht, alwaar het congres 
van een generale Vreden, door de Plenipotentiares werd 
gehouden. * 

Onderschrift onder de afbeelding der huizen Hazenberg en Lichtenberg 
(het toenmalig stadhuis), van een gedeelte der Vischmarkt en van de Dom- 
kerk en toren. Gravure in-plano, door I. Smit Onder de plaat op een a&onder- 
lijk blad, in zes kolommen, in boekdruk, de ,. Namen, Woonplaaatsen (sic), 
en Livryen, van haare Ezcellentien, de Heeren plenipotentiarissen, welke 
haar laten vinden op het congres van een Generale Vreede, t'Utrecht" 
Dit blad tekst wordt door Muller naar het hier aanwezig exemplaar 
vermeld. 



Digitized by 



Google 



17ia— 1713 AKBAS - DSNAIN - VEBDB VAN UTRECHT 215 

1 Maart 1712. Nibt bu Muller (No. 3i85). 

3408. ,/t Hooy Magazyn te Anas tri Brand geschótê 
1712". 

luBchrift in een lint boven in een plaat, die op den achtergrond de stad 
vertoont, waar men rechts 't liooimagnzijn ziet, met het bijschrift: 
„'t Hooy Mu^zijn heel verteerd''. Op den voorgrond rechts loopgraven, 
Uoks de ,,Gr: v: Albemarle', „Gr: Hompes" {sic), „Cap: Gladbeek" en 
een deel van hun staf. Onder de plaat in boekdruk: ..Afbeeldingen nader 
verhaal Van het in brand Schieten van Het hooy magnzyn van Arras, 
1 Maart 1712." Daar onder, in twee kolommen, dit .,nader verhaal" en 
de ,.Lyst der generaals der geallieerden die in deze togt gediend hebben." 
Onderaan als „Toegift": een 6-regelig versje in drie rijen. Deze plaat it 
blijkbaar e^n verkjeinde kopie van No. 3153 hier voren, het beleg van 
Doornik voorstellende, waarvoor deze prent met ander inschrift misschien 
ook diende. 

24 Juli 1712. Muller (S. No. 3i88 A). 

3409. „Plan De L' Entreprise et de L*Attacqae de 
L' Armee Francoise Commandée par Ie Mar^ De Villars 
Sur Ie Camp Retranchée a Denain Commandée par My- 
lord Albemarie Ie 24^: luillet 1712. a La Haye Chez Pierre 
Husson." 

Plan van de plaats van het gevecht. In het midden onderaan „Noyelles". 
Links bovenaan: .,Moulin de Hornain"; rechts: .,Foutenelle Abbaye". 
Bovenstaand opschrift op een steeo in de plaat. Op een afzonderlijk vel, 
in drie kolommen, in boekdruk: „Relation exacte'* enz. Gravure br. langw. 
infol, door B. v. Zijl(velt). 

1718. MuLLBR (No. 34^). 

3410. „Lust-park yande yreede," enz. 

Zie: No. 3481 hierna. 
1713. MuLLBR (No. 3402). 

3411. „Zomer- yrede-jong-spel der dorpelingê". 

Opschrift Uoks boven in een zinneprent op den utrechtschen vrede. 
De slechte plaat stelt een soort dorpskennis voor. In 't midden staat een 
man met een doedelzak in de handen, maar met een pyp in den mond, op 
een ton. Links van dezen een man die een vaandel, waarin een 7*rege]ig 
frmnsch vers, aan een bezem gebonden, achter den straatmuzikant omhoog 
steekt. Rechts o. a. nog een man met een vlag. waarin het volgende 
hollandsche vers is gegraveerd; de bedoeling dezer, overigens zoutelooze, 
prent blijkt daaruit voldoende; het luidt: 

,Jbow kreeg van An^ Olyvëtak 

En gloristander met gemak 



Digitized by 



Google 



216 YBROYSEDB VAANDELS 



1718 



He«ft hy daar voor zijn kuit geachote 

LaA daar yan giaaen al de Qröté 

Van groot ge WIGT is vrede en rust 

Het twist ge TORI welvaart brusf'. 
Onder het opschrift leest men op een lint nog een 6 regelig hollandsch 
vers en links, onder in de plaat, een evengroot fransch, waar boven: 
„La Fète Rustique de Ia Paix'*. Qravure in-plano met adres van (en door?) 
Abr. AUard in de Beursstraat (te Amsterdam). 

1713. MuLLKR (No. S485). 

3412. „Les Drapeaux Etendarts, Timbales etc, prises 
dans cette derniere Guerre par les Armes victorieuses de 
L. H. P. et qu'on voit Sospendns dans la Grande Sale 
(sic) de la Cour a la Haye. V An mdccxiii." . 

Opschrift boven een zeer uitvoerige plaat in 4 bladen, waarop in 't midden 
alle vaandels, standaards en keteltrommen afgebeeld zyn, op den vijand 
veroverd. In de zuilen aan weerszijden, van boven en aan de zijden 
omgeven door een sierlijk breed lijstwerk met oorlogsattributen en wapens, 
zijn de hollandsche en fransche opdrachten aan de StatenGeneraal en aan 
de Staten van Holland van de uitgeefeter ,.Anna Beek** gegraveerd ; in 
ieder voetstuk een veldslag. Gravure in-plano, naar (en door) H. Pola, 
wiens naam als teekenaar staat in het voetstuk van de rechterzuil. Dit 
is bepaald het origineel der beide volgende. 
1713. Muller (No. Si«4). 

moet zijn: Na Muller No. S405). 

3413. „De sleutel-reeks des vreedes te same gevoegd 
van het zeer groot getal van de vaandels, standawlen en 
ketel-trommen, in de laatste Oorlog door de Hollanders 
veroverd, en in 't Hof van Holland, ten praal, opgehangë : 
in de Legers getekend". 

OpschriH gegraveerd boven de linkerhelft eener plaat, waarop in 
dertien ryen boven elkaar, genoemde buitgemaakte voorwerpen zijn 
afgebeeld. Van alle vaandels, enz. zijn door de arceering de kleuren 
aangegeven, terwijl bij *tmeerendeel vermeld wordt waar ze genomen 
werden en tot welk regiment ze behoorden. Boven de rechter- 
helft staat 't fransche opschrift: ..Theatre des trophees pacifiques qui 
contient Le tres grand nombre des enseignes etendars et timbales que 
l| Holland^^^ ont pris dans la derniere Guerre et qu*on a suspendus dans 
la Cour d*Hollande: de.ssiné dt 1^ Arm®^ . In den rechterbenedenhoek 
der plaat, binnen een smalle omlijsting, de „Verklaring der Zinspreuken 
op de Vaandels en Standers**, „Opgesteld door de H^ Woudenbg d.c', 
zooals links onder die verklaring staat Gravure in-plano, z. n. v. gr. 
,,Te koop by AUard. t' Amsterdam 6 Juli 17IS." 



Digitized by 



Google 



171S TSBOTB&DB TAANDBLS - YXniRWJUtK 217 

1718. Nnrr bu MuLLn (No. 840S). 

3414. „De deutei'reeka des vreedea^* enz. 

Dezelfde plaat van 't vorig nommer, latere staat met adres van „G. v. 
Keulen" in de plaats van dat Tan Allard. Gekleurd exemplaar. 

14 Juni 1713. Mullbe (No. 8497). 

3415. „Afbeeldingh Tan het Theater met zyn Ornamen- 
ten en Consti^h Vuurwerck, opgericht door ordere van 
haar Hoog Mog. de . . . Staten Generaal ... in 's Gra- 
yenhage, in de Vyver voor de vergader plaats van haar 
Hoog Mog. . afgestooken op den 14 lony 1713. Ter oc- 
casie van de Vreede ... tot Uytrecht geslooten op den 
11 April 1713." 

OoderschrÜt in het hollandsch (en fransch) met uitlegging der cijfers 
(1 — 19) onder de afbeelding van dit vuurwerk. Gravure naar H. Pola 
door D. Stoopendaal, met adres van „Anna Beeck" te *b Gravenhage. 

14 Juni 1713. Niet bij Mulleb (No. 3497). 

3416. j^Afbeeldingh van het Theater'' enz. 

Dezelfde plaat van het vorig nommer. Veel slechter afdruk, met adres 
van B. Mourik, in de Nes, te Amsterdam. 

14 Juni 1713. Muller (No. 3503). 

moet zijn: Na Muller (No. 3497). 

3417. „Afbeelding van het Theater en Vuurwerk op- 
gerigt inde Vyver van S' Gravenhage," enz. 

Opschrift, met uitlegging der cijfers 1—19, ter zijde vaif een af beelding 
van dit vuurwerk. Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr. Uit: Europische 
Mercurius. Bovenaan in 't midden gemerkt: ,,1713. II. Deel." In den 
rechterbovenhoek: „Pag: 159." 

Verkleinde, van boven uitgeschulpte kopie van de voorgaande plaat en 
daarom onmiddellijk daar achter geplaatst. 

Hierbij .een gekleurd exemplaar van een anderen staat derzelfde plaat; 
-waarin deel* en pegina-cijfer weggeslepen, doch nog ten deele zichtbaar zijn. 

14 Juni 1713. Mulleb (No. 3498). 

3418. ,/t Staten generaals vrede vuurwerk, Afgestoken 
in den Haag 14 lunii 1713 Van véle fouten der vorige 
platë verbeterd ; door A : Allard t' Amst'\ — „Feu 
d'artifice" etc. 

Opschrift (met uitlegging der cijfers 1—20) boven de afbeelding van 
het vuurwerk. Gravure br. in-fbl., door(?) en met adres van A. Allard 
te Amsterdam. 



Digitized by 



Google 



218 VUURWERK DSR 8TATBN-GBNSRAAL 17IS 



14 Jttoi 1718. Mullei (No. S4M). 

3419. „Afbeelding yan de Vuur wercken, in den 
Hage geordoneert, door haar Hoog-Moogende Heeren 
Staaten Generaal der Yereenigde Nederlanden ter aucasie 
(sic) Tan de Vre den met Vrankryk geslooten, den 11 
April 1713 Waar van Een nette Explicatie in het boecktie 
Tan de Beschryvinge van deese vuur werken te leeseis". 
— „Representation du feu d* artifice a la Hayeparordre 
de leurs Hautes Puissances nos Seigneurs les Estats Ge- 
neraux des Provences (sic) Unies a locasion (sic) de la 
Paix avec la france Ie 11 d' Avril 1713, A Utr^ht 
Chez jacob van Poolsum/'. 

Onderschriften onder de afbeelding van dit vuurwerk. Hier is in het 
midden-gedeelte van den tempel Neptuuus afgebeeld in zijn zeekoets 
rijdend en op den voorgrond een Triton, tusschen twee waterkasteelen; 
uit elk kasteel spuit een waterstraal omhoog. Rechts op den achtergrond 
een schuitje met twee personen erin, waarvan er één den vaai-btok hunteert. 
Gravure iuplauo, 2. n. v. gr. 

14 Juni 1713. MuLLBR (No. 3500*). 

3420. „Afbeelding van de Vuur wercken, in den Hage 
geordoneert, door haar Hoog-Moogende Heeren Staaten 
Genei-aal der Vereenigde Nederlanden, ter aucatie (sic) 
van de Vreden met Vrankryk geslooten, den 11 April 
1713." — „Representation du feu d' artifice", etc. 

Onderschr^ten, zonder uitlegging, onder de afbeelding van bet vuurwerk. 
Onderaan : „ce feu est du dessein et direction de D. Marot Architec avec 
Privil des Ëi^tats Generauz de Holland: et W. F.'' Gravure langw. gr. 
in-fol., z. n. v. gr., (door D. Marot?). 

14 Juni 1713. Muller (No. 3501ö). 

3421. „Op nieuw öecorrigeert Vuur werck in s' Gra- 
venhagen van Staaten Kamer in de Yyver te sien", enz. 
— „Kepresentation du feu d'artifice", etc. 

Onderschriften naast elkander gegraveerd onder de afbeelding van 
het vuurwerk. Daaronder, in vier doorloopende regels, een hoUandsche 
verklaring der cijfers (1—13) en de vermelding: ,,Nota. W. Koning ver- 
zekert dat der geen beter en syn, daar minder fouten in is van al de 
yuur werken die in den Haag te sien syn geweest," enx. Oravure 
langw. in-fol., door I. Keyser, met adres van W. Koning „woont in de 
Prinse straat naast de Koperslager, staat dagelyks in de Vrouwe steeg 
op het water," te Amsterdam. 



Digitized by 



Google 



1713 YTTURWESK DBR STATEN VAN HOLLAND 219 



14 Juni 171S. MuLLBB (No. 8502). 

3422. „Afbeelding van het Theater en Vuurwerk" enz. 

Zie: Ko. 3417 hier voren. 
14 Joni 1713. Mulleb (No. 3504^). 

3423. „Afbeeldingh Tan het Theater met syn orna- 
menten, en Constigh Vuurwerck, opgericht door ordere 
van haar Ed. Groot Mog: de Heeren Staten van Holland 
en West Vriesland*', enz. 

Pendant van No. 3416 hier voren, met bovenstaand hollandsch- en een 
firansch onderschrift en verklaring der cijfers 1—21, in twee kolommen. 
Qravure in-plano, naar H. Pola door D. Stoopendaal, met adres van „Anna 
Beeck" te 'sGravenhage en de namen van „P. v. Elinckhuysen en I. 
van den Beeke, Vuur- Werkers van haar Ed. Gr: Mog:'' onderaan. 

1 Juni 1713. Muller (No. 8606 en 8. No. 3606). 

a. moet zijn: Na Muller (No. 3604^). 

3424. „Afbeelding van het Uytmuntende vuurwerk 
opgerecht voor haer Ed: Groot Mogende de Heeren 
Staeten van Hollant en West Vriesland, en aengestoken 
den 14 luni 1713. Uytrecht b^ Jacob van Poolsum, Uyt 

1713." 

gegeven den 20 luny 

„Representation du Tres Excellent Feu de Joije erigé 
pour Leurs Grandes Puis Sances les Etats d* Hollande 
et West Prise et AUumé Ie 14.me de Juin 1713. A. 
Utrecht Chez jacob van Poolsum." 

Hollandsch- en fransch opschrift boven de afbeelding van dit vuurwerk 
der Staten van Holland ter gelegenheid van den vrede van Utrecht, zeker 
gekopieerd naar de prent in 't vorig nommer beschreven. Aan de dooreenge- 
vlochten H en W. in 't midden op den voorgrond en den daarachter staan- 
den, naar rechts gekeerden en links zienden leeuw met het zwaard in den 
rechter-, de speer met vrijheidshoed in den linkerklauw, is dit vuurwerk 
't best te onderscheiden van dat der StntenGeneraal. Onder de voorstelling 
zes kolommen onderschrift; n.1. : twee links met de hollandsche en twee 
rechts met de fransche verklaring der cijfers 1 — 14 en der letters A — D 
in de plaat; in de middelste twee staan onderschriften, één in 't hollandsch 
en één in 't fransch, van gelijke strekking als bovenstaande opschriften, 
en daar onder „Na de Tekening, en onder het Bewind, van P. Roman, 
en P. Loofs". Dit zijn zeker de namen van den teekenaar van.- en den 
opzichter over hèt vuufwerk. Qravure inplano, z. n. v. gr. maar naar en 
door B. Picart, wiens naam voorkomt in een vroegeren staat bij Mr. S. 
vao Gijn doch in dezen zichtbaar is weggekrabt 



Digitized by 



Google 



220 YUUBWERKSN TB 's GBAVBNHAGE BN LEBUWARDBN 1718 

li Juni 1718. MuLLBB (No. 3508). 

b, moet z^n: Na Mullbb (No. d504i6}. 

3425. „Afbeelding yan het Vuurwerk in den Vyver 
Opgerecht door ordre Tan de Ed: Hoogmogende Heeren 
Staten van Holland/' enz. 

Pendant Tan No. S417 — en verkleinde kopie van nommer 8438 hier 
yoren. Ter linkerzijde der van boven afgeronde voorstelling bovenstaand 
inschrift en de verklaring der cijfers 1 — 10. Rechts verklaring der letters 
A — D en der cijfers 11—14. Gravure langw. in-4*., z. n. v. gr. Uit: 
Europiscke Mercuriut 1718. In 't midden bovenaan gemerkt: ,P«fir* 302." 
Ook van deze plaat is een gekleurd exemplaar aanwezig van een lateren 
staat, zonder de aanwijzing der pag. 
14 Juni 1718. Muller (No. 350Ö). 

3426. „Afbeelding van het Theater met syn Omemente 
en Constig Viiiir werk, op geregt door ordre van haar 
Ed: Mog: de Heeren Staaten van Vries landt, etc: etc: 
etc : in Leeüwaerden op *t Mark velt, af gestooken op 
den 14 JunJ 1713. Ter occasie van de Vrede met Syn 
Alderchristelgksten Majt Loilis de xiiii Coning van Vranck- 
ryk etc: etc: etc: tot tJtregt geslooten op den 11 April 
daer bevorens". 

Onderschrift, met de verklaring der cijfers 1—11, gegraveerd onder 
de linkerhelft der afbeelding van dit vuurwerk; rechts hetzelfde in 
*t fransch. In 't midden der plaat een tempel met het naamcijfer der 
provincie (een gekruiste F), bovenin; daaronder het beeld des vredes;nog 
lager bet wapen van Friesland met een vuurspuwenden leeuw aan iedere 
zijde en op een lint er onder: „Antiqua yirtute.et-Fide''; in het voetstuk 
is aan de zichtbare zijde een voorstelling van den vrgen koophandel ge- 
graveerd, terwyl op de vier boeken even zooveel zinnebeeldige vrouwen- 
figuren de deelen der provincie: Ooster- en Westergoo, Zevenwouden en 
de Steden zijn aangebracht Op ieder der vier hoeken van het hek, dat 
dezen tempel omgeeft, een vuur uitwerpende piramide, links op den voor- 
grond met het inschrift: „Victrices. Lavri. Tarde. Ivngvntvr. Olive.'*, 
rechts met: „Conde Tvas Bellona Faces Paz Avrea Coeio {*ie) Fvlsit" 
in het voetstuk. Gravure in-plano, met „P: v: Gall, Fecit,*' links, „D: 
Marot, inv:" rechts onder de voorstelling. 
14 Juni 1713. Muller (No. 8511). 

8427. „Afbeeldingh van de Illuminatien met zyn 
Ornamenten, opgericht door order vande Edele Achtbare 
Heere Regeerders van s' Gravenhage etc. etc. etc. Vertoont 
ter zyde van het Stadthuys, op den 14 luny 1713." enz. 

Onderschrift met uitlegging der c^fers l-*8 (ook in 'tfransch), gegra- 



Digitized by 



Google 



1718 



VRSDE-VUUEWBEEBN 221 



veerd onder een duidelyke afbeelding der 'versieringen TÓór bet stadbuis 
te *8 Grayenhage. Boven de deur een chassinet met drie zinnebeeldige 
Toorstellingen; in de beide benedenhoeken kleinere met één voorstelling. 
Boven het laagste gedeelte van bet stadhuis, een lint, gedragen dooreen 
zeetal engeltjes, met palmen, kransen en bazuinen, waarop: „Vreug de 
tekenna njt ge blaese op den Victorie Dagh ter ockasie van de 
Yreede.*' Gravure inplano, naar (en door?) H. Pola met adres van Anna 
Beeck te 's Gravenhage. Hierbij op één bladz. in-folio, in boekdruk : „Per- 
tinente bescbrjvinge van alle de Vuur- Werken, Devisen en Inacriptien die 
op den 14. lunj 1713. binnen 's Gravenhagen over de Vreede te sien sijn 
geweest, waerdig om te lesen." „Gedrukt na de Copj van 's Gravenhage." 

14 Juni 171S. Niet bij Mullbb (No. 8511). 

8428. ^^Afbeeldingh van de lüuminatien** enz. 

Dezelfde plaat van het vorig nommer. Nu met het adres van Bemardus 
Mourik, te Amsterdam. In dezen staat door Muller niet vermeld. 

14 Juni 1718. Muller (No. 8512). 

3429. „Konstig Schoutoneel uyt breiden {sic) de 
Vreugde tekenen des Vredes yant Hollands vuur werk 
te sien van alle zyden met een goede Schieking (sic) 
neyens een nette verklaring van al de zinnebeelden, op- 

§eregt door order van D, Edele Groot Mogende heere 
taaten van Holland en West-Friesland" enz. 

Verzamelplaat van het viertal vuurwerken te 's Gravenhage en te 
Leeuwarden a^estoken. De plaat is in .de hoogte in drie afdeelingen 
verdeeld, v^aarvan de middelste de laagste is. In de bovenste ziet men. in 
het midden, den tempel van het vuurwerk der Staten van Holland, met 
bovenstaand opschrift. Verkleinde kopie van een gedeelte van No. 8423 hier 
▼oren. Links daarvan wordt de ruimte geheel ingenomen door de afbeelding 
▼an de wapens, die in dien tempel aangebracht vaaren en van onderdeelen van 
*t vuurwerk. Rechts van den tempel eveneens fragmenten van 'tgeheele 
vuurwerk, maar tevens twee kleinere kolommen met een ,.Korte uy tlegging" 
enx. en twee grootere met „Verklaringe des geheelen opstels*', enz. Boven 
deze afdeeling een fransch opschrift: ,.Decoration ou Representation du 
feu Dartifice d HoUande", etc. 

In de middelste afdeeling der plaat staat in 't midden het hoofdgebouw 
van 't vuurwerk der StatenGeneraal. Links daarvan wapens, eenige details 
en een gedeelte van het hekwerk, met het 8-regelig bovenschrift : „Heer- 
lyke Bespigeling verEEWIGENDE de Zinnebeelden en Wapens van de 
Arke triomphaal opgeregt in de Vyver Door Haar Ed: Ho: Mo: Heere 
Staaten Generaal der Verenigde Nederlanden", enz. Rechts een gedeelte 
van het hekwerk en de emblematische voorstellingen der drie, in de 
hoofdaf beekUng niet zichtbare zyden van den tempel, met hetzelfde opschrift 



Digitized by 



Google 



222 VRSDB-YUURWBEK TB ROTTBBDAM 



1718 



van de linkerxijde, eTeoeeas ia drie regels, nu in 'tfransch: ,.HonoTab1e 

et Perpetuelle RepreeenUUon invanté [sic) par Chauteur {sic) Ouil. Ie 

Rov/': boven eo rechts terzijde van de zinnebeelden verklarende tekst 
Hoofdg-ebouw en beide deelen van het hekwerk zijn verkleinde kopiën 
van No. Sil6 hier voren. 

De onderste afdeeling vertoont links ,,Vries1and8 Vreede Yaurwerk 
opgeregt door Order Tan haar Eklele hoogrmogende Heren Staaten van 
Vriesland tot Leeuviraarden op het Marktvelt afgestooken op den 14 Iuni'\ 
enz. Verkleinde kopie van No. 3i^ hier voren. Boven het vuarwerk de 
verzamel wapens van „Oo8tergoo'\ „Westergoo'*, .,8even wolden*' en de 
„Steden**, met een lint onder ieder schild, waarop de namen der gemeenten; 
onder de voorstelling de verklaring der latijnsche zinspreuken in 'tbol- 
landsch en fmnsch en rechts er naast één kolom tekst: „Verklaring Tan 

Vrieslands Vreede Zeege Boog" ,Peu d'Artieice {sic) de Fri6e fiii 

{sic) par Ordre des Estat {sic) des {sic) Province de Prise," etc. 

Rechts van dezen tekst, de „Blyde Vreugde tekenen verbeelden {sié) de 
ware gestaltenis van de Prachtige Illuminatien ter zyde van het Stadt huys 
te sien geweest opgeregt door order van de Edele Magistraat van s Gra- 
venhagen.' enz. Verkleinde kopie van No. 3427 hier voren. Ook aan de 
rechterzijde van deze afbeelding één kolom tekst: „Verklaring der Illumi- 
natien .... lojeux {sic) Contantement {sic) et Dessein Repressentant {sic) Ie 
Veritable theatre" enz. Gravure in plano, „Getekent door Jan de Groot* en 
uytgegen {sic) door den Auteur Wilhelmus Koning tot Amster.**(dam). 
Tus.<«chen de detail teekeningen, in de middelste afdeeling links, vindt men de 
volgende eigenaardige advertentie van den uitgever der plaat: .,W. K.(oning] 
Presenteert onderdaniglyk sjn aangeboden dienst aan alle Heere Kooplieden 
en Liefhebbers Beminnars en Voortplanteren der Kunsten en Speculative 
Wetenschaipen, dat by {sic) zelf maakt en Verkoopt alle soorten van 
Verlakte en andere Lysten met Kaarten. Printen, Stede en LustHuysen 
daar in afgeset by *t Stuk of dozyn, als yan de beste Auteure by een 
gesogte Lant én Zee Kaarten afgeset om een goede Atlas te maken en 
Steede Boeken dito. en wat vorders van Print Kunst in Duytslant of 
elders in geheel Hollant by een Winkelier is. 't Welk men by hem ook 
kan Krygen voor een Oivilen prys Nota Ordeneerd, Inventeert en 
Praktiseerd alle Zinryke werken als van Geslagt Registers Stam Bomen 
voor de febrikeurs, Bruylof Tytels en Gedigten, Conterfytzels, wapens. 
Coopmans merken voors Hofsteden Tuynen na t* Lee ven, vorders al wat 
in de teken pf print Kunst bestaat alles na syn prys.*' 

14 Juni 1713. Muller (No. 8513). 

3430. „Afbeelding van het Theater en Vuurwerek 
opgeregt in de Maese door ordre van de EJd. Mog. Ueeren 
de Gecommitteerde Raeden ter Admiraliteyt resideerende 



Digitized by 



Google 



1718 „LUST-PAEK YANDB VEEBDB,'* BNZ. 223 



te Rotterdam, over de Vrede gesloten tot üitregt in den 
Jaere 1713." 

Onderschrift (ook in 'tfranach) onder de vooretelliogf van dit vuurwerk. 
Ook hier een tempel in 't midden der plaat, aan weerszijden eindigende 
in een ronden kasteeltoren. In 't midden het wapen der admiraliteit, twee 
gekruiste ankers, waar vóór een leeuw met pijlbundel en zwaard en de 
letter A boven 't geheel. In dezen boog van den tempel leest men boven, 
aan: „Soli Deo gloria'. Boven den boog een zuil met wereldbol er op, 
waarboven nog weder een vaandel wappert met inschrift: „Pax. optima 
rerum.'* Aan iedere zijde van dezen boog twee zinnebeeldige voorstel- 
lingen; de buitenste links met opschrift: „Paz", rechts met „Liberta "(s) ; 
de andere links met inschrift: „Imperium Pelagi'*; rechts met „Audaces 
fortunn iuvat". Op den nchtergrond, aan weerszijden, geïllumineerde 
schepen. Gravure in-plano, naar F. van Douwe door B. Picart. Zie Ro- 
terodamvm illuêtratum. IV. No. 1304. 

11 April— 14 Juni 1713. Mulleb (No. 3490 en S. No. 3490). 

moet zijn: Na Mullkr (No 3518). 

3431. „Lust-park yande vreede, tassen de hooge bond-ge- 
nooten en de Fransen, geslooten te Utrecht den 11 
April; en bevestigd den 12 Mey 1713.*' — „L' Idéé de 
la paix conclue. entre Les hauts alliés et les F ran9ois dans 
la Ville d' Utrecht Ie 11 Avril, et ratiBée Ie 12^^ Mai 
1713". 

Opschriften boven een profielgezicht op Utrecht, dat het bovenste 
derde deel eener prent op den vrede van Utrecht inneemt. In *t midden 
der plaat een zinneprent op den Vrede die, als een zinnebeeldige figuur 
a%ebeeld, een Merkuriusstaf en vrijheidshoed toereikt aan een rechts 
van haar knielende vrouw (Anna van Engeland); achter deze de 
Godsdienst bij een altaar. Links Mars door Minerva gebonden; achter 
hen een eerezuil. Op het voetstuk, waarop deze zinnebeeldige voor- 
stelling staat, is de „Verklaarino van 't vreede-Zinne-beeld" gegraveerd 
in 16 hollandsche èn evenveel fransche versregels, in twee kolommen 
en met een kleine emblematische figuur aan iedere zijde. Aan weers- 
zijden van deze zinnebeeldige voorstelling twee-, eronder vier verschillende 
aibeeldingen van vergaderzalen, enz. n.1. links: „Vergader Kamer van nlle 
de Hooge Geallieerde"; daaronder „Particulier Engels Kabinet'. Rechts: 
,. Vergader-Kamer vande Fransche Afgezanten''; daaronder ,,Het tekenen 
vande vreede tusschen Engeland Portug: Pruis: Savoje Holland en 

171 a" 
Vrankr: 11 Apr: . Onderaan, van links naar rechts: ,. Ratificatie ofte 

Uitwisseling van de Vreede Articulen den 12 Mey 1713''; ,,Het andelen 
vande Vreede tusschen Duitsland en Vrankryk den "; „'t Afkondi- 

gen van Vreede in 'sQraaven Haage den 22 Mey 1713"; ,.Het Vreede 



Digitized by 



Google 



224 TRSDB-YUURWB&K TE LONDEN 1718—1714 

Vuar-werk voor 't Hof van Holland afgestoken den li Junii 1713'\ 
Gravure in-plano, z. n. v. gr., met adres van A. Allard te Amsterdam. 

Dit is de gewijzigde en voor deze gebeurtenis pasklaar gemaakte prent, 
in 1697 bij den vrede van Rijswijk gegraveerd door L. Scherm, wiens 
naam in den linkerbenedenhoek der hoofdafbeelding is weggeslepen, maar 
waarvan de sporen nog zichtbaar zijn. Zie Muller No. 2974. 

7 Juli 1713. a. Nnrr bü. Muller (No. 3613). 

3432. „A Representation of the Roycd Fire-Wark per- 
form'd hy the directions of Coü. Hopkey and CoU. Borgard 

on the River of Thames hef ore WhiteliaU, y 7'* of July 
g 

1713. being y day appointed for a publiek Thanksgiving 

for the General Peace.^^ 

Onderschrift onder de afbeelding van dit vuurwerk te Londen, bij de 
viering van den vrede van Utrecht, a^estoken. Tusschen tweemaal twee 
kolommen, door kroonlijsten verbonden, waarop links „Prudence** en 
„Temperance'\ rechts „Fortitude" en „lustice** in zinnebeeldige figuren 
prijken, staat éen rijksappel, met de spreuk: ,,Semper eadem'* erboven 
in een lint. Hooger het naamcijfer „A(nna} R(egina)" in een krans van 
lauwertakken, gedekt door de koninklijke kroon, waarboven weder een 
kleiner lauwerkrans door twee engeltjes gedragen. In de voetstukken der 
drie hoofdafdeelingen van 't vuurwerk: ,.Iulii vn", „Londini", „MDCCXin". 
Tusschen de beide kolommen links: „Victory"; erboven in de kroontyst 
„Anno", tusschen die aan de rechterzijde: „Peace'", erboven „Pacis''. 
Links, op een voetstuk, een man met een Herkulesknods en 't opschrift: 
„Courage"; rechts één met een zwaard, waaromheen zich een slang 
kronkelt, met 't opschrift: „Conduct". 't Geheel omgaven door allerlei 
ontbrandende zwermers, enz. Zeer zeldzame engelsche zwartekunstprent 
in-plano, door B. Lens en met zijn adres. 

1714. b. Niet bij Mülleb (No. 3613). 

3433. ^,La piiblication de la paix entre la France^ 
VEspagne^ VAngleterre, Ie Portugal^ la Savoye^ la HoUande 
et la Prussej qui a été conclue d UtrecJit^ Ie II amf 1713 
et puhliée d Paris Ie lundy^ 22^ may de la même année 
et les réjouissances faites Ie jeudy^ 2h« du dit moisy 

Inschrift in het bovenste gedeelte van een „Almanach pour l'année 
MDCCXIV', vermeld door V. Champier, Les anciens almanachs illustrfy. 
Paris 1880, waar nog drie andere op dezen vrede voorkomen. 
26 Juni 1714. Muller (No. 3614). 

3434. „Yreede-galm tassê Spanje, en Holland l| loyes 
de paix, entre L' Espagne et V Holande." 

Opschrift boven een zinneprent op den vrede tusschen Spanje en Holland. 



Digitized by 



Google 



1714 ALGEMEENS YRSDE 225 

Bij een altaar, waarop de wapens van Holland en Spanje en twee saam- 
f^evoegde banden zijn afg'ebeeld, zit een vrouw met Merkuriuestaf in de 
hand. Achter haar de HoUandnche maagd met bloemkrans om het hoofd 
en guirlande van bloemen over de schouders. In de rechterhand heeft zij 
de vrij heidsstandaard met opschrifl: „Libertas Batava.", in de linker een 
vredepalm en den pijlbundel; achter haar de vlag der Vereen igde Neder- 
landen. In 't midden der plaat de Vrede en een duif met olijflak, beide 
uit den hemel dalende. De Vrede strooit geld, bloemen en vruchten. Naast 
haar leest men: „De milde Vree Deeld Schatten mee*'. Onder haar 
ziet men twee trekkebekkende duiven, dorschvlegel, zeis schop, enz. met 
bijschrift „Vrede Wapenen". Onderaan in 't midden het chronogram: 

,.paCe reperta qVIes Magna HoLLau Dis, Vt Iberls". 
Meer naar links een (olijf?)boom, om welks top een lint gestrengeld is 
met opschriften: „Crebro qu ©sitas" en „Pax vems h»c dat olivas". Bij 
den boom drie personen ; rechts is dit een vrouw die een gordel van wijn- 
glazen om het lijf heeft, met het bijschrift .,Sek en Mee Vierd de Vree" ; 
zij heeft een kaas in de hand. waarbij: „Het krachtigste aas Is Texelse 
kaas*' en „Eedle vrucht waar v an men leefd Twé mnnl daags u Hol- 
land geeft'' ; bij haar op den grond staan twee flesschen. De tweede persoon 
heeft een vischnet in de hand en danst op een verscheurd vaandel, waar- 
op : „Oorlogs glori leg^ ter neder Vrede en voorspoed komië weder". 
De derde bluscht de oorlogsfakkel en heeft in do linkerhand een bazuin, 
met het bijschrift: ,.De Vree bazuin Past Hollands tuin". Achter dezen 
laatsten een schip, met de volgende regels er onder: „Elk blust Oorlog s 
vuur Vrede zit aan t stuur". Qeheol op den achtergrond links eon ge- 
bouw, waar boven: ,.Hispanicarum Mercedum Promptuarium." 

Onder de plaat een hollandsch vers, in drie kolommen, in boekdruk, 
met opschrift: „Tydige oly ven-oogst, gevoegd met de vreede-galm. Tussen 
Spanje en Holland; zynde dezelve vreede getroffen t'ütrecht den 26 Junii, 
1714." Daaronder een dergelijk fransch vers en opschrift. Gravure langw. 
kl. in-fol., z. n. v. gr.; in den linkerbenedenhoek der plaat het adres van 
A. AUard, die ook de dichter is der beide verzen en zeker ook de 
graveur der plaat. Stephens, Cat. Brit. Mus. No. 1589. 

1714. a. Niet bij Muller (No. 3516). 

3435. „L' Eürope Reunie par la Paix generale, Con- 
due Entre les Princes Chretiens^ En 1714, et publiée d 
Paris Ier 8* Novemhre de la même Année*\ 

Opschrift, door lauwertakken omgeven, boven in een zinneprent op den 
algemeenen vrede tusschen de verschillende rijken in 1713 en 1714 
gesloten, doch die zeker vroeger voor een andere gebeurtenis diende* 
Aan iedere zijde van dit opschrift twee medaillons met zinnebeeldige 
voorstellingen. Links een zon boven de zee opgaande met omschrift 

IV 16 



Digitized by 



Google 



226 ALOEMEENE VREDE 



1714 



„Il nous eclaire tous''; daarnaast de duif met den olijftak boven de 
ark. waarboven: ..Elle annonce Ie calmc." Rechts de regenboog met 
omschrift: „Le ciel S^appaisera,'* en een omgekeerde helm, als bloempot 
dienende, waarbij: „Pour un plus doux usage." De plaat zelfstelt een 
rondedans voor van vier mannen (Franschman, Engelschman, Hollander 
en Italiaan) en van drie vrouwen (een Spaansche, een Duitsche en een 
bewoonster van Savoie). Als op een gespannen doek zijn onder de voor- 
stelling zes 4^regfelige fransche versjes, naast elkander, gegraveerd, alle 
meer of min op den vrede doelende. Gravure in-plano, z. n. v. gr., die 
echter wellicht heeft gestaan in het randwerk van bet onderste gedeelte 
der plaat, dat hier ontbreekt. Bovenste helft van een almanak, vermeld 
bij V. Champier, Les anciens almanachs illustrés. Paris 1886, op 't jaar 
1715. volgens wien onderaan is afgebeeld : „La joyeuse assemblee ou 
Baccanale au sujet .de Ia Paiz.'* en de plaat het adres heeft van H. 
Bon nart k Paris. 

1714. b. Niet bij Muller (No. 3516). 

343C. ^yJan van Gyzens klaagend Neederlandy Be- 
zogt met Sterfte onder het rund-vee. En Stvaare storm 
tuinden. Voorgevallen den 26 en 21ste. February, en den 
6. en 7de. Maart, in 't Jaar 1714." 

Gedicht op een vel boekdruk iuplano, met adres van J. v. Egmont, te 
Amsterdam 1714. Zie ook Muller No. 8519. 

1 Oktober 1714. Mullkr (No. 3517 en S. No. 3517). 

3437. „Vreede en Vreugdens Taflfreel verthonende 
de genoegsame algemeene Vreeden en de H eratelling 
van Groot Brittanf door de komste van zyn geheiligde 
Majesteyt George Lodewyk op des selfs Throon, den 
1 Octob: 1714". 

Onderschrift onder de nauwkeurige kopie, met eenige yerandering, 
(geen latere druk zooals Muller in zijn Supplement z^), der plaat hier 
voren onder No. 2382 beschreven. In de plaats der Faam, die op de 
genoemde plaat links naast Merkurius is afgebeeld, zijn hier vijf wapens 
aangebracht: Holland, Engeland, Oostenrijk, Frankrijk en Spanje, en 
daaronder, opeen lint: „De VS nobis hsec otia fecit*\ Boven deze hoofd- 
voorstelling zijn hier zeven (niet zes zooals Muller heeft) kleinere afbeel- 
dingen op één rij nunst elkaar gegraveerd. Zij stellen voor: „1 Aankomst 
aan den Leydsendam'", „2 Vertrek van Hei voet Sluys.", ,.3 Aankomst op 
de Teems", .,4 sKoniugs mildadigheyd aan zyn overvoerders beweezen", 
,,5 Aankomst tot Greenwig", ,.6 Greenwigs Vuurwerk', „7 Maaltyd 
tot Greenwig". Midden boven in de vierde van deze voorstellingen de 
portretten vun George en zijn zoon,- in medaillon van eikenloof. Daar 
de hoofdvoorstelling iets smaller is dan deze zeven kleinere, is in de opene 



Digitized by 



Google 



1714 BUITSNLANDSCIIB 0BBKURTBNI8SEN 227 



plaats rechts een berijmde uitlegging dier zeven tafereelen gegraveerd. 
Onder het onderschrift der groote plaat een 24-regelig vers van ..lan 
van Gvsen". eveneens gegraveerd, dat door Muller niet wordt vermeld. 
Gravure br. in-fo1., z. n. v. gr., met adres van W. Koning te Amsterdam. 
Hierbij: Jan «a« Gyzem s Oravenhaagse zegepraal Over de bljfde 
Inkomst tan zyne majesteit Oearge, enz. 1 vel boekdruk in-plano, met 
adres van J. van Ëgmont, Amsterdam, 1714. 

81 Oktober 1714. Niet bu Mullbr (No. 3517). 

3438. ^^Zin verbeddend tafereeV^ — ,^op de krooning 
Van zyne Koningklyke Majesteit^ George Lodewyk, Door Gods 
genade Koning van Groot BriUannie^ Vrankryk^ enz. 
Beschermer des Geloof s^ enz. enz. enz. Gekroond den Sisten 
Octóber des Jaars 1714." 

De eerste drie woorden als op-, bet overige als onderschrift eener 
zinneprent op bovengenoemde kroning. In 't midden zit George ten 
troon, door Godlijk Recht gekroond, terwijl een straal van hemelsch 
licht op zijn kroon- en een tweede op „wysheid's aangezicht" nederdaalt. 
Hij vertreedt Omkooping, Verraad en Tweedracht. Links van hem staat 
Standvastigheid, die hem den scepter-, rechts Voorzichtigheid, die hem 
het roer van staat in de hand geeft. Op den voorgrond rechts de slapende 
Merkurius (de Koophandel) door Neptunus en twee tritons wakker ge- 
maakt Rechts, onder en vóór een boog, zeevaart en landbouw, daarachter 
de Maagd van Albion, de deur van Janus' tempel dicht houdende, enz. 
Op de pilasters, aan weerszijden dezer voorstelling, zes medaillons, waarin 
voorstellingen van George's vertrek uit Holland; zijn aankomst in 
Engeland, kroning, huldiging, enz. Gravure langw. gr. in-4*., door I. 
Wandelaar. Onder de plaat een vers van twaalf 4-regelige koepletten. in 
twee kolommen, door P. Langendijk en een latijnsche en engelsche ver- 
klaring dezer plaat, alles in boekdruk. Onderaan het adres van H. van 
de Gaete, te Amsterdam. 
1714. Muller (S. No. 8224 A). 

moet zijn: Na Muller (No. 8617). 

3439. „De Poppe Koning; bij London Verbrand*." — 
„Statue bourlesqz ^^ pretendent brulée Pres de Londrea, 
ie jour de V Entree du Rji George". 

Opschriften boven een l4-regelig hollandsch vers en een even groot fransch, 
elk in twee kolommen, boven dezelfde prent als de in nommer 3370 hier 
voren beschrevene, doch nu opgegraveerd en met eenige figuren en in- 
schriften vermeerderd. Rechts op den achtergrond een man op stelten, 
volgens het inschrifl boven zijn hoofd: „Jac: d' Onge-achtste Kon^: v 
Sotland", (de pretendent). Onder hem brandt een vuur en daar de drie- 
dubbele engelsche kroon hem niet geschonken werd, liggen er op den 



Digitized by 



Google 



228 0FFICIEBSLIJ8TKN - „EUROPA 's MOLEN-DANS" 1666—1716 



grond een „Netelkroon Met rosë doornê", een „Sprot stro kroon*' en een 
..Molen Kroo'ï'. de laatste zinspeelt op de bewering dat de pretendent een 
ondergeschoven molenaarskiud was: door een streepje wordt bovendien 
nog verwezen naar hetgeen men er onder leest: ..geproclameerd tussê licht 
en dronkê". Het sterretje, achter het hoUandsche opschrift, doelt op 
de woorden ..* ten tyde van ^Konings Intree" inde prent; hieruit, even- 
als uit het fransche opschrift, blijkt dat deze staat verschenen is na den 
doc»d van koningin Anna en daar deze 30 Juli 1714 overleed, behoort de 
plaat Na Muller No. 3517. Beschreven naar het exemplaar van den 
heer A. J. Nijland te Utrecht. 

1666—1715. Niet bij Müllbr (No. 8518). 

zie ook: Mulleb (No. 2006). 

3440. „Ly.s(<», Van de Capitelnen^ LieutenantSj en Of' 
ficieren over de CO Vaendden Burgers hmnen de Stad 
Amsteldam^ zodanig als op den 28 December 1715. de 
Vacant gevallene plaatsen gesuppleert zyn hy de Ed. Man- 
ha f te Krygs-raad der zelver StedeJ*^ 

Ofschoon geen historieprenten, geven deze lijsten, in vier kolommen 
gedrukt, een zoo eigenaardigen blik op de schutterijen van dien tijd, dat 
ik daardoor de opneming in dezen katalogus gerechtvaardigd achtte. Van de 
hier aanwezige heeft de jongste bovenstaand opschrift en met drie andere, 
van 1675, 1698, en 1714-, het adres van Jan Hieowertsz. te Amsterdam; 
de oudste van 1666, vermeldt slechts ,.Vier-envijftigh" vaandelen en heeft 
het adres van J. v. Ravesteyn te Amsterdam. Vijfbladen boekdruk, in plano. 

1716. Muller (No. 8012 en 8809). 

moet zijn: Na Muller (No. 3518). 

3441. „Europa s Molen-Dans van de 5 Zinnen." 

Opschrift boven een plaatje dat Muller onder de voorstellingen uit het 
volksleven rangschikt en later (No. 3809) nog eens, met een vraagteeken, 
vermeldt als op den oostenrijkschen Sukzessie-oorlog doelende. Ik zou 
echter denken dat de plaat zoowel op den pretendent (zoon van Jakobus u) 
als op den spaanschen Sukzessie oorlog betrekking heeft. De jongen, die, 
met een molentje, in een kinderstoel gezeten, afgebeeld is op het vaandel, 
dat Spanjolette (Spanje) omhoog houdt, wijst er mijns inziens wel op. 

De plaat stelt vier personen (twee mannen en twee vrouwen) voor, die 
een molendans uitvoeren, zoodat zij kruiselings elkaar de hand geven. 
Bij ieder van hen staat een nommer. Rechts, als vijfde persoon, de 
Liefde, die met een molen op het hoofd en gezeten op een wereldbol, 
op een hart speelt als op een viool. Onder de plaat een 6regelig vers, 
waarvan de eerste vier regels twee aan twee onder elkaar en de laatste 
twee naast elkaar zijn gegraveerd en dat in verband met de cijfers inde 
plaat, bij eiken regel een nommer heeft. Het wijst, dunkt mij, duidelijk 



Digitized by 



Google 



1716 



ILLUMINATIE 229 



aan dat Holland, Eogeland, Frankrijk en Spanje bier bedoeld zijn en luidt: 
„1. De Batavier boud oog in 'tzyl: S. Frans praatvaar heeft wat lek- 

(kers vyl." 
2. Hoor de Engelin fyn musiceeren: 4. Wiens neus zal Spanjolette 

(ontbeeren: 
Cupido, onder al 't krioelen, Speeld op elks bart, en baar gevoelen." 

No. 1 beeft aan een mast een zeil, met een oog en den pijlbundel 
erin, als een vaandel in de band, No. 2 een gevleugeld oor, No. 3 een 
gevleugelde tong, No. 4 een gevleugelde neus, zoodat met Cupido, die 
't bart (gevoel) bespeelt, ook de vijf zintuigen zinnebeeldig zijn voorge- 
steld. Gravure langw. inl^'., z. n. v. gr. 
Juni 1716. MuLLKB (No. 3520). 

3442. „Vreugden tempel ter eere van de Dierbaare 
en bleyde Geboorte van den Jongen Aertsbertog en Prins 
van Asturien, op den 13 April by den Doop genaamd 
Leopoldus .... opgeregt door z. Exeellf de Baron Heems, 
Envojé V z : kyserl| Mai^ resid? in 's Gravenhage, Ge- 
vierd den 1® 2e en 3« Iun= 1716". 

Opsebrift boven de afbeelding van bet huis van den gezant en van 
den daarvoor opgericbten tempel, terwijl links de zijwanden van dien 
tempel en zijn plattegrond afeonderlijk zijn afgebeeld. De verklaring 
der cijfers 1—21 en de franscbe vertaling van het opsebrift staan mede 
boven de plaat, evenals bet adres van W. E. Koning. Gravure in-plano, 
door J. B. Luragbi. 
Juni 1716. Muller (No. 3520"). 

3443. „Vreugde Tempel, door de Keiserlyke Ambas- 
sadeur in S* Gravenhage op geregt ter eeren de geboorte 
des Aarts Hertog van Oostenryk." 

Kleinere voorstelling der woning van den ambassadeur en den daar 
vóór opgericbten tempel. De beide niet zichtbare chassinetten zijn hier 
afgebeeld als stonden zij tegen de koetspoort en een naast gelegen huis. 
Gravare langw. in-*"., z. n. v. gr. Uit: Euiopische Mercurius 1716. 
Ie dl. ,,Pag. 315.", waar een uitvoerige beschrijving te vinden is der 
zinnebeelden van den tempel, volgens de cijfers in de plaat. 
20 Juli 1716. Nikt du Muller (No. 3520"). 

3444. ^^Jan van Gyzens zeege^ 2«?iSf» Ooer de blyde- 
Inkomst van den Overwinnende rylis-motiarg George Lod- 
wyk^ . , . Koning van Groot-Brittayinien^ . . . Naar het ten 
onderbrengen van zyn Rebellen. Gelukkig gearriveerd in 
HoUand, den 20 Jidy, Ao, 1716." 

• Gedicht in boekdruk, een vel in-plano, met adres van J. v. Kgmont, te 
Amsterdam 1716. 



Digitized by 



Google 



232 BEUWFEKST DER HERVORMING - WATERSNOOD 1717 



den dienst van D: M: L: zaliger ged: heeft; gedaan, in 
't Jaar 1517. den 31 October." 

Opschrift boven de verklaring' gedrukt aan weerszijden vau een zinne- 
prent op den tweehouderdsten verjaardag der hervorming. 

In een achthoekig randwerk is Luther rechts-, Melanchtou linka van 
een altaar afgebeeld. De linkerhand vnn Luther rust op een bijbel, open- 
geslagen bij Rom. 111. Vóór hem een koflfer met aflaatbrieven. Op den 
achtergrond links de ..8^ Pieters Kerck"; daarboven de Gerechtigheid 
bliksems slingerende. Op twee consoles aan de zijden van deze hoofd- 
afbeelding aangebracht, zit links ,.De Waerheijd'', rechts: (de) „Stant- 
vaatigheyd". Lager staan, links: „Moses" en „Aaron" met de tafelen 
der wet: rechts: ..8.^ Jan de Dooper". met het boek met zeven zegelen, 
en het Lam. Bovenaan prijken de borstbeelden van ..Johannea Hus. ' 
links, en „Martinus Luther." rechts, ia medaillons tusschen de beelden 
vau ., 't Geloof, ..De Hoop" en ,.De Liefde". Onderaan zijn, in drie 
geornamenteorde medaillons, Tetzel in zijn aflaatkraam (links). Luther zijn 
stellingen aanplakkende (in 't midden), Luther te Worms gedagvaard 
(rechts) afgebeeld. Oudtijds keurig gekleurd en met goud afgezet exem- 
plaar dezer gravure, br. iu-fol.. naar A. (de) Lairesse, door A. v. d. Laan 
en met adics van de Wed. N. Visser te Amsterdam. De uitlegging is 
ouderteekend ,.A: D.(e) L:(aire88e?)". 

25 December 1717. Niet bij Muller (No. 3527). 

3451. ^^Kurtze Beschreibung Der mit Thranen zu he- 
weinenden grossen Wasser = FluthJ welche Sonnabends 
den 25. December 1717. hier und dar in dem liolldn- 
dischen/ Bremische^i und Hollsteinischen / 8fc, unbescJireilAi' 
eken Schaden erwecket.'* 

Onderschrift met twee kolommen tekst en onder iedere kolom veertien 
versregels, alles in boekdruk, onder de afbeelding van een overstroomd 
land, met twee breuken in den meer naar achter liggenden dijk. Hechts 
op den voorgrond, op een deur of luik, geeft een vrouw met een klein 
kind bij zich. een zuigeling aan één der mannen, die in een schuitje 
hulp breugen. Achter de schuit een gedeelte van een huis zonder dak. 
Links een dorre boom, waarin twee mannen, terwijl een derde er in tracht 
te klimmen. In den linkerbovenhoek een afzonderlijke voorstelling met 
inschrift: ,.A. Der grosse durchbruch on dem Damm. Die uuter wasser 
gci^et/te Gegend um die Stadt Bremen." Rechts een dergelijke, doch met 
het iuschrift niet boven, maar midden in de voorsleliing: „Wasserfluth 
in dem pidenburgi.schen bey Elsfleth". Duitsche gravure, br. infol., 
z. n. v. gr. Ouder den tekst met fileetrnnd omzet, het adres van Gaspar 
Rad te Augsburg. Hierbij: ,,Relaas* enz. (Muller No. 3527). 



Digitized by 



Google 



1720 WINDHANDEL 233 



GROOT TAPKRKBL DER DWAASHEID. 

1720. 



3452. „Het groote tafereel der dwaasheid, Vertoonende 
de opkomst, voortgang en ondergang der Actie, Babbel en 
Windnegotie, in Vrankryk, Engeland, en de Nederlanden, 
gepleegt in den Jaare MD(/CXX. . . . Gedrukt tot waar- 
schoawinge voor de Nakomelingen, in *t noodlottige Jaar, 
voor veel Zotte en Wyze. 1720/' (Maller No. 3535 en 
S. No. 3535) 

De uitvoerige ialbiding', welke Muller deed voorafgtian aan de beschrij- 
ving van ,.Het groote tafereel der dwaasheid" maakt *t noodzakelijk, dat 
hij, die 't na Muller nog eens beproefl. nieuwe gegevens moet hebben voor 
dien herhaalden arbeid. Ik geloof dat ik het met eenig goed gevolg kan 
ondernemen en dit zal mij des te beter gelukken, omdat ik het bezwaar 
hier even geldend vind, als toen ik het bij den Lusthof van Momus 
uitsprak, dat n.1. een engelsch werk van onze hollandsche prenten een 
uitvoeriger verklaring geven zou dan wij zelf. Ik heb mij de moeite ge- 
trooist Mullers beschrijving te vergelijken met die van Stephens, Cat. 
Brit. Mus. No. 1612 tot 1693 en vond daarin aanleiding te over om 
aan te vullen, te verbeteren en mede te deelen wat Muller, die trouwens 
wel naar Stephens' werk verwijst, gedeeltelijk of in 't geheel niet vermeldt. 
De volledige titel van den eersten druk van 't werk is: 
,.Het groote// tafereel// der dwaasheid,// Vertoonende de opkomst, 
voortgang en ondergang// der Actie, Bubbel en "Windnegotie, in Vrank- 
ryk.// Engeland, en de Nederlanden, gepleegt in den// Jaare MDCCXX.// 
Zynde een Verzameling van alle de// couditien en projecten// Van de 
opgeregte Coinpagnien van Assurantie, Navigatie, Commer-// cie. &c. in 
Nederland, zo wel die in gebruik zyn gebragt, als// die door de H. Staten 
van eenige Provintien ^yn verworpen:// Als meede// konst-plaaten.// 
comedien en gedigten.// Door verscheide Liefhebbers uytgegeeven, tot 
beschirapinge deezer verfoeijelyke en be// drieglyke Handel, waar door 
in dit Jaar. verscheide Familien en Persoonen van// Hooge en Lage stand 
zyn geruïneerd, en in haar middelen verdorven, en de// opregte Negotie 
gestremt, zo in Vrankryk, Engeland als Nederland.// 



Digitized by 



Google 



234 



GROOT TAPKRBKL DEE DWAASHEID 



1720 



Zo lang den Qier'ge Meoscb 

Is Toorziea van geld en goed, 

Krygt den Bedrieger tog zyn wensch, 

Waut hem de Gierge en Onnooz'le altyd voed. 

G-p e\-c) 6-p 6"|"c) e\-c> 

Gedrukt lot waarschouwinge voor de Nakomelingen, iu 't noodlottige 
Jaar.// voor veel Zotte en Wyze. 1720." 

Van dit zeer bekende werk in-fo1. dat, blijkens de exemplaren, die tot 
heden toe telkeos en telkens weder aan de markt komen, in grooteu getale 
gedrukt en herdrukt is, zijn mij, evenals Muller, vier verschillende staten 
van den titel bekend, alle hier aanwezig en te herkennen aan de volgende 
afwijkingen: 





Ie uitgave 


2e uitgave 


3e uitgave 


4e uitgave 


4« reg. v.b, 


, ondergang 


ondergang der 


ondergang der 
Actie, 


ondergang 


5e „ 


Vrankryk, 


Vrankryk, Eoge- 


Vrankryk, En- 
geland, en 


Vrankryk, 


10e ,. 


Commer- 


Commercie, 


Commercie. &c. 


Commer- 


He ,, 


als 


als die 


als die door de 


als 


13e ., 


Als meede 


als meede 


als mede 


Als meede 


15e „ 


gedigteu, 


gedigten, 


gedigteu, 


gedigten 


16e „ 


uitgegeeven 


uitgegeeven 


uitgegeven 


uitgegeeven 




deezer 


deezer 


dezer 


deezer 


18e , 


gerumeerd, 


geruineerd. 


geruineerd, 


geruineerd, 


22e „ 


tog 


tog 


tot 


tog 


23e „ 


Onnooz'le 


Onnooz'le 


OnnozMe 


Onnooz'le 


24« „ 


Jaar, 


Jaar, 


in 't 


Jaar, 



De eerste en tweede uitgave hebben de vijf T-vormige figuurtjes naast 
elkander als fileet onder het 4-regelig versje; de derde heefl zes, vier 
en drie eikeltjes, in driehoekigen vorm, onder elkaar; de vierde, (eene, 
naar mijn meening zeer late, maar getrouwe kopie van den titel der 
eerste uitgave) een ornamentje uit één stuk en 2 cM. breed. 

Daar ik voor de afzonderlijke stukken in boekdruk menigmaal te 
verwijzen zal hebben naar den tekst, komt 't mij wenschelijker voor 
dezen eerst bij die afdeeUng te behandelen en d^s op de beschrijving 
der platen en bij prenten van dit merkwaardige boek te doen volgen. 
Aan die plaatbeschrijving ga echter een en ander vooraf, wrat door 
tijdgenoot en nakomeling over deze zaak is geschreven. Ofschoon 't mijn 
doel niet kan zijn en 'ter de plaats niet voor is in dezen katalogus een 
bibliografie van dit onderwerp te geven, mogen, tot een rechte kennis 
van de omstandigheden, waaronder al deze spotprenten en paskwillen 
het licht zagen, wel eenige uittreksels medegedeeld worden uit de werken 
van enkele auteurs, en de eerste welke dan aan 't woord komt, is de 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFKRSEL DER DWAASHEID 235 



maandbladschrijver bij uitoemendheid van dien tijd, die in den Ettropische(H) 
Mercuriuê XXXIe Stuk I Deel (bl. 211) Amsterdam 1720, voor 'teerst 
spreekt over 't deel dat Holland aan de algemeene bubbelkoorts kreeg 
in de maand April van dat jaar. Hij doet dit met de volgende weinige, 
maar veelzeggende, woorden: „Men behoeve niet te denken, dat dezen 
Handel binnen En^/eland alleen bepaald bleef; verre daar van daan, zy 
kwam ten eersten na Holland met een zeort van een Orcaan over vliegen, 
en speelde fraay den beest op de Amsteldamsche Beurs, en in \Fraiuche 
koffy-Huys in de Kaherstraat, waar door men groote verandering be- 
speurde in de Menage van veel Perzonen, na dat zy met deeze Wind- 
negotie veel wonnen, of verloren." 

In dit eerste deel vond de uitgever het oirbaar het portret van 
Law op te nemen; de schrijver voegt er (bl. 239) bij dat hij 't woord, dat 
Joseph Scaliger op de ,,prodigieuse geleerdheid van den jongen Heer 
Hugn de Oroot beliefde toe te passen. . . . ..Monstrum sine vitio\ niet 

al te nauw voor Law zou durven doen gelden. 

In i Sen-m Dertigste Stuk. Tmeede deel. (bl. 94.) wordt tden schrijver 
een beetje te erg met der Hollanderen dwaasheid. Hij schrijft: ,,8ta 
Lezer, en ziet hier te gelyk met schrik en verwondering, 't geen uwe 
Voorvaderen in deeze Landen nooit gezien hebben, en 't welk uwe na- 
komelingen veel ligt niet zullen zien, en naauwlyks konnen geloven! 

Het was ons Land niet genoeg, dat het t'zedert eenige jaaren zo 
greetig en onverzadelyk de kwade Zedens en Gewoonten» van Vrankryk 
en Engeland hadde ingeslokt. en daar zig zo smoorlyk tot haar uyterste 
bederf op verslingerd; o neen! te dezer tyd moest men nog verdergaan: 
men moest op 't voorbeeld van die twee genoemde Koninkryken in hoope 
van een ingebeelde winst, een ydele Windhandel in Papieren begonnen 
te doen: men hadde naauwlyks een stukje van de Fransche Miêsisipische 
Pastey geproeft, en zyn mond aan een Hachet van de Eng elsche Zuid- Zee 
Compagnie Actiën gezet, of men was die naburige Volken nydig, dat 
men hoorde dat daar zo veel geld mede gewonnen wierd, zonder eens 
te beseffen, dat daar aan de eene kant gewonnen, aan de andre ook 
verloren moest worden. 

Men kwam dan eerst voor den dag in Amsterdam, die Koningin van 
I^ederland, met een Project van een Compagnie van Assurantie, daar 
men publieke gedrukte opstellen over al van zag hangen: maar de 
Heeren van de Regeering, ziende dat zodanig een werk ten uiterste 
srhadelyk. ja ten eenemaal ruineus voor de reéle Negotie was, sloegen 
dit cordaat af, en stremden deszelfs voortgang. 

Dog wat gebeurt er? konden deze Uitvinders hier niet te regt raken, 
zo dagten zy, dat zy wel iemand vinden zoude, welken deze kost zoude 
smaken: zy vervoegden zig na Rotterdam^ daar zy ten eerste welkom 
waren, al zoude bet maar geweest hebben uyt jalousye tegens de eerst 



Digitized by 



Google 



236 GROOT TAFEBBKL D£E DWAASHEID 



1720 



gemelde Stad, om (waar bet mogeljk) haar bier mede wat afbreuk te 
doen : en men reguleerde tyd en plaats, om bet geld der Intekeningen te 
ontfangen: ten dien einde zag men (een) Project voorden dag komen." 

Hoe Rotterdam tot op den buidigen dag nog geen spijt beefl van zijn 
opgericbte compagnie beb ik in bet Botterdamsch Jaarboekje. Zesde jaar- 
ganrj. Rotterdam 1899, tracbten uiteen te zetten en voor 'tgeen de 
Mercuriw nu verder daaromtrent bevat, verwijs ik naar dat opstel. 
Dit eerste door bem medegedeelde „project" werd gevolgd door die van 
alle steden, welke een compagnie opricbtten en een groot deel van dit 
„Stuk" van den Mercurius ia er mede gevuld. 

Op biz. 201 seq. geefl bij dan verder de volgende bescbou wingen er 
over ten beste: 

..Was nu dit fraye spelletje door de Nederlanden in Holland begonnen, 
het scbeen te dezer tyd of het zelve aldaar ook moeste eindigen, en de 
vermaarde Stad en Vesting Woeiden, gelegen aan de Rhyu, tusschen 
Leiden en Utregt, was de laatste van alle, die men een Compagnie zag 
uitschryven: dewelke genaamt wierd een Compagnie van Assurantie, 
Commercie, en Beleening: deze zoude bestaan uit een Capitaal van zes 
Millioenen Guldens, verdeelt in 6000. Actiën, é. 1000. QuldenS ieder: Met 
deze penningen zoude men by provisie aanvangen, de Negotie vnn Hennip, 
Manufacturen van Zeildoek, 't slaan van Kabels en Touwwerk, als meede 
van Kaas, Pannen, Tichels &.c. Alle te zamen zeer fyne waren! 

Men moet bier egter aanmerken, als dat Amsterdam, Haarlem en 
Leiden, bet opregten van eenige Compagnien, van wat naam die ook 
mogten zyn geweest, niet geduld hebben. 

Zy considereerden aan de eene kant wel, dat dit zeer schadelyk was, 
voor 's Lands Welvaard en de Reële Negotie, dog aan de audre kant 
waren zy niet in staat, om den Handel daar in, onder zo veele vreemde- 
lingen, als men voornamentlyk in de eerste Stad bevond, te konnen 
beletten of stuiten. 

Men zag te dezer tyd al, dat het met deze Actiën zeer slegt stond 
af te lopen, en met die der kleine Steden van Zuid- en Noord Holland, 
zag het 'er reets zo jammerlyk uit, dat men ze genoegzaam niet kwyt 
koude worden, al hadden de Eigenaars zelfs Geld willen toegeven. 

Het geineene Volk, altyd tot wat nieuws genegen, had in het eerste 
in dezen Handel wat smaak, dewyl men zelf onder haar eenige vond, 
die met een klein zommetje van een twintig d vyf en twintijr Guldens 
beginnende, daar een twee é drie duizent Guldens mede wonnen, maar 
wanneer zy eindeh^k begonnen te zien, dat deze Negotie zo nadelig was 
voor alle handwerken, reële. Koopmanschappen, Winkelneringen, en alle 
eerlyke wezentlyke Kost winningen, zo begon haar dit vry wat tegens 
de borst te wezen, en in de krop te steken : Opgeschote jongens en 
volwasscbe Mansperzonen, voegden zig publiek tusschen de Actionisten 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 237 

in, kof^ten en verkoglen met eikanderen, met veel g'ebaarroakingpen, 
quanswijs ook Actiën: aan Liedtzangfers en Straatschreeuwers was mede 
peen gebrek, die dnaglyks met nieuwe dennen en hekelschriften de Pas- 
santen de ooren vermoeyden. yder zogt door een nieuw uytgevonde 
Strnatlibe] of vreemdtbedagten Titel, mede een veeg uyt de Pan te 
krygen, hier schreeuwden 'er een dat het door de ooren gilde: De 
Roskam der Actionisten ; op een andere plaats weer een ander: de Acti- 
onisten in de Rouw. de Bankeroetiers Wafjen na Vianen. Loop an, Loop 
(tn, en diergelyke staaltjes meer. 

Veele boekwinkels zagen 'er door de menigvuldige uytgekomeGedigten 
en Spotprenten, die om en aan de deuren woeyen, uyt. als of ze een 
schets van de met wimpels en vlaggen gestoffeerde Haagse Hof-Zaal 
wilden vertoonen. Zelfs manqueerde de Schouwburg mede niet, haar 
deel van deezen Windthandel te trekken, want men vertoonde te dezer 
tydt op dezelve, met een ongelooflyke toeloop tot veertien agter een 
volgende reyzen, en zelfs op ongcwoone dagen zekere klugt, met de 
naam van Quincanpoix of de Windthandel, werdende gevolgt van nog 
een andre frats nvt het Theater Italien ontleeudt, onder den tytel van 
Harlequyn Actionist, die al mede met veel toejuychingontfangen wierdt. 

Vervolgens kwam het zo verre, dat te Amsterdam des avonds voor 
zeker Coffihuys in de Kal verstraat, daar dezen Handel sterk wierd ge- 
dreven, en om die reden gemeenlyk Quincanpoix genaamt, zeer veel 
gemeen volk vergaderden, aldaar alle de glazen uytgooyden, en de deur, 
die toegesloten was, om alle onheylen voor te komen, openramden, 
't welk nog verder gegaan, en veel ligt kwader uytslag hadden konnen 
gehad hebben, by aldien de Justitie, van de Ratel wagts verzelt. daar 
by tyds niet hadden tusschen gekomen. 

Ja de Ed. Gr. Agtb. Heeren van den Geregte der zei ver Stadt. namen 
deze zaak en gepleegde hostiliteyt zodanig ter herten, dat ze des Zondags 
daar aan, extraordinair vergaderden, des namiddags om vier uuren, het 
volgende Placcaat publiceerden, en des avonds deeden affigeeren. 

„Also myne Heeren van den Geregte" enz. hier volgt in exten.so de 
onder de gedrukte stukken hierachter vermelde Publicatie, meteen tweede, 
welke daarna afgekondigd werd, verkleind te zien op de platen Muller 
No. 8553 en 3562 als aangeplakt aan het koffiehuis Quincanpoix. 

„Te dezer tyd" (zoo gaat de Mercurius voort) „deden de Heeren Bur- 
germeesteren dezer Stad ook boven ontbieden de O verluiden en de voor- 
naamste geswoore Makelaars, aan dewelke, voor hun, en hunne mede 
Gilde-broeders zeer scherp en striktelyk geinjungeert wierd, zig in geen- 
derhanden manieren direct of indirect met deze Wind-Negotie te bemoeyen, 
daar in eenigen handel te dryven, of de minste parthye niet te sluiten, 
op poene, zo zulks aan den dag kwam, de zodanige van zyn Maaklaars 
plaats verstoken zoude zijn. Men hernieuwde ook ten dien eynde een 



Digitized by 



Google 



238 GROOT TAFBRBBL DER DWAASHEID 1720 

Plakkaat tegens de BeunhozeD; zvnde van dezen inhoudt. Mjne Heeren 
van den Geregte der Stad Amsterdam ondervindende'', enz. 

„Het ia onmoog-lyk te beschryven. hoe veele Lieden van aanzien, en 
brave Koopliedens, die met hunne zekere winsten in de wezentlyke 
Neg'otie niet te vreede, zig in deeze Wind kraam hebben gestoken, deeri yk 
zyn geruineert geworden, en daar veel ligt ons Land. en wel voorna 
mentlyk.de Amstfrdamze Beurs, bedroefde gevolgen nog van zal gevoelen. 

Het een en 'tandre hielp het onbezuyst gewoel een weynig aan 't be- 
daren, en de Winden, die zulke verwoestingen gemaakt hadden, aan 
"t leggen: doch om deeze gedenkwaardige beweeging en ongehoorde 
schokking der Negotie, aan de Nakomeling te doen weten, en bekent 
te maken, door welke een wyze voorzorge de voortgang van dit quaat 
gestuyt is, heed zeeker gezelschap van Liefhebbers onder den anderen 
ontworpen, en ter groote van een Ducaton doen slaan, eene Medallie, 
verbeeldende Mercurins, door een zoort van Harpeyen aangevallen, mis- 
handelt, en gekluystert; welke gedrogten van Bellerophon op Pegazns 
gezeten, op 'tvertoonen van zyn Schild, waar op men het Wapen van 
Amsterdam ziet. verjaagt werden: in de Lugt vertoond zig een benevelde 
Zon, en te gelyk 'de Zuyde en Weste Winden, door welke de Kogge 
dier Stad, op de baaren gezold werd-, rondsom staat Hoc monstra repello. 
Hier mede verdryf ik gedrochten. En onder aan Anno memorando 
In 't Gedenkwaardige Jaar. Op d' andere zyde. heeft men dit Op-schrift, 
Posteritati. mercatvra ab ignoto monstrorvm genere provido consilio 
liberata. M.D.CO.XX. Dat is: ..Aan den Nakomeling. Den Koophandel 
van onbekende Gedrochten door voorzigtigen Raadt bevrydt. M.D.CC.XX. 

En vermits wy de uytvinding niet onaardig, aan de zaak voldoenendt, 
en beeter dan alle de voorgemelde Spot printen, en een onnoemlyk getal 
Schimp- en Hekel-d igten. agten, deelen wy dezelve aan de Lezers in de 
bygevoegde Printverbeeldiug mede. 

„En sluyten met dees Print 
't Gewoel van al dien windt." 

Ofschoon de geschiedschrijver in 1720 met het bovenstaande reeds afischeid 
genomen had van ., 't Gewoel van al dien windt" worden in het eerste 
deel van den Mercurius van 1721. op blz. 13—14 nog enkele regels aan 
den Aktiehandel gewijd en bij 't herdenken van deze groote dwaasheid, 
waardoor ,.de Pilaren van de Amsterdamsghe Beurs nog t' sidderen", 
deed het hem goed dat „men deeze Windhandel wat aan 't bedaren 
komen" zag, ,.'tgeene te wenscheu waare, dat zo mag continueeren". 
In 't tweede deel van dat jaar deelt de schrijver op bl. 58 met groote 
ingenomenheid mede dat de StatenGeneraal tegen 11 Juni 1721 een 
Dank-, "Vast- en Bededag uitgeschreven hadden, óók noodig om do 
„vermindering van neering en kostwinuing. door die verfoeijelijke Actie 
-drift in het voorleden Jaar veroorzaakt," welke Biddagsbrief in xijn 



Digitized by 



Google 



1730 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 239 



geheel door hem wordt opgenomen en hiermede stapt de auteur van den 
Mercurhis, nu voor goed, van den windhandel af. 

Ook David van Hoogstraten en Jan Lo<iewyk Schuer hehben in het 
eerste deel van het Groot algemeen historisch, geoffraphisch, genealogisch 
en oordeelkundig woordenboek. Amsterdam . . . 1783.. gewoonlijk slechts 
naar den eersten genoemd, hijna vier folio-bladzijden aan deze wind- 
negotie gewijd. In veel opzichten blijkbaar ontleend aan den MercuriuSy 
is wat zij er over schreven, weder door J. Kok in zijn Vaderlandsch 
noordenhoek, grootendeels letterlijk, overgenomen. Om niet in herhalin- 
gen te komen, meen ik met de vermeMing van Hoogstraten^ werk 
te kunnen volstaan, terwijl ik uit Kok. die (in Deel I. blz. 205 seq.) 
twintig bladzijden aan den windhandel wijdt, enkele regels overneem. 
De eerste vier bladzijden van dit artikel geven een overzicht van 
't geen aktiehandel is en van de inheemschheid van deze wijze van 
koopmanschap. Daarop volgt een kort verhaal van de bubbelnegotie in 
Frankrijk, waarop de gang van zaken in Nederland wordt geschetst en 

uit dit deel van zijn plagiaat neem ik 't volgende over: (bl. 221) 

Groot was het ge.schreeuw, van nieuwe uitrustingen van Scheepen; van 
nieuwe Kommerden ; van 't ondekken • van nieuwe landen ; het graven 
van Graften en Kanaalen; oprichtinge van nieuwe Fabrieken, enz. even 
als of 'er een nieuwe waereld uit den grond zou te voorschijn komen, 
bezaaid met Inwooners, die alle die nieuwe Producten op 'tgreetigst 
zouden verslinden. Door dit alles was de beweeging te Rotterdam en 
Amsteldam ongemeen groot, bijzonder in laatstgenoemde stad. De beurs, 
hoewel alle andere negotie scheen verbannen te zijn, was te klein; de 
Actionisten begaven zig. met hoopen, naar den Dam, en verder in de 
Kal verstraat, die, in navolging van Parijs, den naam van Quimquampoix 
kreeg, en door 't gedrang, bij nacht en dag, ondoorgangelijk was; . . . 
Door de drift om geld te winnen, waren de Actionisten als dolle men- 
schen geworden . . . Zommige Actionisten hielden Visscherspinken, die 
niets deeden dan van Holland naar Engeland heen en weder vaaren, om 
den Prijs der Actiën over te brengen." 

Zonder eenige vermelding van bron neemt Kok, tot slot voor zijn 
artikel bovendien letterlijk de beschrijving van den spotpenning over, 
waarmede ook de Mercurius een zijner artikelen over den windhandel 
besluit (Zie vorige bladzijde). 

Weer later geeft J. A. de Chalmot. op bladzijde 96—101 van het eerste 
deel van het Vervolg op M. NoH Chomel. Algetneen huishoudelgk-^ 
natuur-^ zedekundig- en konstwoor den boek. Kampen 1786. in-4°., een tamelijk 
uitvoerig overzicht van den windhandel, ook echter gedeeltelijk weder 
ontleend aan den jEluropische[n) Mercurius, enz. Daar de schrijver zei f zijne 
bronnen opgeeft en er ten opzichte der feiten niets nieuws in deze blad- 
zijden voorkomt, moge de vermelding van den titel hier volstaan. 



Digitized by 



Google 



240 GROOT TAPBRBEL DBE DWAASHEID 



1720 



Omtrent de verdere lektuur over dit onderwerp kan ik. behalve bet 
reeds door Muller terecht geprezen werk van Laspeyres: OeschUhte 
der tolksmirthschaftlichr^n Ansehauunf/en der JSiederldnder und ihrer Litte- 
ratur 2ur Zeit der Repuhlik, en het artikel van Prof. S. Vissering", ..Het 
groot tafereel der dwaasheid 1720" in De Gids van 1856. I. Öé-S, ook 
reeds door hera vermeld, nog verwijzen naar het degelijk Spectatoriaal 
geschrift: De Koopman III. 885 en V. 225, naar Sloet's Tijdsehrift 
voor Staathuishottdkunde en Statistiek XXI. 23. terwijl in het Pantheon : 
Tijdschrift tot verspreiding van nuttifje kennis . . . jg. ISB*. van de hand 
van Mr. M. A. M. 's Gravesande Guicherit, een goed geschreven artikel 
voorkomt over ,.De fransche wiudnegotie • in het begin der achttiende 
eeuw.", waarin met een enkel woord over Holland gehandeld wordt en 
naar De{vï) Navorscher, waaruit ik, wat van eenig belang was. hier 
trouwens overnam. 

Ook in het buitenland is zeker veel verschenen over deze spekulatie- 
koorts, die het N. W. en Westelijk deel van Europa een tijd lang in 
haar macht had. Ik vermeld daarvan hier: 

Ch. Mackay, Memoirs of extraordinary popular delusions and the 
Madness of Crowds. Vol. I. London 1852. in-8*. 

In dit hoogst interessante werkje zijn de eerste twee hoofdstukken aan 
den windhandel gewijd. Ofschoon meer rechtstreeks doelende op dien 
handel in Frankrijk en Engeland, is ons land er niet in vergeten, terwijl 
er enkele prenten uit het Tafereel der dteaasheid in werden gerepro- 
duceerd. De opschriften der hoofdstukken zijn : ,.The Mississippi scheme." 
en „The South-sea bubble.'* terwijl er verkleinde kopiën in voorkomen 
van „Hotel de Soissons'' enz. (N. b. M. No. 3610 hierna) als titelplaat; 
op den titel: „The bubblers' arms", een gedeelte van „The Bnbbers 
Mirour" Stephens No. 1620. Als vignet boven het eerste opstel het 
portret van Law ten voeten uit (Muller No. 3637), bl. 26 ,-,Law as 
Atlas." (Muller No. 354^); bl. 40 ,,Law in a car drawn by cocks." 
(Muller No. 3581). 

Ofschoon Muller het „Register" onder de bijprenten opneemt (Muller 
No. 3610) geloof ik dat het beter op zijn plaats is aan 't begin der be- 
schrijving van al de daarin genoemde prenten en laat ik het daaraan dan 
ook voorafgaan. 

3463. „Register van alle de Printen die op de Actiehandel zyn uytge- 
komen in Jaar 1720." 

Inschrift in een lint, vastgehouden door een uil met Neptunusvork links- 
en een aap met spade rechts bovenin het randwerk, dat de gegraveerde 
lijst der platen omgeeft. Dat randwerk is geheel verschillend van de 
later voor het Dwergentooneel gebruikte (zie Muller No. 3695 hierna). 
De attributen hier aangebracht, doelen meereodeels op de artikelen, die 
de kompagnien als voorwerp hunner spekulatie opgaven. Zij hangen 



Digitized by 



Google 



1790 GROOT TAFBRBIL DBR DWAA8HBID 241 



alleo amn een Imt, het eerste links bovenaan, vertoont een pak, waarop 
een hen, met den atrechtschen Dom (niet een kippenhok zooals Stephens 
opg;eef^ achter zich. In den rechterbovenhoek naast den Domtoren: 
„Utrecht'* en daaronder nog eenige letters, waarvan „W B V 8" duidelijk 
zichtbaar zijn. Bteeds omlaag* gaande volgen nu een blaasbalg, drie 
haringen, een kal&kop. een schild waarin „1720", een blaas met wind 
gevuld en een kool. Rechts, ziet men, van boven naar beneden, eerst, 
evenals links, een pak (aktiën?); dan een blaas met wind gevuld; een 
hoorn, een varkenskop, een kan, glas en flesch, een blaasbalg en een 
bos wortelen. In den ondersten rand is in *t midden een mannenkop 
a%ebeeld, die twee pijpen rookt, waaruit een massa rook voortkomt; 
rechts gaat een rat in den val, links liggen een drietal kazen. Dat *t geheel 
een satire bedoelt op den windhandel, blijkt uit het meerendeel dar 
attributen duidelijk. 
Van dit register zijn hier zes staten aanwezig: 

ij Met vermelding van 47 platen. 

* „ „ V 56 ., 

c „ „ V 66 „ 

d „ „ „ «7 „ 

<J n V „ 74 „ 

J »> it 1? '4 „ 

Voor al deze staten is dezelfde koperplaat gebruikt Ligt voor de eerste 
v^f *t verschil vooral in het getal der platen, er is ook nu en dan éen 
der prenten van plaats verwisseld en een enkele komt slechts in één of 
twee staten voor. Het onderling verschil dat daardoor in de gegraveerde 
registers ontstond, is in het volgende staatje aangegeven: 

TITEL DBR PLAAT. a h C d € f 

Inventeur der Windnegotie 29 29 20 29 — 46 

Bombarie actionist... twede Tonneel — — — — 29 29 
Harlekin en Bombarie in den Rouw 46 50 50 50 60 50 
De Stervende Bubbel Heere, enz. . 47 46 46 46 — 72 
Bombario O dood . . . met Veran- 
dering — — — — 46 — 

De Wortel en Besse Poeteljon ... — 47 47 47 47 47 

Madame Lauw — — — — 72 — 

Omtrent den staat / der beide registers van 74 platen moet ik nog 
mededeelen, dat deze meest door mij gevonden is als laatste plaat in de 
uitgave van 't „Groot tafereel", met den vierden staat van den titel 
(zie bl. 234) er voor, een editie, die, in tegenstelling met de overige, bepaald 
in eens als boek uitgekomen is, zooals uit de volkomen gelgkheid van 
't papier en de gclfjke grootte der vellen duidelijk blijkt. 

In het bezit van den heer van Dam van Noordeloos to Rotterdam was, 
volgens dient mededeeling (Navorscher XVI L 278) een register waarop 
!▼ 16 



Digitized by 



Google 



242 GROOT TAFERSBL DER DWAASHEID 1720 



slechts 64 platfen voorkwamen; Muller twijfelt bij de ▼ermelding' van 
deze variant echter aan 't bestaan daarvan ; die met 65 prenten zag hij 
alleen in een exemplaar van den beer C. J. van Leeuwen te Woerden. 

Door Stephens. Cat. Brit. Mus. No. 1636 (niet 1637 zooals Muller 
heeft), worden drie staten vermeld, met 47, 65 of 74 platen, de laatste 
is staat f. wijt daarop de „Stervende Bubbelbeer" als No. 72 voor- 
komt. 

8464. — 1. ,.Kere-titel, of Gordijn voor het schouburg der actie 
-Tafereelen, beschildert met de actie-winkel des Groenen en Dorren tyds, 
Of spiegel des papieren waerelds. ' 

Opschrift boven vijf kolommen in boekdruk, waarvan de eerste helft 
wordt ingenomen door een 58regelig vers, aanvangende: „De Jeugd 
juichte om de blyde Tyd," enz., en waarin met den windhandel gespot 
wordt en de laatste helft, onder het aizonderlijk hoofd: „Lyst der actiën 
in deeze winkel te koop.", allerlei zotte titels voor die aktién mededeelen. 
Deze tekst staat onder- en geeft in het vers tevens de verklaring 
van een gravure kl. in-8"., door J. Folkema naar A. Houbraken, gevat 
in een bepaald voor dit prentje vervaardigd randwerk in-fol., evenals dat 
van No. 3458, niet voorkomend in 't Dwergentooneel een serie van prenten, 
hierachter nader beschreven, en bestaande uit lofwerk, waaraan verschil- 
lende voorwerpen zijn opgehangen of toegevoegd, allen met één of meer 
bijschriften. Midden bovenin is een ossekop afgebeeld, met het opschrift: 
„Ik ben de Hopman van de dommen 
Doch won d aardoor van Vossen groote sommen". 
Daaronder een kinderhoofd met baret op, (Stephens noemt diteeninon- 
niks- of priesterkop), wind uitblazende, met het onderschrift: 
„Al blaas ik nog zo sterk 
Ik doe maar-munniks werk." 
Onder de twee ooievaarsbekken, die, als deelen van 't ornament, aan 
weerszijden uit 't lijstwerk voortkomen en waarvan de linksche een kikker, 
de rechtsche een adder pakt, staat links: 

„Ik grjp vast aas, doch ik voorspel 

Een onbeHaagelyk gequel." 
rechts: 

„De adder, die me is aanbevoolen 

Maakt nog zo wat caprioolen". 

Deze beide ooievaars doelen, óók blijkens de onderschriften, op *sGra- 

venhage, in 'teerste door de groote H in „onbeHaagelyk";^ in ^t tweede 

door de adder, die zooals men weet, in den bek van den ooievaar in 

't wapen van den Haag ook voorkomt 

Links hangt aan de eerste krul van 't ornamentele lystwerk een kooi, 

waarin een vogel, die zegt: 

„Bed riegelyk lok-aas br engt me in de ysre vlucht". 



Digitized by 



Google 



17S0 



GROOT TAFBREBL DER DWAASHEID 243 



Verder volgen aan deze zijde, van boven naar beneden, de yoorwerpen 
en bijschriften zooals ik ze hier opgeef: 
een bril: ,,De actiën der Brillen 

Zyn voor al de oude lien te nut om te bedillen". 
een kaas. waarin een mes gpestoken is: 
^.Men snyd de kaas te dik 
Elk heeft er voor een schrik*'. (Stephers: shrik). 
vijf haringen: „Panharing 50 om een stuiver", 
een trom: 

,,'t Kalfevel -van de actie trom 
Maakte meer als haar burgers dom*', 
een dwerg, met schepnet aan een langen stok, bij wiens hoofd: 
..Het zy ik vis of niet 
't Blyft alles in 't verdriet" ; 
bij het net waarmede hg eenige geldstukken tracht op te visschen: 
„'t Geld van de grond weer op te vissen 
't Zonk te diep, het zal my missen". 
Dit net bereikt de onderste lijn vnn 't randwerk. links daarvan liggen 
twee azen uit het kaartspel, waarboven drie vsrkensstaarten hangen; 
dwars daar langs staat : ..Hcnne kaart, en zwyne staart, zyn eve verm aart". 
Rechts hangft ann 't bovenste ornament, evenals links, een kooi, nu ledig 
maar met sparregroen omkranst; 't bijschrift is: 

„Wech is de vogel en maakt goede c ier met zyn Laur ier". 
welk laatste woord, „Lauwrier", nog eens staat onder de bladeren ter 
zijde van de kooi aangebracht; daaronder volgt een hoorn, die met het 
bijschrift: „Je zelt 'er van", den zin: „Je zelt 'er van hooren" vormt. Dit 
is door Stephens of, wat waarschijnlijker is. door zijn helper, niet be- 
grepen en ook niet vertaald. Dat 't tegelijk een woordspeling op Hoorns' 
„compag'nie" was en een geëikte spreekwijze in onze taal ontging hem 
geheel. Verder volgen: 
een rol varinas-tabak: „Oprecht amis foorts". 
zes wortels: „Men moet de wortel va^ 'tquaad uitroejen 

Of men zou de heele kraam verknoejen". 
drie goudsche pijpen: „Onse winst is Rook", 
een dwergenfiguur met spade, bij wiens hoofd: 

,,Kabouter mannen moeten *tmaaken 
Of men zal nooit ten einde raaken" ; 
(dit doelt niet op de aktiehandel in 't algemeen, zooals Stephens zegt, 
maar op Utrecht en zijn kanaal naar zee); 
bij het blad der schop: „Ik schey uit graven 
Aan vaart en haven". 
Rechts van deze schop, die eveneens de onderste lijn van *t randwerk 
bereikt, hangt een druiventros, waaronder men leest: 



Digitized by 



Google 



244 OROOT TAFSBBBL DER DWAASHEID 1730 

„De (Iruiyen zjn zuur 
Bt Fransje buur". 
Tusschen schop en net is in het ornament het naam „Cyfer van 
Law" : een dooreeng^vlochten J en L in recht- en spiegelschrift aange- 
bracht. (Stephens g^eefl onvolledig, alleen „L. L.*'}. Opditnaamcljferrust 
een tobbe, gevuld met „Bubbel Kreeften" {een is er reeds uitgevallen); 
boven de tobbe staat: „De kreefte gang is al 't belang". Onder 't naam- 
cyfer liggen drie „Engelse kaelges met Cassia'* (Stephens noemt dit 
vuile eieren met Cassia, 't zijn echter ,Trochisci Cassis'; rechts daarvan 
een rat, die naar een aktie loopt, waarop: „Botte kost" is gegraveerd, 
(zinspeling op Rotterdam). Links van de tobbe met kreeften zijn boven 
een gedeelte van 't lofwerk, door Stephens als biezen (rushes) verklaard, 
drie vliegende insekten afgebeeld, met opschrift: „Barrebiesjes" ; ofschoon 
het als dubbele woordspeling niet geheel te verwerpen is, geloof ik 
toch dat „Barre-biesjes" hier eerder beteekent „kwade beestjes" dan 
„kwade biezen'"; rechts ervan, boven 't ornament van wortel lof staat: 
„Dorre Lof werk". In den linkerbovenhoek van den rand zijn drie 
vliegende zwaluwen a%ebeeld, waarboven: „Met 't Lot te vreen zyn we 
in de vrye lucht"; in den rechterbovenhoek drie dergelijke met opschrift: 
„Lichte voglen schraal van veeren^ 
Konden 't lichtst actioneeren." 
Dit alles nu dient als omgeving van de eigenlijke voorstelling, die al 
heet ze als eerste plaat in 't voorgaand „Register" ook „Eeretitel" eigenlijk 
tot inschrift heeft: „Mors actionum ultriz Qraf kelder der Verongelukte 
Actionisten." terwijl er in een lint boven staat: 

„Een schoone Lofkrans deese onse Actie Winkel cierd 
Met planten, meubilen en veelerly gediert" 
De prent, die bepaald reeds vroeger zonder randwerk gebruikt werd, 
is door inschriften op den windhandel toepassel^k gemaakt. In een ver- 
trek, waar tegen den muur „Actiën in Blanco" hangen, laat de Tijdeen 
jonge vrouw in een spiegel zien. Zij wyst hem op een inschrift in de 
„Geactioneerde Waereld "bol, die voor haar ligt. Dat inschrift luidt: „ik 
zie alles verkeerd". Over dezen bol ligt een slang, met den staart in den 
bek, waarby: 

„De "Windverkooper imiteerd 
Dit dier het geen zig zelf verteerd". 
Bovenaan leest men in den wereldbol nog: 
„De Zon ging vrolyk op 
Maar drukt in 't "Westen menigs kop", 
terwijl er, alsof 't beelden van den dierenriem waren, twee menschenhoof- 
den, één van terzijde en één van voren gezien worden. 

In den linkerbovenhoek staat als in een tegeltableau: ,.Dese Winkel 
word uit verkoft. 't Huis te huur terstond in te vaaren." 



Digitized by 



Google 



bij 


* vjuygt". 


»» 


„ „kapirolen". 


?1 


„ „windschap '. 


'1 


„ „beknield". 


1> 


„ „meening". 


" 


„ „bewzzen**. 


Mj 


b .,Waterzugtige". 


., 


„ „Mopoigo". 


„ 


„ „Met blik". 


,, 


„ ,.Schoooe Hooftze". 



1730 OBOOT TAFKRBEL DER DWAA8HBID 245 

Gravure gr. in-fol., z. n. ▼. gr. (Muller No. 8536 en 8. No. 3586, 
Siephens No. 1688). Van deze plaat ken ik drie staten: 

a met den tekat in v^f kolommen, in boekdruk. 
* ïi », » M "vier „ ., „ 

Onderling verschillen deze beide o. a. in het vers: 
Titel: laatste woord bij a „waerelds" bij b „warelds*. 
Ie regel bij a ..juichte" 
11e „ „ „ „kaprioolen" 
16e „ ., ,, „windschat" 
20e „ „ ,, „bekneld" 
60e „ „ „ „meenig" 
55e „ „ „ „bewyzen" 
in de „Lyst der actiën" enz. 

regel 9 bij a „Waterzuchtige' 
„ 20 „ „ „Moppige" 
„ 32 ,, ., „Metrblik" 
,, 37 ,. V ^Schoone Hoofse' 
De slotzin van beide verschilt op de volgende wijs: 

a. ..En meer andere welke zyo// verschimmeld, en zo over-// vloedig 
dat het grimmeld^/ die voetstoots by heele la-// sten in 't Pakhuis en in 
de// Hel zullen gevyld worden." 

b. „£n meer andere welke zijn ver-// schimmeid, en zoo overvloe// dig 
dat het grimmeld, die// voetstoots by heele lasten in 't// Pakhuys en in 
de Hel Sullen// gevuld worden." 

c is op een zeer zwaar vel in-plano getrokken en kon niet dan dubbel 
geslagen in het Tafereel opgenomen worden, evenals b, in den vierden 
druk, die ook wel dubbel gevouwen, maar toch op kleiner papier 
gedrukt is. De tekst is in hoofdzaak aan b gelijk en ook in vier 
kolommen, maar heeft o. a. in regel 16. 20, 50 en 55 de lezing 
van fl, terwijl in . regel 1 hier, afwijkend van a en b beide, vj^JfiTte" 
staat. In de „Lyst der acUen" heeft regel 37 hier „Schoone Hoo&e", 
dus anders dan a en b] de afbreking der regels aan 't eind is ge- 
lijk aan b; alleen heeft hier de vijfde regel „zullen'* in plaats van 
„Sullen". 

3453. „i) Heer Jokan Lauw Raadsheer des Koninhs en Controleur 
Oeneraal der Finantien 1720." 

Portret van J. Law ten voeten uit, naar links, staande in een tuin, met 
uitgestrekten rechterarm en in de rechterhand een papier waarop: „Finantie 
is mê* goutmijn"; onder den linkerarm den steekhoed; een handschoen 
los in de linkerhand. Bovenstaand onderschrift is, met 't volgend 4-regelig 
vers, gegraveerd in den ondersten plaatrand: 

„Difs Lauw wiens Mildehand heel Vrankrijk heeft verguit: 
Door baatsucht Scheut de Qodt en Menschelijke Wetten : 



Digitized by 



Google 



246 QROOT TAFSRBBL DER DWAASHBID 



1730 



Den Jongen Vorst onUast van Oud en nieuwe Schuit 

En d' Onderdanen van haar' laatste Pistoletten." 

Onder het vers staat het grootendeels uitgeslepen adres: ^Isack? Hou- 
wens" .,E"(xc.)„Rott*', het is dus een reeda vroeger gebruikte preut. 
Gravure in-fol., z. n. v. gr. (N. b. M. of S.). 

Ik beschrijf dit portret uitvoerig, omdat het zoo niet de zeldzaamste, 
dan toch zeker een bijna nooit in het .,Qroot Tafereel" voorkomende 
prent is. In geen der talrijke exemplaren, welke mij ter vergelijking 
gegeven zijn, vond ik dit portret dan in een overigens lang niet 
kompleet exemplaar van den eersten druk, met een aanteekening in 
H. S. op het schutblad, waarvan ik den inhoud hier om der kunositeits 
wil mededeel: 

..Dit Boek Weegens de Dwaasheyd der Actie Handel in A*. 1720 is 
Toebehoorende Aan Jan Haagen Coopman In Wijnen Tot Amsterdam 
Tgeene wederom is gekoomen aen Jacob van Lie^velt, in Trokkade 
voor Een Stuk Schilderij door frans Hals verbeeldende Jantje van 
Scheveninge". 

S466. — 2. „M^f Jean Law con®/ du roy en tous ces [sic) qqv}^^ con- 
troleur gnal des finances en 1720." 

Portret van Law ten voeten uit. naar links, staande in den tuin van 
Versailles? met waterwerken, berceaux enz. Hij heeft hier den steek onder 
den rechterarm en een stok in de rechterhand; op het papier, dat hij in 
de linkerhand heeft, leest men: ..Dico Ego mea opera Regi." Gravure 
in fol., door L. Schenk, met adres van P. Schenk, bovenstaand onder- 
schrift en een 4-repelig fransch vers. in twee rijen: ..Sous l'Aiiguste et 
Sage Regence" enz. gegraveerd in den ondersten plaatrand. (Muller 
No. 3637, Stephens No. 1«45;. 

3457. — 3. ,X>Q Wind Koopers met Wind Betaald, of de laaste zal blyven 
hangen." 

Inschrift in den bovensten plaatrand van een prent, die een gezicht op 
de Beurs te Amsterdam geeft en een open plaats voorstelt, aan weers- 
zijden en van achteren omgeven door een zuilengang met een gesloten 
verdieping er boven. De klok van hot torentje aan de achterzijde, waarin 
..Quinquenpoix" staat, wijst 9 uur aan. (niet kwartier over negen zooals 
Stephens zegt. daar er slechts één wijzer op is. gelijk dit oudtijds steeds 
't geval was). Twee mannen hgjiden. midden op 't plein, een ..Lyst van 
de Wind Negotie." omhoog, waarin een-entwintig verschillende aktien 
genoemd worden. De man rechts heeft een papier in de hand. «R-aarop : 
„alle zoort van Wind negotie te koop". Vóór dezen een tweede persoon, 
in de linkerhand een langen stok. zooals de uitleggers van kermistableaux 
gebruikten en een papier op de borst, waarop: „Ach! Achl Ach!" 
Vóór deze drie staan twaalf personen, van welke er elf een pcpier in 



Digitized by 



Google 



1730 GROOT TAF8R1BL DBB DWAASHBID 247 



de haod hebben met de "volgendeiDschriften. gelezen van links naar rechts: 
,,Verdoemd is die wint negotie", .,Ik moet myn Winkel late vaaren*', 
,.ik kan niet Slaape", ,Jk heb O voor myn Project gekreegen'\ „wie 
heeft 3 P^. te leen.", ,,Ik ben geruine erd met die I|eg.'\ ,,wie wilbe- 
derflyk Projecten koopen'\ „ik Leef nog op Hoop \ „twitte Wambus sal 
my deel zyn", ,.Ik heb van daag lOOOO gl. gew.', „in 't kort ryk". 
Onder de rechtergalerij hebben slechts twee personen een papier in de 
hand; vooraan één met ioachrift: ,,wy blyve allemaal hange'\ achteraan 
één achter de vierde kolom, met „Bombarie'*. Links onder de galerij 
eveneens nog eenige personen met papieren, waarop, van voren naar 
achteren: .,Stroipe te Koop", ,.ach. wat ben ik ziek", „Za na Viane", 
,^e na t verb.(eter) H.{uis)", ,,4 Pt of gy kr. niet", „al door Lauw". 
In de bovenverdieping van de achterzijde der Beurs zijn twee nissen, 
waifrin links de Fortuin, rechts, volgens het vers, ,.Eidle Hoop", staan; 
beiden strooien papieren uit, alle met ioschriften voorzien. Op die aan de 
zijde der Fortuin leest men „Kragt", ,,Schoonhyt", ,,Kindre", „Rykdom- 
men", ..lonkhyt'*, „Eer ', „Lang Leeve ", „Kroone", „Scepters", „Geeond- 
heit", „leugd" ; aan de andere zijde : „koets", „Schone myden", „Vrouwe", 
„goud", „Kooper", „Paarde", .,Silver", „Goede Wyn. ', „Hofeteeden", 
„Leckemy". „Zyl lagten". 

Onder deze gravure br. infol., z. n. v. gr., is een 34-regelig vers ge- 
graveerd, in drie kolommen, aanvangende: 

„kom Hecren, Wevers, Boeren. Snyers; 

kom Mannen, Weewenaars en Vryers 

die van het Spoor der Reede dwaald," enz. 
en ouderteekend: .,1: Bombario." 

De beide laatste regels van dit vers zijn een lo&praak op de amster- 
damsche regeering en luiden: 

„Lang leeven dan de Burger Heeren, 

die zulk bederf der Lande keeren.'* 
Van deze prent zijn mij drie staten bekend: 

a. een exemplaar in 'tBritish Museum, (Stephens No. 1023) met de 
volgende „Lyst van de Wind Negotie" „1. Oostindische Comp. 3 West- 
indische Comp. 3. Zuyd Zee. 4. Banck. Vaarten Graaven 5. Commercie. 
6. Navigatie. 7. Assurantie. 8. Disconteren. 9. Scheepsbouw. 10. Traficq. 
Bodemery 11. Hout Negotie 13. Lombaart 13. Tollen. Zand Banken. 
14. Pagten. IB. Zout Negotie. 16. Opregten der Koopmanschap. 17. 
Coffy. 18. Cacaü. 19. Brandewyn. 20. Groote Vissery. 21. Klyne Vissery 
en. nog veel andere". 

è. met dezelfde „Lyst", doch in plaats van de O. en W. I. Compagnien, 
welke woorden weggekrabt, doch gedeeltelijk nog zeer g^oed zichtbaar 
zijn, leest men nu: „1 Draf. 2 Spoeling." 



Digitized by 



Google 



248 GROOT TAFBRBBL DBE DWAASHBID 



1720 



De prent in dezen staat is dus enkel een variant van de Torige en 
niet een toot dit doel geschikt gemaakte, reeds vroeger gegraveerde 
plaat, zooals Maller vermoedde. (Muller No. 3688). 

c, geheel als h.. doch onder het hoUandsche een doitsch vers. Ik zag 
dezen staat, evenals den onder a. beschrevene, in geen der zeer talrijke 
exemplaren, welke ik ter vergelijking kreeg en vond ook dezen alleen 
venneld door Stephens, Cat. Brit. Muê. in de noot van No. 1623. 

In deze verzameling zijn drie exemplaren der plaat aanwezig, die alle 
van den onder b. beschreven staat zijn, en onderling alleen in scherpte 
van afdruk verschillen, Jterwijl een van deze de volle marges heeft 
en daardoor den geheelen plaatrand, die bij het meerendeel der inge- 
bonden exemplaren teloorging en waarin zeker later het duitsche vers is 
gegraveerd. 

Dat de onder a. beschreven staat op verzoek der kamers van de O. en 
W. I. Compagnien gfekonfiskeerd is en dus *t spoedig verzenden naar 
Engeland wellicht oorzaak is, dat het vermelde exemplaar déér de 
vernietiging ontkwam, ligt dunkt mij wel eenigzins voor de hand. 

Stephens beschrijft onder No. 1625 en 1626 een omgekeerde kopie van 
deze plaat: „The Bubblers bubbl'd or the Devil take the Hindmost.' 
,De bedriegers bedrogen of de duivel heefl 't laatste woord.' Deze gelijkt 
dus veel op plaat 5 (No. 8459}, hierna. Zou 't misschien juist andersom en 
de hollandsche platen kopiön van deze engelsche zijn? 

8468. — 4. „Kermis wind-kraamer en grossier " — „Le Monopole des 
Vents." 

Opschriften boven een 30-regelig hollandsch vers, in drie kolommen 
en onderteekend „Q: Verwonde" en een 20-regelig firansch vers, in twee 
kolommen, door „8. Civilien", beide gegraveerd onder een prent, die met 
de verzen samen een gravure in-fol. vormt, z. n. v. gr. In den bovensten 
plaatrand staat: „Wie redeneeren wil is mis. Men vind de Lapis by 
degis.»' 

Op de wolken en een zak met aktien, waarin men leest ,iictiens by 
de Baal.", zit een man die papieren uitstrooit met de inschriflen : .,Papiere 
Blaasbalge te gfrabbel", „actiën vol passien", „Quinquampoix" en die een 
windmolen op 't hoofd heeft, waarbij „Ik loop met" (molentjes); hij wordt 
door den wind omhoog geblazen, die links tegen een verdorden boom stuit, 
waarbij men leest: „'t Word alles dor. £n 't geld raakt hor." Achter 
den man staat een tweede met een eindje kaars in de rechterhand; boven 
wiens hoofd: 

„*k Dagt eerst ik was het ventje 
Maar k Brand myn hand aan 't endje". 

Hij wijst met de linkerhand op de „Uit vaart Cedul op voorraad.' 
die rechts in de plaat gegraveerd is en een navolging is der 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFEREBL DER DWAASHEID 249 



waarop de namen yoorkwamen der personen, die ter begrafenis genoodigd 
werden. De volgende bij den windhandel voorkomende uitdrukkingen 
staan hier in de plaats van persoonsnamen, zooais blijkt uit de laatste 
woorden der „cedul". 

„Schryf maar in", „Op tyd", „Loos rysen", „Loos daalen", ..Loose 
Goudbeursen", „Eerste termein", „Raawe actie", „Transport", „Surplus", 
..8ubscriptie'\ „Premie trekken", „Premie geeven", „Beleening", „Dubbelde 
interest", „Ryk of dol", „Leg af", „Spa", ,.Fred: Hendrik", „De andere 
vrinden gelieven in order te volgen". Onder deze lijst staat een open 
koffer, waarin ratten zitten; in de zijkant leest men ,.Poejer8 voormuisen 
en Rotte. Schieters en motten"; links van den koffer een eendvogel (end) 
met een pak (last) op den rug, als illustratie van het daaronder staande 
spreekwoord: „'t End. draagd de last". Naast den man op de wolke^i 
ziet men rechts een gedeelte van een derden persoon; in zijn handen 
heeft hij een blaasbalg, waaruit hij „Heet", „Lauw" en „Koud" blaast 
naar een kat, die aan iederen poot een met wind gevulde blaas heeft en 
boven welke staat: 

„Word ik niet van de wind verstoeten 
Ik Val op 't Land nog op myn pooten". 
Op een kalen tak van den dorren boom zit een aap: ,,Copy van mens- 
seljke handel Is onse wandel.", die door een verrekijker naar die kat ziet 
en zegt: „Wie ziet nog 't End". Qeheel bovenaan een gevleugeld kopje, uit 
de wolken wind blazende tegen een vliegenden vogel midden boven in de 
plaat en tegen de kat vroeger vermeld. Onder den vogel nog 'tinschrift: 
„Misbruik van al wat gy begint 
Veel erger is als rook en wind." 
Op den tweeden grond, links naast de „Uit vaart Cedul", is de fiabel 
van de koe en de pad in beeld gebracht, waaromtrent de laatste vijf 
regels van het hollandsche vers 't volgende zeggen: 
.... o! 't was goet, 
Quam hier de Esopise verdichting 
Voor veele baselaars tot stichting; 
De pad zich groot maakt by de koe; 
Maar barst van wind, door blaasen moe." 
Het hollandsche vers begint: 

„Wind is 't begin; wind is het end; 
Myn kussen en myn fondement." enz. 
Het iransche dat veel beter, maar ook geen woordel^ke vertaling van 
bet hollandsche is: 

„Le Vent est mon tresor, coussin, et fondement. 
Suis je maitre du Vent. je le suis de la vie." enz. 
Gravure infbl. z. n. v. gr. (Muller No. 3589. Stephens No. 1646). 
Van deze prent is hier slechts één staat aanwezig. Er zijn er echter drie : 



Digitized by 



Google 



250 GROOT TAFBBEKL DEE DWAASHEID 



1720 



a. een staat vóór het fransche vers. door Stephens vermeld, terwijl 
Muller No. 3639* zijn* exemplaar ,.Eenig?" noemt; 

b. de ook hier aacArezige staat, mèt het fransche vers; 

c. slechte kopie, door Muller vermeld, waar de voorstelling vermeer- 
derd is met een mau op den voorgrond, bij wien: ,,Ik ben vaneen man 
geworden een kint" (Muller No. 3539<?). 

3469. — B. „De Windverkopers of Windvangers, die door wind, verliezen 
Geld en Goed: bederven Vrouw en Kind." 

Inschrift in den bovensten plaatrand eener grootendeels omgekeerde 
eu zeer gewijzigde kopie der plaat onder No. 33 hiervoren beschreven. 
De ..Lyst van de Wind Negotie" is uitgebreid tot 27 nommers, n.1. .,22. 
Annunuiteyten" {sic) zeker voor Annuiteiten, „23. Hesse-karren.", ,,24. 
Lootereyen.", .,25. Oude Vodde.", „26. Ramskoolbroe^'k", ..27. Kool." 

Hier heeft de man, die links van de „Lyst" staat, een papier in de 
hand, waarop: „Wie koopt myn 'd Acties". De persoon, die als verklaarder 
voor dezen staat heeft ook een papier op de borst, waarop: ,,De acties 
slaan myn op 't hart''. 

Op den voorgrond ziet men hier twaalf personen, waarvan er elf een 
papier in de hand hebben met de volgende inschriflen, van links naar 
rechts: „Ryk door inbeelding', ,,Oo8tindien is myn voorland.", „Tuszen 
hoop en vrees, de hel of 't vagevuur", „lOOÜOO gl. winst ik ga 't myn 
wy f zeggen", „Wie geeft myn verlore geld weer.", ,.ó Acties! ö Acties", 
,.Myn uitvinding is verworpen", .,'k Heb myn vrouws juwelen verpand", 
..Ik zal nog dol worden", ..De acties slaan my in 't hooft". ,, Myn winkel 
is hor ', .,De wind negotie doet myn hoofd zeer." Links staan onder de 
galerij slechts twee personen met een papier; op 'tééne leest men: 
.,Hoe ko men wy van d'acties af", op het andere ..na Vian;en)". Boven 
een deur achter in de galerij aan deze zijde en waarvoor eenige dames 
staan, is gegraveerd ,,Windnegotie". Rechts nog vijf personen die samen 
zes papieren in de hand houden, waarop, van voren naar achteren ge- 
lezen: „Wie koopt myn bederf ', „Ik kryg de stuyp", „Ik ga vlug.", 
..Ik niet meer", „Wie geeft prem(ie)", „Ik kan niet slape". In de klok, 
die hier 3 uur aanwijst, staat .,Quinquenpoix '. De F'ortuin, die hier, 
evenals op plaat 3. links staat, strooit ook hier papieren uit, waarop: 
..Inbeelding", ..Eidelheid'. ..Klagten", ,,Droomen", ,,Bederf", „Zugten ', 
,,Hoop". „Berouw ', ..niet ', ..Waan", ..Wind". Hechts strooit Overvloed 
(op plaat 3 IJdele Hoop) , .Winst ', ..Geluk ' (een woord dat eerst op één 
der papieren links gegraveerd, maar daarna weggekrabd was), .,Landen", 
..Glorie", „Vermaak", „Schatten", „Heuwelyken", ..Aanzien", „Intrest", 
„8<?heepen". 

Onder de plaat het volgend 54-regelig vers, in drie kolommen gegra- 
veerd, onderteekend „Bambariol": 

„Gy die in bubbels, bank eo suid, 



Digitized by 



Google 



17-20 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 251 

Uw geld, verstand en tyd verbruit. 

En uit het ryzen of het daalen 

Van de Actiën een schat wilt haaien, 

Waardoor gy u bedrogen vindt, 

Of anderen bedriegt met wind, 

Zie hier een Prent van de Actienarren 

Die raazend ondereen verwarren. 

Pilip roept, wonder in zyn schik. 

Wat geeft men nu voor Medenblik! 

Dat heeft een treffelyke haven; 

Het hoeft als Utrecht niet te graaven 

Naar de Kems; hoe zyt gy zo verwart. 

Dat gy niet meer bied als een quart? 

loost roept: wat geef je nu voor Muien 

Dat zal de haven leeg doen kruijen. 

Dan heeft men een bekwaame vaart; 

Elke Actie is een zoopje waard. 

Smous Levi roept kom my je leeven, 

Ik stel te nemen of te geeven. 

Frans raast weg met de Zuid en West; 

Want Wezep is het alderbest. 

Het kan geldzuchtige Actie dwnazen 

De uitdeeling doen in Varkens blaazen. 

Wie bied' er, schreeuwt een andre vent. 

Voor wortt'lrtcties acht percent? 

Ik heb een reiszak roept een ander, 

Vol bubbelacties door malkander. 

Wie koopt een Regiment drie vier! 

Betaal me maar vry met papier. 

Hier Zwol, en Kampen, Harrelingeu! 

Gy kunt ze nu goedkoop bedingen, 

Tergou. en Delft is ouwe kost. 

lan roept, och dit 's een slimme post! 

Licht zal ik al myn veeren Inaten 

Te Purmerent, en op de plaaten 

Te Enkhuizen. maar 'k zal in Edara 

Licht winnen dat my Alkmaar nam. 

lob roept de Maas door duizend listen. 

Brengt niet als rotten in myn kisten! 

Zo dat ik ligt. o arme bloed, 

In 't korte naar Vianen moet. 

'kWord do\ en kan van spyt niet slaapen. 

Omdat een party windrige apen 



Digitized by 



Google 



GROOT TAPBRKBL DER DWAASHKID 172O 



Gaan zitten met hatr kaale gat. 

In mjn zo zuur gewonnen schat 

Ach Tiinden wil niet met my foppen. 

Dewyl dat gy^ aan d^ Aktie stroppen 

Van Meester La heel fraai vergald, 

Met mv in 't kort ligt hangen zult. 

Wanneer de groote Bubbelheeren, 

Voor geld ons kladpapier vereeren, 

Komt roept eer dat men verder dwaal. 

Dat Quincampoix de duvel haal!" 
De prent wordt door Stephens beschreven. Over 't algemeen zeer juist 
in 't overzetten d^r bijschriften, is zijn mededeeling dat Vianen een 
..place for lunatics" was, zooals men weet. onjuist en zou .,free-town" 
beter vertaling zijn. Van deze plaat ken ik niet meer dan één staat. 
(Muiier No. 3640, Stephens No. 1«24}. 

3460. — 6. „Nieuwe en Nette Aflekening van de Door Gravinge die er 
staat te Gesrhieden beginnende van de Stadt Utrecht tot aan Spakenborg in 
de Zuyder Zee met des Zelfs Afbakinge &c Gedrukt tot Amsterdam by de 
Weil^ loachim Ottens op de nieuwendyk in de Warelt kaart'. 

Gegraveerd inschrift in het bovenste van twee stukken eener kaart^ 
dio. in de lengte aan elkaar gezet een voorstelling geven van de vaart, 
welke men van Utrecht naar zee wilde graven, om deze stad tot een 
haven- en handelstad te maken; een plan, dat niet nieuw was, daar de 
zonderling van Nimmerdor. jonkheer Everard Meyster 't reeds een halve 
eeuw vroeger wilde beproeven. 

Tusschen de beide deelen der kaart is een profielteekening gegraveerd 
om de hoogte aan te geven, ..die men te doorgraaven heeft (had} eer men 
met de Stadts Peyl gelyk is." Dat er nog menschen gevonden zijn, die 
dit plan uitvoerbaar achtten, terwijl over een lengte van meer dan 500 
roeden een hoogte van 10 tot 15 voet was, die doorgraven moest worden 
eer men 'tutrecbtsch peil bereikt had, is bijna onbegrijpelijk. Ofechoon 
er echter nog met graven aangevangen is, heeft men dit spoedig laten 
steken, maar getracht door geldloterijen, de kompagnie nog op de been 
te houden, die zijn kantoor hield in 't „Ammonitiehuys" op de Kromme 
Nieuwe Gracht, dat zij voor / 12000 van het gemeentebestuur kocht De 
kompagnie bezweek echter toch eenige jaren later. 

Gravure br. in-fol., z. n. v. gr. Ik ken hiervan maar één staat (Muller 
No. 3541, niet vermeld door Stephens). 

3461. — 7. ,,0p en ondergang der Actieonisten". 

Gegraveerd inschrift in de bovenste lijst van een monument, dat op 
den top prijkt met het portret van J. Law, te halver lijve, en van voren. 
Het is omgeven door een slang als lij^t, en wordt vastgehouden door 



Digitized by 



Google 



1720 



OKOOT TAFB&BBL DER DWAASHBIB 253 



een aap, die toot deo toeechouwer rechts daarvan staat, met zijn poot op 
Law w^jst en zegt „Loumaand". Law heeft een papier in de hand, 
waarop: ^.miaeisipi''; links van het portret is de fabel vnn de wolf en 
't lam in beeld gebracht. 

Tusschen de eene de en andere helft van het opschrift is een paard af 
geheeld, naar rechts gekeerd en in 't later te noemen vers: ..pnardje-scbyt 
•geld" genoemd. 

In het bovendeel van het monument, is, zooals er in de lijst daaronder 
staat, „Het Thuilleriece Hof" afgebeeld. Dat paleis ziet men in zijn 
geheel op den achtergrond; op 't plein, er vóór, een koets met zes paarden 
bespannen, waarin, volgens 't vers, Law zit. die het volk tracht te ont- 
vluchten, dat wraakzuchtig tegen hem opkwam. Op den voorgrond is 
links een vrouw afgebeeld, weenend by het lijk van haar man, die (weder 
volgens 't vers) omgekomen in 't gedrang, weggedragen wordt, te^^'ijl 
nog een tweede dood op den grond ligt met het bijschrift: „Dit doen 
de miseisipise acties." Tegen 't onderste en breedste gedeelte van 't mo- 
nument hangt, alsof 'ter met twee spijkers aan bevestigd is, een prent 
met onderschrift: .,Quinquempoix". 't Is niet, zooals Sl^phens vraagt, een 
gezicht in Parijs, maar een topogfrafisch juiste afbeelding van den Dam 
en de ingang ran de Kal verstraat; rechts ziet men nog één raam van* 
't Stadhuis (nu Paleis). Men is op allerlei wijze druk aan 't handelen. 
Ongeveer in 't midden op den voorgrond staat een vrouw bij een krui- 
wagen, volgens het papier dat ze in de hand heeft roepende: „Goetkoop 
Hoorense Wortelen". Naar links, iets meer naar achteren, staat 't volk. 
dicht opeengepakt; bij de voorste groepen hebben sommigen papieren in 
de hand, met de volgende inschriften: .,Dit is wat goets Utrecht", waarop 
een tweede antwoordt: „Het is bedrog", verder ,.Het bederft de negotie", 
,4k bender een Heer by geworden'', „alkmaar Rotterda", „Rdamer Knas.", 
„Zuid Zee". Rechts staan op den voorgrond een vrouw en een man, elk 
met een papier in de hand; volgens de inschriften zegt de vrouw: „dat 
bad ik niet gedagt alle mael wint" ; de man : „Ik verlaat myn negotie ook". 
In de ruimten, die het schuins oploopend monument aan weerszijden 
boven in de plaat openlaat, zijn als 't ware twee schilderijen opge- 
hangen; links is daarop afgebeeld de Zuidzee, met een stukje kust, waarop 
eenige personen, o. a. een jongske met een papier: „Zuid Goud of 
Wind"; rechts op den achtergrond der schilderij een prospekt vnn 
Utrecht, terwijl men op den voorgrond ijverig aan 't graven is vnn 
*t kanaal naar zee. Onder ieder schilderij een m^illon, links met een 
rad van avontuur en 'tinschrift: ,J)at gaat 'er op en onder." terwijl, 
als nmbool, dat er toch niets aan de aktiehandelaars te veranderen valt. 
rechts -het spreekwoord „het is den moriaan gewasschen" in beeld ge- 
bracht is, met bovenschrift „Verloore arbeid." Links zit Merkurius 
troosteloos aan den voet van 't monument bij een pak, waarop „Papier 



Digitized by 



Google 



254 GROOT TAFEREBL DKB DWAASHEID 1720 

en Wind te Koop", terwijl rechts, als van achter 't monument^ twee 
mannen komen, de één met gaten in zijn jas en een papier in de hand : 
..Armoed op 't End \ de ander, bete^ .gekleed maar met een boek. waarop 
..Debet' iu den rechterarm en een papier in de linkerhand, waarop: 
„Help Vianen of ik hou het met Fredrik Hendrik". In den ondersten 
plaatrand is een 128 regelig" vers gegraveerd in zeven kolommen, dat. 
wel wat langdradig, de verklaring der prent geeft. Gravure br. infol.. 
z. n. V. gr. Ik ken geen anderen staat. (Muller No. 354<3. Stephens, 
No. 1647,. 

S462. — 8. „Aetieuse papiere Atlas naar de Mode met zyn Na-sleep; 
oft Regelspel des klynen Tyds". — .,L' Atlas Actieux de Papier k la Mode. 
avec ses complices et Ie Jeu de Quille du petit Tems.' 

Opschriften boven een 24-regelig hollandsch- en even groot fransch 
vers, onderteekend: ,.8. Civilien.", eik gegraveerd in twee kolommen, in 
een schutting met een ingang in 't midden, op den voorgroud eener 
prent, waarop negen personen van verschillenden leeftijd en uit allerlei 
stand zijn afgebeeld, die elk een wereldbol torschen. 't Zijn er negen 
oradnt het een kegelspel verbeelden moet, waarnaar de ..klyne Tyd". die 
iils een engeltje met een gevleugelden zandlooper op 't hoofd, in den 
ingang op den voorgrond staat, gereed ia den bal te werpen, die hij in 
de handen heeft. Op den tweeden grond links staat eerst een boer, die 
zgu spade in den grond heeft gestoken, waarbij een mol en het bijschrift : 
,,Wie graaft met de Mol 
Is blind of dol" ; 
bij zijn beenen staat: „De boer treed ook in tperk als doende t zwaarste 
werk"; dan volgt, naar rechts, een livereiknecht, op den rug gezien, bij 
v;iens voeten men leest: .,Ik koop myn Heer zyn koets en paarde 
En hy ryd nu te voet, op d'aarde" (niet ..garde" zooals Stephens heeft). 
De derde persoon is Herkules, wiens knods aan zijne voeten ligt, waar- 
over een graadmeter, met bij.schrift: .,wie wil mee over Zee", en die 
Law helpt den grootsten bol te dragen. Tusschen Law en Herkules 
staat nog een knaap, die een kleinen bol torscht en bij wien men leest: 
„Met de Jonge word mee bedong". Law, die in 't midden der plaat in 
ryk geborduurde kleeding en met een lange pruik als een zeer deftig 
heer is a%ebeeld, heeft als bijschrift: ..Ons Papier Heelal Geraakt ten 
val", terwijl bij zijn rechtervoet staat: ,,L.V.V. is 60'- (niet „1580" zooals 
bij Stephens). De lettercijfers zijn zeker aan zijn naam LaW ontleend, 
welk verband echter 60 met den windhandel heeft kan ik niet verklaren. 
In de wereldbol van Law staat, met zinspeling op zijn naam en ge- 
boorteland: „LAUdo Britannos'; bij zijn linkervoet: y*k heb verband op 
het land." Achter Law ziet men een „Schrobster, of popster" naast hem 
een jood: .,Ouwe Kleere te koop", bij wiens linkerbeen gegraveerd is: 
„Bik loofd nu met my De schaohery". In de opengelaten plaats van 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFBRKBL DBR DWAASHEID 255 



dit bijschrift staan de voeten van een harlekijntje „Bombario". die. 
evenals al de anderen, een papieren wereldbol torscht: achter hem: „Al 
door ons'. Geheel rechts is nog* een vrouwelijke Atlas onder wier voeten 
men leest: 

,.De klyne Waereld draag ik by me 
Maar de Actieuse doet mj zwyine". 
Een f^broken vaandel .,Vervalle CompagCnie)". waaronder nog" „De- 
boursemenV' staat, een zwaard en een degen liggen op den grond. Bij 
Herkules' voeten loopt een hazewindhond, die een „Actie" in den bek 
heeft en tusschen wiens pooten staat: „De Wind wint wind", (dit Is in 
'tengelsch niet „Wind wins wind", zooals Stephens zegt, manr ..the 
grey-hound wins wind"), terwijl links van zijn kop en reohts van een 
wegloopenden haas gegraveerd is: 

„Laat my de Haas ontsnappen 
55o ik mag Acties haipen''. 
In den rechterbovenhoek is een afzonderlijke voorstelling, zooals er 
bovenin gegraveerd is uit ,,Ovid: Metam: Lib. 4": Herkules den draak 
verslagen hebbende vluchten de verleidsters. In den bovensten plaatrand, 
met het woord „Atlas" in 't midden, staat „Verklaaring van 't Klyne 

Tafereeltje *t Veelhoofdig schrikdier Eigenbaat Geveld zy voorts 

de aanloklykheeden verjaagd, waar door elks vrye staat Goude aipelen 
plukke in 't Hof van vreede." In de pilaar rechts van den ingang het 
volgende inschrift: „Altyd Negen." en de volgende cijfers onder elkander: 
.,9 18 27 36 4* 54 63 73 81 90 99 108" waaronder, door een streep afge- 
scheiden, dan nog „163" volgt. De som der cijfers van elk getal is, behalve 
bij 99, waar 't 18 is, steeds negen. In de pilaar links staat hiervan de 
tamelijk duistere uitlegging: .,Negen nooit van negen verkeerd Hoe je 
addeerd of multipliceerd Zo volstrekt zyn ook de zotten die met 9 samen 
rotten". De achtergrond is met sterren bezaaid en links staat de halve 
maan, waarbij overdwars in den plaatrand gegraveerd is: „By de Maan 
kan 't bestaan**. Gravure br. infol., z. n. v. gr. Van deze plaat ken ik 
geen anderen staat. (Muller No. 354^, Stephens, No. 164^}. 

3403. — 9. „By veele zit de kei in 't hooft 

Om dat men in de wind geloo.1". 
Inschrift in een draperie met franjes midden bovenin een gravure, die 
zeker vroeger diende tot een ander doel, maar nu door de bijschriflen op 
den windhandel toegepast is. 't Geheel is een illustratie van het spreek- 
woord: „de kei in 't hoofd hebben", d. i. malende zijn. Geheel links staat 
een man met beide beenen in een bierkan. met inschrift: „Het is nu 
Even veel wat men doet.", een groote kei steekt uit zijn voorhoofd; op 
zijn hoofd staat een bierkan; hij heeft een wandelstok in de rechterhand, 
achter uit i^n broek steekt een pgp; hooger zgn nog twee andere aan- 



Digitized by 



Google 



256 O&OOT TAFSBBBL DER DWAABHKID 



1720 



gebracht; Tan de p\)p, die l^j in den mond heeft, hangt een papier af 
waiirop men leest: „Het is zo Lau en heet wagt uw voor het branden". 
Boveu zijn hoofd het volgende Sregelig vers, dat in de laatste vier regels 
verklaart waarom hij overal met pijpen is bestoken. 

„Ziet dog hoe rank zyn al myn leden. 
Zo ben ik van de Kei gesneden, 
*k Heb niet als alles maar gebrek, 
En sta gelyk een malle gek; 
Dat ik nu sta myn Pyp te smoken, 
Van alle kanten uit gestoken, 
Wil zeggen hoe van 't Zuider nest 
Men niet nlvS rook en wagt op 't lest." 
Van links naar rechts volg-t nu, op den voorgrond, een man, die met 
een band om 't hoofd, waarin „Desen acties doen myn de dood' en een 
tweede om 't lijf, met insohrifl: „Wat zyn ik *er vast in geraakt." in 
een operatiestoel vastgebonden is en in 't voorhoofd gesneden wordt door 
een man met de kous op den kop. In de kous, waarop een vaandeltje 
steekt: „Sy komme nog alle met de kous op 't hooft 'thuis". Onder den 
stoel een pot met &ecalien en 't onderschrift : 

„De dood angst is dat hem bekruipt, 
Wyl d' Acties hem met stank afilruipt" 
Een weinig schuins daarboven wordt op dezelfde wijze een man van 
de kei gesneden, die hier met een riem met gesp aan den stoel vast ge- 
bonden is en in de rechterhand een bierpot, in de linker een potlepel 
heeft, terwijl men in de muts van den of>erateur, waarop een mortier en 
stamper geplaatst zijn, leest: „Het komt van de wind". Ook onder dezen 
stoel staat een pot; links er naast het volgend 4-regelig versje: 
„Al ben ik niet regt by myn zin nen, 
Tis egter tyd om Geld te winnen, 
Al wie dien handel maar begind, 
Krygt 't Hooft vol rook en ydel wind." 
Hechts van deze voorstelling zit, in een stoel, met een uil op de leuning, 
eeu derde patiënt, in wiens hoofddoek waaruit een varkenspoot steekt, 
staat: „het siet 'er slegt uit." Boven zijn hoofd leest men: 
„Wat moet men nu al smerten lyden, 
Dit {sic) zig zyn gekheit uit laat snyden, 
Zo is 't niet vreemt dat jong en oud, 
Meest al de Kei in 't hooft behoud." 
Onder deze laatste en dus bijna in 't midden op den voorgrond, staat 
een nar van een stilletje op, zich de posteriores vegende met een papier, 
waarop: ,.Hier zyn de acties goet toe." Links van dezen : 
„Die zo zyn acties Kei doet dalen. 
Behoeft geen Dokter by te balen, 



Digitized by 



Google 



1720 GBOOT TAPBRKEL DEK DWAASHEID 257 

Terwyl een ander, die daar 't schort 
Elendiff om g«ha"vent wordt". 
Geheel rechts zit alweder een man in een operatiestoel ; aan zijn linker- 
hand ontvalt den hoed, waarin een mes steekt; met de rechter- duwt hij 
een man van zich af, die een muts, met mes er in, op *t hoofd heeft; 
rechts terzijde is een oude vrouw heziff hem met een nijptang* den kei 
uit het hoofd te trekken, waar naar een oud man. achter haar, belang-- 
stellend ziet. Bij den linkervoet van den patiënt staat: 
„Ik gryp myn EakMaar by zyn kaken, 
Terwyl ik nu niet kwyt kan raken 
Myn actie Kei, die *tgantsche hooft, 
Van al haar Huisraat heefl berooft, 
Kom plaast {sic) my nu by al de g-ekken, 
Haalt meesters die dit kwaat uit trekken." 
Onder den stoel en de oude vrouw staat in twee kolommen en in 14 
reg«ls het antwoord van het oudje, luidend: 

„Krankhooft hondje toch wat stil, 
Gy ziet dat ik jou helpen wil. 
Maar al zag* ik uit Hondert oogen, 
Zo is 't nog niet in myn vermogen 
Om dit generaal gebrek 
Zo onbesonnen. Dol. en Gek. 
Te heelen ; 'k heb nogtans door wandelt 
De werelt en altoos gehandelt 

In zulk: waar meê men 't Geld verbruit. 
Althans voor my ik scheid er uit. 
En raade nu die sdort van gekken, 
Om naar vianen heen te trekken, 
Daar menig bange ziel in woont. 
En het verlies om niet verschoont." 
Tnsschen dezen patiënt en dien met den uil op den stoel, zit of liever 
ligt in een mand een man, die met een blaasbalg een vuur aanblaast in 
een pot, met het inschrift: „brandje niet'*, waarin eenige brandijzers ter 
gloeiing liggen, en waaronder men leest: 

„Ik maak myn Eisers gloeyent heet, 
Maar elk die Wag te zich voor leet. 
Maar slaat gy willens uwe handen 
Hier aan, zo lag ik om je branden". 
Op zijn hoofd heeft hij een tulpenpot, waarin: ,.sy sullen haar nog 
branden". Vlak achter den laatstgenoemden patiënt in den stoel, twee 
mannen waarvan de één op des anderen rug gezeten, een muts op 't hoofd 
heeft, waaruit de azen van het kaartspel steken met het inschrift: ,,ik 
speel mee", terwijl de ander met zijn muts naar den uil slaat, zeggende : 
IT 17 



Digitized by 



Google 



258 GROOT TAVEBBBL DBB DWAASHEID 1720 

„Ha Ha al myn Acties yerlangen 
Is staag, om eens den Uil te vangen.'* 
Links bovenin, gedeeltelijk onder het opschrift hier boven aangegeven ,^ 
een man zijn aktiebrakende vrouw ondersteunende, terwijl een^ dwerg- 
dokter, links van beiden, haar urine beziet. In 'smans muts: „het stinkt 
als de Pest", terwijl rechts van zijn hoofd staat: 

„Ei Heerschop ziet myn Wyff doch aan, 
Zj kan door zwakheit naauwlyk staan, 
En doet staag niet als Acties braken 
Hoe zal ik nu aan 'tKosje raken?" 
De dwergdokter, met ,.geen Raad" in zijn breedgeranden hoed. antwoordt: 
„Hier in dit Land is veel te kyken, 
Maar waar zal ik het by gelyken, 
Als by een kwaal voor tagtig Jaar 
Die in de Stadt van Haarlem waar. 
En daar men voor een bloem dorst geven. 
Wel Duisent Pond: wie heeft zyn leven 
Gehoort? ook zulk een gek getier 
Als elk nu doet met Wind papier? 
Ik Dokter sta te speculeeren. 
Wat best dient om dees kwaal te weeren." 
Meer naar rechts, onder de andere helft van 't hoofd-inschrift der prent, 
ligt een man rcet hane veeren op de muts, een papier in de uitgestrekte 
rechterhand, waarop: .,Ik schiet 'er het hagje nog by in* en met ontbloot 
achterste voorover op den grond. Boven hem: 

..Hier trekt de Dokter on verstoort, 
d*acties uit lan gat zyn Poort." 
Die dokter is een gebochelde dwerg in wiens rug ,,Bnmbario" staat; 
fleze trekt hem met een tang een kei uit het achterste. Geheel rechts 
is een monnik afgebeeld, die ten achterste voren op een op elbogen 
en knieën ligp^ende non gezeten, met een vossestaart aan een stok ge- 
bonden haar ontbloote posteriores kastijdt, waaruit een papier steekt met : 
„Och houd dog op". In de vossestaart: .,Munnikse Acties"; in den 
hoofddoek der'non: ,,'tls nu te laat"; onder haar: 

.,Au my roept droogftart onder 'tschryen, 
Moet ik hier om zo bitter lyen. 
Had ik dien handel nooit gedaan 
't Zou beter met myn saken staan.' 
Boven deze voorstelling staat nog: 

..Hier lykt'er een geheel t' onvreden. 

Om al de schadens laast (sic) geleden, 

Beveelt zyn Makker t' onder gaan 

Om hem die parten uit te slaan." 



Digitized by 



Google 



nio 



GROOT TAFBBEKL DBR DWAASHEID 259 



Deze voorstelling doelt oorspronkelijk op Broer Oomelis Adriaensz., 
peter te Brugge en komt ook voor, doch in andere gravure, in Papekost 
opgedist in geuim-schotelen, met het onderschrift : ,.In spijt van brieven en 
pasquillen Sla ik mijn devotarigen op de billen". 

Gade kopergravure br. in-fol, z. n. v. gr., waarvan ik vermoed dat zij 
ook als spotprent op den tulpeohandel gediend heeft. De sporen van 
vroegere inschriflen zijn hier en daar nog duidelijk zichtbaar. (Muller 
No. 8544, N. b. 8.). 
3464. — 10. „Quinqu anpoix.' 

Inschrift in een draperie met franjes onderaan, midaen bovenin een 
plaat, waarvan de hoofdVoorstelling in gefigureerd randwerk geplaatst, 
een kijkje geeft in *t fransche koffiehuin in de Kalverstraat te Am- 
sterdam, dat het centrum der aktiehnndelaren was en daarom Quin- 
qaampoix genoemd werd naar de straat in Parijs, die denzelfden naam 
had en ook het brandpunt van Law's spekulnties was. De voorpui is 
gedeeltelijk weggenomen, zoodat men in de gelagkamer ziet, waarin een 
reverbère brandt met kaarsen er omheen. Midden boven de opening het 
hoofd van „Lauw'*, zoobIs er onder staat. Tusschen dit hoofd en 't opschrift 
is een harlekijn afgebeeld aan wiens narrenkap ezelsooren en vleugels zijn 
aangebracht, om zijn hals hangt een mandje met molentjes en in de 
rechterhand beeft hij een zotskolf; hij wordt geflankeerd door twee 
bellenblazende apen. Ook in de straat voor 't huis is 't. evenals daarbinnen, 
vol menschen. Midden onder deze voorstelling is een narrenwapen afgebeeld, 
waarin een papier (aktie) met een molen aan iedere zijde en één er onder ; 
'thelmteeken is een narrenkop geflankeerd door twee molentjes; op de 
narrenkap zit een rat, terwijl er twee „Laseres Klaipen" uitsteken, met 
een papier er tusschen, waarop de aangchnalde woorden gegraveerd zijn. 
Onder dit wapen en gedeeltelijk links daarvan, een lint met inschrift: „tous 
eux qui veine iseis sont ataques de la malades de perdrelesprei'' d. i. 

tous eeuz qui viennent ici sont attaques de la maladie de perdre Tesprit. 
In de opengebleven ruimte aan weerszijden van de hoofdvoorstelling is 
links nog het volgende gegraveerd: Geheel bovenaan, naast boven- 
staand inschrift, in een papier: „Condisie van Wesep negosie && compani 
van'' (varkens, zooals zeker wel begrepen moet worden uit het daaronder 
afgebeelde varken). Iets lager, meer ter zijde, werpt zich een wanhopig 
aktionist van een rots in zee; volgens 't40-regelig vers, dat in vier 
rijen onder de prent is gegraveerd: „Om zyn verloren schat en geld, 
Weer uit de Zuidzó op te duiken". Tegen die rots ligt een papier, 
waarop men boven de afbeelding van eenige horens: „Condissie van 
Hore*' leest; daaronder een kat door ratten besprongen met onderschrift: 
„De Ratten eten de Kat". Op een afzonderlijk papier ziet men, weer 
lager, een üilebord met de cijfere 1—22. Dit spel bedekt gedeeltelijk de 
masten van een schip in zee, met bijschrift: „Waar naa toe' „ik syl 



Digitized by 



Google 



260 OEOOT TAYBRBIL DU DWAA^SID 17») 

BÊM, da Mlsiflipe'*. Aan 't Btnnd zit „Pdlas geboeH'* t«n een iw&reo «teeiL, 
ioeengedokeB te kijken naar een globe, die met den stoel omhoog* staat 
(„De Wereld ... het ouders t* boven/' zooals in het ren staat, dat 
foutief op de plaats der pontjes. „niet' voor .^t" heeft). Rechfa is. op 
gelyke lijn met het inschrift. een papier, waarop bovenaan: .,Cosdis3ie 
▼an Mayde" en onderaan: „Ik fiibriqner sonder geldt en sonder spoul"; 
rechts daarnaast is op een kleiner papier een bakermat a%ebee1d, waarin 
een vrouw, die een kind bakert; de zuigeling zegt: „Ik vrord in de 
Actie gebakert". Merkurius, die daar boven komt aanvliegen, beeft 
Utrecht tot doel; hierop wordt gewezen door een papier: „Condissie van 
üjtrecht'. boven de afbeelding van een gravend mfn, bij wiens spade 
staat: ,Jk graaf altyt sonder ent", terwijl achter hem een toren te zien 
ia, die den Domtoren moet voorstellen doch er weinig op gelijkt Deie 
toren zou vuurbaken worden voor de schepen, die uit de Zuiderzee naar 
Utrecht varen zouden door het te graven kanaal. Bakermat en graver 
worden in 't ven op éet« w^ze bijeengebracht: 

^Merkuur vligt {sic} in het narre kleed 
Vast naar de gravers en de krui jers. 
Daar men der een leid in de luyers,'. 

Ter zijde van de bakermat valt Ikarus omlaag, v^ns vlerken zijn los- 
gesmoltan door de zon, in den rechterbovenhoek; onder hem een aktie met 
,jaarlinge Asseuransi op mosselen" en daaronder een moaselnun met 
kmivragen. Weer lager een ledige open kist, vraarin ratten huishondeo; 
in den deksel: „In plaas van geldt Rottekentels'* (woordspeling cp 
Rotterdam). Onderaan rechts van het narrenvrapen: „De Deugt getreet 
door de njt"; rechts van deze voorstelling „Phajeton"(«f>) met zijn wagen 
uit de lucht vallende. 

Het vers vang^ aan: „Dus ziet gy Quinquenpoiz verbeeld, 
Vol Actienarren'* enz. 

Chravnre br. in-fbl., z. n. v. gr. Van deze prent ia mij slechts één slaat 
bekend. (Muller No. 3646, Stepbens No. lOM). 

84tf6. — II. „De Kennis-kraam, van de Aetie-knaapen, Sdiaft vreugde, 
en droefheid, onder 'tKaapen." 

Inschrift in den boTensten plaatrand van een spotprent op den windhandel 
waarvan de hoofdvoorstelling een groote wagen is, getrokken door twee 
padden en gemend door Bedrog, een vrquw met vijf borsten, wier kleed 
met vischhaken is bezaaid, wier hoo£i niet begroeid is met haar, maar met 
slangen, waarop een muizenval staat en die een slang als zweep in de hand 
heeft. Op haar schoot heeft ze links een dubbel hoofdige sfinx. Achter hasr zit 
.,Bombario.'', wiens naam boven een ratteval staat in het vaandel, dat hij aan 
een stok, met een molentje er aan, omhoogsteekt. Onder de val, waarvoor 
een rat zit, „Ziet toe '. Tegen de voorzQ^ van het kistje dat hij op óen 



Digitized by 



Google 



1790 QAOOT TAfBREEL D£B DWAASHEID 261 



achoot heeft en waaruit papieren haogen met „40000**, „30000*' en ,2000" 
er in, is gegraveerd: „Byl^^om bj de last''; in het kistje staan pakjes 
papieren op écn van welke men leest: „acties edain*'. Achter Bombarie 
staat de duivel, die met een blaasbalg Harlekijn wind in het ontbloote 
achterste blaast, welke door .dezen weder uitgebraakt wordt in een menigte 
akties, waarnaar de dicht opeengedrongen menigte, links op de plaat, begeerig 
de handen uitstrekt. De volgende namen komen op deze papieren voor: 
„Harlinge**, „Zwol", „Wesep', „Schiedam", „Gouda", „Edam", „Campen", 
j^nkhuisen", „De West", „Commerci', „Munnikendam", ,,Rotterdam", 
„Utrecht'', „Naarden", „Alkmaar", „Medenblik", ., Delft", „muien", „De 
Zuid", „Missi^ppiwEenige personen tusschen deze menigte links hebben 
papieren in blankQ in de hand; geheel op den voorgrond is er een, die 
iD vertwijfelinif een papier toont, waarop „100000 al quit". Naast hem 
rijdt een jongen met een kruiwagen net stroppen, een vrouw biedt den 
wanhopigen man er een aan. Links op den tweeden grond een gebouw, 
(het Fransche Koffiehuis in de Kalverstraat te Amsterdam), waaruit ter 
zijde een vlag hangt, met de afbeelding van den duivel, binnen een om- 
heining (deo Hollandschen tuin) onkruid zaaiende tusschen de tarwe, met 
bei bovenaohrift: „Quincampoix." en het onderschrift: ,Jn de onkruid 
Zeeyer". Vóór op den stok hangen drie kransen met narrekappen eraan. 
In de z ich tba r e i^de van den wagen zijn de wapens van een elftal 
steden gegraveerd, n.1. (van links naar rechts en van boven naar onder 
gezien) van Edam, Purmerend, Hoorn, Enkhuizen, Utrecht, Monnikendam, 
Kampen, Wee«p, Naarden, Muiden, Medemblik, terwijl daar boven de 
hoofden uitkomen van vier mannen, elk een papier in de hand houdend 
waarop, van links naar rechts: „Wy doen me", „De Comp is vol", „Lul- 
lekkerla:"(nd), „Sant kruyers", (dit laatste doelt op Utrecht en is niet, 
zooals Stephens heeft, de naam van hen die iemand zand in de oogen 
werpen); bij de voeten van Bombario zit neg een vijfde man die een 
ledige geldbeurs aan het volk laat zien. De wagen rijdt naar rechte op 
een poort aan, waaraan boven den doorgang de wapens van Haarlem, 
Amsterdam en Leiden hangen; er onder: „Sic Itur ad Astra". Een 
wachter, die in de poort staat, met bisechopsmijter op, waarin de drie 
kruisen van 't amsterdamache wapen, wil den wagen, volgens 't vers, naar 
buiten drijven, met alle windhandelaars, die nu zich bevinden in de ruimte, 
begrensd door een muur tusschen het koffiehuis Quiuquempoix en laatst- 
genoemde poort en die ook achter den wagen vol volk staat. In 't midden 
op den voorgrond staat een man, wiens paruik afvalt en met een papier in 
de hand, waarop : „Het is verkogt", die door een hollandsch zeeman, rechts 
van hem, wordt aangevallen; meer naar rechts een kwakzalver met een 
kistje dat hem om den hals hangt en waarin verscheiden fleschjes „Voor 
Siekheid" en „Voor Dolheid" staan. Naast dezen, weder rechts, een man 
toaschen de hoornen van een draagstoel, waaruit aan de voorzijde een 



Digitized by 



Google 



262 GROOT TAPEEBEL DER DWAASHEID 1720 



hoofd steekt, zeggende: ,.]la 't Lazarushuis". Naast den ingang, geheel 
rechts, staat een omroeper met een trom en in de linkerhand een label, 
waarop: „Hoort mijn Heere, hoort, die ryk wil worden vau Luisen, 
koopt Acties." De woordspeling: „Luisen" voor „Louiseu" is bij Stephens 
niet vermeld. Een weinig links van de poort, achter den muur, ziet men 
een kwakzalversteut met insehiift „acties te koop ', waarop een menigte 
met stokken gewapend en mot steenen werpend volk aanvalt; daarachter 
verscheiden rijtuigen in vliej;;:ende vaart; nog hooger een kring van 
dansende mannen en vrouwen. Op den achtergrond water met schepen 
en meer naar links de stad Utrecht met den Domtoren; op de zandvlakte 
daar vóór is men druk bezig met het graven van het kanaal naar zee. 
Een weinig achter den Harlekijn op den wagen ziet men het Waagge- 
bouw te Amsterdam, midden tusschen het groen. Op de wolken zit 
Jupiter; Merkurius komt uaar hem toe gevlogen, terwijl de oppergod 
zijn bliksems omlaag zendt en Phiietou uit den hemel valt. Onder de 
plaat is met het opschrift: „Verklaaring op de Print door Phil adel phus.", 
een 74-regelig vers, in vier kolommen gegraveerd, aanvangende: „Bedrog 
dat zich aanminnig toond" enz. Philadelphus is de schuilnaam van G. Tysens; 
of hij echter dit vers maakte betwijfel ik, daarbij 't beter deed. Misschien 
heeft men op den goeden klank van zijn naam, zijn pseudoniem misbruikt 
Gravure gr. info!., z. n. v. gr. (Muller No. SS+Ö, Stephens No. 1650). 

Van deze prent bestaan, voor zoover mij bekend, drie staten: 

a de boven beschrevene; 

b een latere, slechte afdruk met de cijfers 1—14 in de plaat. Of ér een 
afzonderlijke verklaring der cijfers bij dezen staat behoort, weet ik niet. 

c dezelfde plaat, met duitschc verzen, vermeld door Stephens. 

34^6. — 13. „Arlequyn Actionist". 

Spotprent op den windhandel met bovenstaand inschriil in een lint, 
vastgehouden door een vliegenden uil, van achteren uitblazende ,,de 
Compagnie is vol" en ..de leste sal 't gelag betaalen". Da+ lint is 
geplaatst tusschen allerlei voorwerpen, die op den windhandel doelen 
of op de plaatsen waar zij gedreven werd. Van links af beginnende 
is dit een varkenskop (Weesp). daar onder een bos wortelen ^HoomJ. een 
paar flesschen, twee pukken, met het wapen van Utrecht op 't bovenste, 
drie haringen (Enkhuizen). een afhangende hoorn (wapen van Hoorn), 
vier goudsche pijpen aan weerszijden van een masker Gouda): dan 
bovenstaand inschrift waarnatist rechts een ossekop, een zeis. een doe- 
delzak, een kaas en eenige onduidelijk geteekende voorwerpen, twee 
ratten (Rotterdam), eenige blazen met wind gevuld en een masker. 
Deze vreemdsoortige guirlande hangt tegen een opengeschoven toonecl- 
gordijn, dat links wordt opgehouden door .,Scarmoes'' zooals hij in 
't vers, dat onder de latere staten voorkomt, genoemd wordt, achter 



Digitized by 



Google 



1720 OROer TAFEREEL DER DWAASHEID 263 

wiens rechterbeen men leest: „Een Zot maakt meer 2k>tten"; rechts 
staat Harlekijn erbij, die een bouten zwaard in den gordel heeft, waarop 
„Bambario". Achter het gordijn ziet men een krioelende menigte, met 
den ingang van de Kalverstraat en een gedeelte van het tegenwoordig 
Zeemanshuis alff achtergrond. Het koffiehuis, waar in hoofdzaak de wind- 
handel gedreven werd, is aangfe wezen door .,Quincampoiz" boven de 
onderpui. In de luifel van 'thoekhuis links staat: „Acties in HGros* 
terwijl er een vlaggetje uitsteekt, naar de zijde der Kalverstraat. met 
..Kool te Koop*'. Alle personen houden akties in de hand en 't geheel geeft 
een levendig beeld van de koortsige gejaagdheid der bubbelhandelaars. Door 
letters worden de akties der verschillende steden aangeduid: ..H"(oom), 
..W'leesp), „M"{uiden?), ..E"(dam}. ..D"(elft?}. ..Z"(wol). .,P"(urmerend), 
,,ü'{trecht}. enz. Vlak achter 'trechtergordijn een stapel pakken papier, 
wier inschriften: ., Engelse Narre kappen", „Pransche Narre kappen" en 
..Duitsche Narre kappen" doelen op 't bekende watermerk. Bovenop staan 
drie mannen, terwijl een vierde, gehurkt en met de ontbloote posteriores naar 
de menigte gekeerd, het geld, dat twee der drie mannen hem door een 
trechter in den mond gieten, als ,,Laauw" akties kwijtraakt. De derde der 
staande personen leest aan het volk een ..Project" voor. Vóór 't gordijn, 
aan dezelfde zijde, staat een papegaaienkooi. waarin ..Merkurius gevangen" 
zit, en met opgeheven handen smeekt: „Ach! Ver lost me". Onder in 
de kooi staat: ..Bederf voor Vrouw en kinderen '. Een man, die achter 
Bombario staat, blaast met een blaasbalg Merkurius win^l in 't hoofd. 
Achter de kooi ligt een man op de knieën; hij wijst met de rechterhand, 
waarbij: „Wie wil winnen" gegraveerd is, op tooverbekers, kaarten, 
dobbel steen en. enz., die vóór hem op den grond liggen ; tegenover 
hem zit een aap bij eenige zakken geld van welke er een open ge- 
gaan is, op een anderen leest men: ,.ik heb de poen", en op de aktie, 
die de aap in de hand heeft: ..Nul". Op den tweeden grond staan 
twee mannen, voorover gebukt om geld op te rapen, met de ontbloote 
posteriores naar elkander gekeerd, waaruit zij „Z:"(uid) .,Z"(ee) en „Mis- 
sisippi" akties ontlasten; vlak achter deze beide, rechts, een man met een 
papier, waarop: „al Wint"; links een tweede, eveneens met een papier, 
waarop: „Geit toe"; bij dezen liggen nog twee papieren op den grond, 
waarop: ,,A"(ctie), .,R" (otterdam?) en ,.Via ne". Ook staan er iets 
verderop nog twee met labellen, waarop: ..Bedroch" en ..Ach my". 
Gravure gr. in-4*., z. n. v. gr. (Muller No. 3547, Stephens No. 1651). 

Van deze geestige, goed gedachte en goed geteekende plaat, zijn hier 
vijf verschillende staten aanwezig: 

a. De hierboven beschrevene. Titelplaat der afzonderlijke uitgave 
van het blijspel van P. Langendijk. dat ook in den tekst van het „Groot 
Tafereel" is opgenomen. (Muller No. 3547c). 

b. Dezelfde plaat. De voorwerpen aan weerszijden van den titel zijn 



Digitized by 



Google 



264 OEOOT TAFSEESL DSB DWAASHEID 1720 



door arceeiing hier geheel gew^zigd: de varkeoskop is blaasbalg geworden, 
de flesschea en de pakken met het utrechlsche wapen zijn in blazen 
veranderd, de haringen in wortels; de hoorn is gearceerd maar nog 
\ duidelijk zichtbaar; over het masker en de pijpen ia wel heen gearceerd, 
maar 't is moeilijk uit te maken wat zy nu voorstellen moeten; de 
ossekop is in een kool veranderd; zeis en doedelzak hebben een onzekeren 
vorm gekregen; de ratten zijn rapen geworden en blazen en masker aan 
t eind veel zwaarder gearceerd. (Muller, No. S547a}. 

c. Dezelfde plaat Voorwerpen naast den titel als ö. Ku boven de 
plaat, in boekdruk, „Uitlegginge// der// tjtelplaat// voor// Arlequyn 
actionist.'* Er ouder, eveueeus in boekdruk, een vers van ze^ 5regelige 
koepletten, in drie kolommen, beginnende: .,Ziet hoe dat deeze Actie- 
baazen'' enz. (Muller No. 3647^}. 

d. Dezelfde staat als c, veel latere afdruk. Opschrift en vers uit ander 
lettertype, herkenbaar aan „der" en „voor" in 't opschrift dat bij c zuiver 
onder elkaar: ^ hier op dezewyze: flftr" o^der elkander staat In 
't laatste koepiet. Ie regel, hier ,^ebouwen*' voor ,.gebrouwen'\ (N. b. M.). 

e. Alleen „Arlequyn actiouist'\ in boekdruk boven de plaat; in 
'tv^fde koepiet, regel 1, „tehatten** in plaats van „schatten"' en in den 
laatsten regel van 't vers; „kou ten heet*.'* voor „kout en heet'.'' (N. b. M.}. 

Bovendien is hier nog een omgekeerde fransche kopie dezer prent 
Gravure in omtrek uit deze eeuw, in-i*., z. n. v. gr. Bechts bovenaan 
gemerkt „PI 15 £''. Alle inschriften z\in hier meer of minder juist over- 
gezet in 't firanach. (N. b. M.). 

Over 't algemeen is de verklaring der hollandsche inaohriften. ook van 
deze prent, by Stephens zeer goed; alleen is 't niet de Rue Quincampoix 
te Pargs, zooals hg meent, maar de Kalverstraat te Amaterdam die op 
den achtergrond a^ebeeld is; Vianen wordt ook hier door hem weer 
een stad voor krankzinnigen genoemd, terwijl 'teen vrijplaats was voor 
personen, die aan de vervolging voor schuld wilden ontkomen. 

UQl. — 13. „Uytslag der Wind Negoüe." 

Inschrift in een lint boven in een spotprent op den windhandel. Onder 
de voorstelling, samen in zes kolommen, een 7^regelig vers dat de ver- 
klariug geeft der cijfers 1 — 23 in de plaat en een lOregelige „Toegift" 
Xauks zit de direkteur van één der bubbe]kompagnien(l) op een leunstoel, 
welke op een wolk staat; met de linkerhand deelt hij „Acties op Voordeel" 
uit; met de rechter heeft hij een hoorn des overvloeds vast, waaruit 
„Overvloed van Kool' valt Achter den direkteur staat een hollandsche 
boer (2), die een papier vertoont, waarop „Hoornse Wortelen*'. Op den 
voorgrond links ..Bombario' (3); hij heeft een bakje voor 'tlijf^ met zijn 
naam in de voorzijde, de inktflesch, die hem aan een lint om den hals 
hangt, in de linkerhand en laat zgn bult als lessenaar gebruiken door 



Digitized by 



Google 



17£0 



GBOOT TAFË|l£J6L DKR i>WAA8HSU> 265 



dsa achter hem staaaden wiadhandekar, die van een tweeden akties op 
,,de West*' scbynt te koopen. Tusschen en achter beide laatsten staat een 
nar (é), die op een lepel een geheele koets heeft, welke h^j wil ..inawel- 
gen" volgeus *tvers. Iets meer rechts zit een „mislokt Student"' (5), die 
uit een pot huizen schept, maar 't zijn kaartenhuizen. Voor den direkteur 
staan tien personen, van welke een viertal in 't vers wordt aangeduid. 
Een „Heere knegt' (6) vroeger Heer. vertoont een papier, waarop „Op 
de Zujd"; een niet in 't vers aangewezene heeft een papier in de hand, 
waarop „de Polis'; een „Smous" (7) ontvalt pruik en hoed door de haast, 
waarmede hii akties „Van de Bahama" aanbiedt; iets achter dezen een 
„lufTrouw" (8), die „Liever Wortelen als Roapen" heeft; nog meer naar 
't midden wordt een „Boer" (9) door een heer tot windhandel aan- 
gespoord, maar hij heeft, volgens 't vers, liever „beesten ... als papier." 
Vóór den boer een jongen met een marsje op den rug, waarop: „Over- 
vloed van Brile." en een papier met „10000" in de hand. Rechts op den 
voorgrond een man (10}, disparaat over zyn verliezen, uit wiens mond een 
rookwolk opstijgt, waarin een papier, met inschrift: „Ik ben n^gfeslooft, 
met de kous op 't hooft". Geheel rechts zit een heer (13) op een ledige 
kist, met opeDgevallen deksel, waarin men leest: 

„'k dagt dees Kist vol geldt te krygen, 

De uytkomst zyn maar Paarde vjgen.'* 

Voor de kist ligt nog- een tweede papier, met: 
.jWie troost my in myn droefheyt, 
myn kist is leeg 5 wee wat spyt." 

De mistroostige man, wiens hoed vóór hem op den grond ligt, leunt 
met den linkerarm op een op tafel liggende plaat, waarop Phaëton 
uit de lucht vallend is afgebeeld. Op een andere kist zit een heer (11) 
met den rug naar den beschouwer, die door een verrekijker den arbeid 
gadeslaat der gravers aan 'tutrechtsch kanaal (21), welke links op den 
achtergrond druk bezig zijn. Achter de tafel staat een dame, die volgens 
't papier dat zij in de handen heeft, haar man (13) die weenend tegenover 
haar staat, troostend toespreekt: ,.lliyu Lief zyt wel gemoet, Denkt wat 
gy «nog Erve moet." Rechts op den tweeden grond ziet men het „Dol- 
huys'' (14), waarin reeds een , jiegotieerder in wind" is opgesloten, terwijl 
er twee naar den bewaarder komen met de vraag: „Wy soeke Logys". Iets 
hooger, aan deze zelfde z\jde, trekken twee mannen (16) naar „Viaanen" 
dat op den achtergrond gezien wordt, terwgl „Het hinkend Paard" (16), 
volgens het vers, achteraankomt. Op het dak van 't Dolhuis zit een jongen 
(17} wiens vliegertouw . breekt door al te groeten wind, terwijl een molen 
(18) door dezelfde oorzaak door de vang loopt. Tusschen den molen en 
de reeds genoemde utrechtsche gravers is een karos (19) afbeeld, waarbg 
een „Gront brief" ligt, terw^l rechte daarvan een ruiter staat, a^eete^eq 



Digitized by 



Google 



2o6 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 172O 



van zijn paanlje, dat . jjfelt '«cheyd''. Onder dit paard ziet men een varken- 
drijver (20) .,Vnn Wee^p.'": links naast het lint. ..Staan'" twee mannen 
(•22) ., 't samen in de \\xgt te schermen/', rechts van 't lint, in de lucht, 
een kasteel (23) als 

'teynde van de klugt. 

Men bouwt Kasteelea in de lugt." 
De ..Toeffifl" is een verheerlijking- van Amsterdam en begfint: 
..ö Amsterdam beroemd door 'tloffelyk regfeeren, 
Der wyse mag-istraat en agtbre Borger Heeren, 
Gelukkig magtige en moeder Stad aan het Y. 
Dat gy niet mee vervalt tot deese gekkemy." enz. 
Gravure br. infol. z. n. v. gr. Van deze prent ken ik maar één staat 
(Muller No. 3548, Stephena No. 16BÏ.). 

3468. — 14. .,Quincampoix in Duigen.'' 

Inschrifl in den boven.sten plautnind van een spotprent op den wind- 
handel. Het 14-regelig vers van .,Philadelphus" (G. Tysens), aanvangende: 

..Law die vry warm vry heet van kruin, 

Het volk leid dapper om den tuin, 

Moet Ambachtslien niet tergen' enz., 
dat in twee kolommen onder de plaat is gegraveerd, zou doen vermoeden 
dat het op parijsche toestanden doelt, te meer daar links op den achter- 
grond de Tuilerien gezien wordt, ik geloof echter dat de teekenaar een 
afbeelding heeft willen geven van het koffiehuis in de Kalveri^traat. dat 
men te dier tijd ..Quincampoix ' had genoemd. De geheele voorstelling 
geeft een bijna onbeschrijfelijk tooueel van verwarring te zien. De tweede 
grond op de rechterhelft der plaat wordt ingenomen door het bedoelde 
huis, dat als een kermiskraam afgebeeld is, in de hoogte gebouwd en 
met een plankier er voor; aan de linkerzijde hangt een vaandel waarop: 
,.Het Spul is uyt". De ruiten worden met stee nen ingeworpen, de planken 
er aan de zichtbare zijde met haken uitgetrokken; alles vecht, zoowel 
binnen als buitenshuis. Links giet een vrouw uit het venster een pot water 
ledig; rechts schopt een zeeman een tafel om, waardoor ketel, kan, 
pijpen, enz. op 't omlaag staande volk vallen. ,.Bomba'(rio) ligt. door 
mannen en vrouwen geslagen en getrapt, voor op 'ttooneel en werpt 
akties van ..100', ..lOüO' en ..2000" onder 't volk, dat links daarvan 
Merkurius op een schild omhoog houdt. Deze beefl in de rechterhand 
een speer met vrijheidshoed waaraan een vaandeltje: „Voor 't gemeen", 
terwijl de wapens van Haarlem. Arasterdam en Leiden om zijn middel 
hangen. Rechts ligt een bijna ontkleed man (Knight) op den grond, om- 
ringd door „Zuyf'zeeakties; van welke kompagnie hij bestuurder was, 
het om hem heenstaande volk heft o. a. zijn met rozen bezaaide jas- 
„tot buyt" omhoog. Een weinig naar links, bijna in 't midden op den 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAPBEKBL ÜBR DWAASHEID 267 



voorgrond, wordt een persoon (volgens Stephens de regent van Frankrijk 
maar, naar ik geloof, Law, daar de schotsche harp op den broek wijzen 
kan op Law s geboorteland en de lelies op de fransche bescherming), 
op wiens borst men leest: „Ik salt niet weer doen", door een woedende 
menigte van zijn kleed beroofd, en, onder het omhoogsteken van een 
papier, waarop .,81aa doodt", met allerlei voorwerpen: hamer, stoel, stok, 
ztiug, boor. wafelijzer, kolf, enz. gedreigd. Op den grond liggen aan zijn 
voeten .,Mi88ippe." {sic) en .,Missippi' [sic] aandeelen. Geheel links rijdt 
een koets met vier paarden, waar de bedreigde persoon blijkbaar uitge- 
stapt is. tegen de menigte in. 

Links in de wolken een leeuw (de Hollandsche), die den rechterklauw 
op de wapens der drie nietgeaktioneerde steden houdt, onder wiens 
achterpoot een papier ligt met: ..Hier van duun ' en die met het zwaard, 
dat hij in den linkerklauw heeft, een dog [Engeland), met ..do Zuyt" 
in zijn poot, een gekroonde haan (Frankrijk), die een „missippi" [sic) 
aktie vast heeft, en verscheidene vogels verja:igt, die waardelooze akties, 
door een O aangewezen, in den bek hebben. Van deze plaat is mij clechts 
eén staat bekend. (Muller No. 3540, Stephens No. 1653). 
3469. — 13. ..De ROTTEge BLAAS-balg, en de Geest van ERASMÜ8 

zwervende uit zyn Geboorte Stad naar de DRIE OngeACTIOiieerde Vry- 

steden van H§". (Holland). 

Opschrift boven een gegraveerd 62regelig vers, in vier kolommen, dat 
de verklaring geeft der cijfers 1 — 13. voorkomende in >ieze spotprent op 
den windhandel te Rotterdam. Voor een zuil, waarteger. de w- j^ns der zoo- 
genoemd niet-geaktioueerde steden Amsterdam, Haarlem en Leidei) h. n^^ea, 
welke door een engeltje (de Faam) gekroond worden, nen.e -^ Merliurius 
(4), die op die wapens wijst en Erasmus (3), in pelgrimskleed, afticheid \an 
elkaar, daar de laatste, met rei.szak, waarop: .,Goe rys" in de rechter- en 
wandelstaf en kruik in de linkerhand, zijn geboortestad verlaat uit schaamte 
over haar dwaasheid. Terzijde van het engeltje: „Hoe quader naam de nyd 
verkrygt Hoe meer de Faam der wysen «tygt.' Een welgesteld Rotter- 
dammer (2). die rechts op de plaat op een moUeval zit. om daar blinde 
gravers (zinspeling op Utrecht) mede te vangen, vertreedt het recht, daar 
hij zijn voet op de schaal der gerechtigheid heeften strooit, door de inblazin- 
gen van Bedrog (1) gedreven, allerlei akties uit, die de volgende inschriften 
hebben: ..Rottege Actie", ^AVy zyn met de Rotte Maas", ..Verlaat ons 
niet Mercuur", „Narre schat", ,, Eerste Bedervers", „Veegerje P^ mee", 
,, Hopman der Windschutters'. Vóór dezen man zit een aap, met boven- 
schrift: „'t Was ons Bedryf"; onder hem: „'k Wil de schande Van den 
Lande Slechs verbranden". De aap blaast een vuur aan en werpt daar 
twee strooken papier in, waarop men leest: „Wind blaast vuur aan En 
moet er door vergaan 't Lyt in «de as". Links staan twee mannen (5 en 0) 
bij een kist gevuld met kool en blaasbalgen; de een heeft vier sleutels 



Digitized by 



Google 



268 QBOOT lAïfiUUL J>BB DWAASHHID IJSO 

in d« roohUrkaod, de Ander trekt xich in vertwijfrUng de pruik af. 
Tegen de kiat staat een epade, waaria gegraveerd ia: „Een goude eekop 
Voor die *t eerst vat op'; daar omheen ledige geldzakken, waar onder: 
,,De drommel in specie''. Rechts vaa die zakken: 

„Daar ia al veel gegeeg^n {iic) 

Maar waar ia 't geld gebleeven". 

„De zakken moeten nog eens vol 

Dan grnaven wy als dol." 

Van een hoog-e rots storten zich twee „Gentelmans" (7) omlaag, terwijl 

hun schip (8), dat door vleugels (en dus door wind) voortbewogen wordt, 

zonder lading ,,8nel weerom" komt. In de (Zuid)zee ligt een man (9) op 

*tpuut van verdrinken, hoog boven hem verduistert de (Zuider)zon (10). 

Rechts van de zuil, boven Erabmus, een tweede schip met vleugels (11), 

doch ook zonder lading, waaronder: 

„'k Vlieg ras naar de Zuid 

Eer 't heel is verbruid". 

Iets lager en meer rechts een vleermuis (12). volgens 't vers de West- 

indische kompagnie. In den rechterbovenhoek een ooievaar (13) met een 

paling in den bek, en met het onderschrift: 

..Ik heb by't H^: (Hof) wel eer voorapelt 

Een doodiyk oproer en geweld". 

In den bovensten plaatrand is gegraveerd : „De Eklips der Zuider Zon 

doet veele in 't duister zitten Veroorzaakt door de onpolitike Maan der 

n 
Br " (Britten). Onder 't hollaudsche vers een 89regelig verklarend 

h-ansch vers. in drie kolommen, met het opschrift: „L'actieux souflet, et 

Ie geuie d'Erasme, (juitant la Vil Ie, oü il naquet {sic) pour aller voir les 

trois villes non-Actionées d' Hollande". Gnivure in-fol, z. n, v. gr. (Muller 

No. 3550, Stephens No. 1654-). Van deze prent zijn mij twee staten bekend : 

a de hierboven beschrevene. 

b Geheel als de vorige; het laatste woord ,,op" in 'tiuschrift in de 
schop links, dat in den vorigen staat bijna onleesbaar achter aan den 
tweeden regel stond, is hier afisonderiijk op een derden reg^l gegniveerd ; 
in het eerste tweelingvers rechts van de ledige zakken staat hier ,.ge- 
geeveu", in den vorigen: ..gegeegen", en in 't opschrift van 'tfransche 
vers hier: .,uaquit" in de vorige ., naquet". 

Zie voor de rotterdamsche kompagnie mijn opstel in het Botterdamich 
Jaarboekje. Zesde jaar ganrj. Rotterdam 1899. 

3^70. — 16. „De Regte Afbeelding der Wind Negotie Gehouden in 
de straat van Quiuquempoix tot Farys." 

Opschrift boven een 52-regelig vers, in drie kolommen, gegraveerd 
onder een spotprent op den windhandel. Het opschrift wordt in* 
tweeen gedeeld door een cartouche, waarin: „Eue Quin quempoix en 



Digitized by 



Google 



1780 GROOT TAFBRB«L DBR DWAASHEID 269 



l'Année 17t^*'. Bötoh in de cartouche een pi^kroond maflker, aan iedere* 
x^e een hoorn des oTenrIoeds; uit beide Tallen munten en papieren. 
Op de papieren links leest men: „action etc'*, „porte", „accep,*' 

ITit de eerste verdieping van een huis, links op den achtergrond der plaat, 
ziet „Law" op de in de straat verzamelde menigte neer; bg hem hangt, aan 
een in den muur bevestigd ijzer, de „Actie klok." Aan een over de straat 
gespannen koord ziet men, ongeveer op 't midden, de „Missisippi Lan- 
taarn.'' zonder licht; rechts aan 't einde drie stroppen : onder den eerste, van 
links af: ,,Hier syn Stroppe", onder den derde: .,Wie Koopt Stroppen.'" 
Onder dezen laatste buigt zich een man uit een openslaand venster, grypend 
naar een vallend papier, waarop „Dat ten gevallen." Tegen den muur onder 
den man : „Nuw moet ik voort Want d' Actie Ontvalt myn". In de luifel 
van het huis daar naast: „Wat Denkt gij van die Actie"; in 't venster 
daaronder, kennelgk doelend op den uithangenden sleutel, ,,ik Sluijt en 
Onf luijt'. In den rechterbenedenhoek der prent staat een afsonderlijk groepje 
vechtende personen, waarbij een hellebardier, in wiens jas .,Eom na de 
Cachot ', wat hy blijkbaar tegen den man zegt op wiens rug men leest 
„Og wat vallen my die Accie 8 waar etc" en die. aan ean jongen achter 
den politieman, een pakje geeft, dat hij gerold heeft. In de jas van den 
man, die den zakkeroUer met een stok dreigt: ,.Weg Akkeist". Achter den 
laatste, die door een hond in 't been gebeten wordt, valt er een voorover, 
in wiens mouw staat: „Wat doen ik hier". In het kleed van weder een 
ander, en die, achter den hellebardier. zich de haren uit het hoofd trekt, 
leest men: „ik weet geen Raad". Op de trom van den omroeper, 
tUR.<{chen deze groep en de menigte links: „Wie koop in de Bank"; 
links van dezen staat „Bombario", wiens bult als lessenaar dienst doet. 
Een zevental personen op den voorgrond in de linkerhelft der plaat, 
hebben papieren op mantel, jas of japon, waarin, van links naar rechts, 
de volgende inschriften: , .Project van Missisippi", ..Remcdi Voor de 
Accion:", „8y dring mijn dood", „Madam kan gij U Actie houw", „Dat 
Sweer ik tJ bij mijne Trouw.", „o Actie ik moet na de Galei", „Koop 
maar Acties", .,ik bid om Tlytkomst"; naast den persoon, die 't papier 
met het laatste inschrift en een rozekrans in de hand heeft, staat een man, 
die zijn schoenen laat poetsen; onder dezen: 

.,Die met syn Actie is verlegen 
I^aat met haast Sijn Schoene Yeegen", 
tervT^jl in den linkerbenedenhoek onder een zittend man, weinig in 't oog 
loopend staat: „Notaris int Donker". Gravure br. in*fol., naar en door A. 
Humblot, met adres van G. Duchange te Parijs, pasklaar gemaakt voor 
'thollandsch publiek door de hollandsche inschriften en het vers onder 
de plaat, dat aanvangt: ..Waar eertijds 't Grieks Atheen' vermaard" enz. 
(Muller No. 8551<r, Stephens No. 1655). Van deze prent is mij maar 
een ilaat bekend; Muller vermeldt echter onder No. 8551& de oorspron- 



Digitized by 



Google 



270 GROOT TAPBRBBL DBB DWAASHEID 1720 



kelijke fransche prent, zonder inschriflen of verzen. Ook is hier nog* ann- 
wezi|^ een uitnemende duitsche kopie, die ik als variant laat volf^n 
onder afzonderlijk nommer. 

8471. — 16«. „Abbildung" des auf der Strase Qvincampoix in Pa- 
ris entstandenen so berübmten Actiën = Handels.' 

Onderschrift, met duiUchen tekst in proza van 54 regels, g-e^j^veerd 
m twee kolommen onder dezelfde voorstelling', maar in andere gravure, 
van de voorgaande plaat. In 't midden, tusschen de beide kolommen tekst, 
het borstbeeld van ,.I. Law." van voren, naar rechts, op voetstuk, in 
ovaal, waarachter Geveinsdheid staat met twee aangezichten, in de rechter- 
hand een hoorn des overvloeds met g-eld en rozekransen en een masker 
vasthoudend, met de linker een dergelijken hoorn, waaruit aktien vallen. 
Links van het voetstuk een koopman met de linkerhand daaraan ge- 
ketend, rechts een wanhopig berooid koopman die zich, op den grond 
liggend, doorsteekt; achter dezen een vrouw. Onder den naam van I^aw, 
in 't voetstuk : ,.Irus et est subito qui modo Croesus erat." Gravure br. 
in fol., z. n. v. gr.. ..Excudit C. Weigel nach den Parisischen Original." 

(N. b. M.. Stephens No. 1656). 

3472. — 17. „Bombario. o dood! Te schendig in de nood." 

Opschrifl in den bovensten plaatrand eener spotprent op den windhandel 
^ Hoorn. De plant vertoont twee voorstellingen naast elkaar; links een 
zaal. in 't 14-regelig vers. dat in twee kolommen midden onder de voor- 
stelling is gegraveerd, „'t Hoorensche Paleis Royal,'' genoemd, waarin 
de boeren, die rustig bijeen „Een lekker weesops spekje. met Een 
Hoorens pimpeltje,'' gebruikten, door lieden met Midasooren en bokspootcn 
aangegrepen worden, In 't midden, een weinig nanr rechts, op den voorgrond, 
heeft de Dood Bombario (de verpersoonlijkte windhandel?^ vast. De bak. 
met het inschrift: „Bombar io", is hem van den hals gevallen en al de 
papieren, die er in waren liggen op den grond Men leest er de volgende in- 
schriften in : ,,00", .,00''. „00' . ,,Wie topt nog', ,00", ,.gelt sugt" (niet, zooals 
Stephens heeft: ,,money seeking" maar ..covetousness"). ,.'tis tog miss'', 
,.naa Viane", ,.nog meer wint'*. ..ti.sbedrog", ..Voor Armoet", ..Tot 
bederf", „00", ..Voor rys geit" (Stephens vertaalt: „for a rise in money" 
maar 't moet zijn: ..for travelling-money'' i. e. naar Vianen), .,Wie wil 
nog wat"; blijkens een papier onder zijn voeten klaagt Bombario ,.Ag 
meedemakkers help noü ook". 

Achter Bombario wordt een deftig gekleed heer, in 't vérs als den 
„Directeur' aangewezen, gegrepen door twee saters met speeren in 
de hand; volgens het papier dat onder hem ligt. zegt hij: .,Ik bad 
het nooyt zoo gedagt", doch in 't vers heet het, dat bij roept: ..loop, 
loop", wat in verband met de beide volgende regels, mij doet vermoeden 
dat er iets voorgevallen is met den direkteur dier hoomsche kompagnie. 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFER88L DER DWAASHEID 271 

Bij den eenen bokspoot ligt een papier, waarop: „Wj sellen uw wat 
aars leeren*'. Geheel naar links vlucht een boer, ook aangevat door één 
dier bokspooten; op een papier bij zijn voeten staat: „Ag myn"; daarbij 
ligt een vaatje, waarop: ..qwg"; een tweede boer achter den eer^tge- 
noemden zegt ,.0 spyt*'. In den linkerhoek op den voorgrond staat een 
geheel met zakken gevulde kist: „Overvloet van Goud *, waar naast nog 
meer zakken liggen, 't Is een algemeen gevecht in deze zaal. Op den 
achtergrond ziet men door een poort „Vianen", een wagen vol wind- 
handelaars, naar die vrijstad trekkende, twee vechtende mannen, rechts 
een man, die zich opgehangen heeft voor een in aanbouw zijnd huis, als 
beeld der wanhoop omdat hij 'thuis niet voltooien kon?, enz. 

Op het rechtergedeelte der plaat, met een gevleugelden zandlooper 
onder den linkervoet, de Tijd. die een gordijn wegtrekt, waardoor een 
zaal zichtbaar wordt, waarin de Gerechtigheid ten troon zit onder een 
guirlande van bloemen, met de wapens der drie niet-geaktioneerde steden 
er tusschen: Amsterdam in *t midden: Leiden rechts en Haarlem links. 
Links van den troon staat de Hollandsche maagd met speer en vrijheids- 
hoed bij het altaar met boek; rechts de Waarheid. Vóór den troon staat 
de handelsgod. die, volgens 'tinschrift in de onderste treden ..Merkurius 
klagten'*, komt inbrengen tegen het tenietgaan van den eerlijken handel 
door de windnegotie. Aan deze zijde, op den voorgrond, een dwerg met 
papier in de linkerhand, waarop: „Wie zal hy nouw vragen om raaf'; 
in de rechterhand heeft hij een net. waaruit geldstukkeu vallen. 

Links van het vers onder de hoofdafbeelding is, in achthoekige om- 
lijsting, met narrenkap op, en een blaas met erten gevuld, aan een stok 
hl de hand houdend, Demokriet afgebeeld bij een wereldbol, waarop 
men „Missisipi". „West" en „Zuyt' leest; bovenuit steekt t hoofd van 
Law. Achter ..Deraclite" zooals hier foutief voor „Democrite" onder in 
de omlijsting staat, ligt een wiel of hoepel met stok. 

Rechts van het vers is een dergelijke voorstelling, die ..Heraclite" 
vertoont, weenend bij een wereldbol, waarop zijn linkerarm rust. Hij 
staat met zijn linkervoet op een , .Groot boek" en .,K.(as) boek''. Nnast 
hem ligt een gebroken molentje, vóór hem een gebroken hoepel met stok 
(niet. zooals Stephens zegt, een gebroken ring). Het vers vangt aan: .,De 
Boertjes knappen al temaal,'' enz. 

Gravure in-fbl., z. n. v. gr. (Muller No. 35B2, Stephens No. 1658). Van 
deze prent zijn mij drie staten bekend : 

a de boven beschrevene; (Muller No. 3662a). 

b geheel als de vorige, alleen is in de kleine voorstelling links van 
het vers „Deraclite'* veranderd in ..Democrite", (N. b. M.): 
e dezelfde plaat, zeer veranderd: 

Het inschrift luidt nu: „Bombario, o dood, Gy waart geen vrind van 
Law toen gy Paus Clemens schoot." 



Digitized by 



Google 



272 GROOT TAPBRBKL DBK DWAASHEID 1720 

R^edfl uit deze wyzigin^ bUJIrt de geheel yeranderde bestemming der 
prent Ook 't veni onder de voorstellinff is door een veel pfrooter tct- 
vang^n. Dit he^d tot opfw»hrift: ,. t Cachot van Ml Kni^, Znidzee 
Actie Knssier, en de Roomse Schilderj* en Medali." 

Het linkergedeelte der plaat is in het 43reg«lig vers geheel op éezen 
benirhten kassier der Southsea company toegepast. Deze. in besrhuldigiiig 
gesteld, vluchtte naar Belgié. werd daar gevat doch terwijl men over 
zijn uitlevving onderhandelde, kocht hij zijn cipier om en vluchtte naar 
Parijs. In 17i8 kreeg hy van de engelsche regeering toestemming naar 
zijn land terug te keeren. 
Het vers begint: 

„Is 't Meester Knigt of is hy 't niet? 

Die gr hier arresteeren ziet;" enz. 
De persoon in den vorigen staat als een ..Directeur" aangegeven, moet 
nu Knight voorstellen, die. hoewel hij hier, volgens 't begin van 't vers, 
gearresteerd wordt, toch reeds, blijkens het vervolg daarvan, uit Ant- 
werpen gevlucht was: 

, die fVn man looft braaf duiten. 

En vuld ook zyn Cipier de kap, 

Doet Braband gulde rekenschap. 

En laat slechs de goede Englen fluiten:*'. 
..Yianen", dat men door de poort links op den achtergrond zag, is 
veranderd in een „Vryplaats". Alle inschriflen zijn aan deze zijde der 
plaat overigens, evenals de gehcele voorstelling, bijna dezelfde gebleven, 
alleen staat nu onder den arrestant: „M*] Knigt", terwijl er hier eenige 
geldstukken uit zijn zak vallen en onder hem liggen, die in den vorigen 
staat niet voorkomen. De rechterzijde der plaat is echter geheel veranderd. 
Met het onderschrift: „Roomse Schildery" is nu het praalbed af- 

gebeeld van den op 8 Maart 1731 gestorven paus „Clemens XF'. Vóór 
het bed staat .,Law" bij wiens voeten men leest: 
„Uit myne keel ik kak 
Veneetse Theriak"; 
(dit is niet zooals Stephens zegt: ,,Venetian Trade" maar „Venetian Treacle" 
an universal medecine) ; er liggen ook nog eenige voorwerpen die hf aan 
windmolentjes hf aan troffel en schop doen denken. Bij Law staat 
de ,, Pretendent", wien pruik en hoed van 't hoofd vallen; elk heeft 
een touw in de hand, waarmede zij de ,,Malmolen van Law en de Pre- 
tendent" in beweging brengen, die boven op den hemel van 't praalbed 
staat en zoowel zinspeling zijn zal op 't belang dat beiden bij den wind- 
handel hadden, als op de molenaarsle^enden omtrent den zoon van 
Jakobus II vroeger uitgestrooid. Achter 't ledikant staat ..Alberoni". 
boven wiens hoofd men in een lint leest: „Constitutie in de rouw."; ook 
hem valt de (kardinaals}hoed van 't hoofd. Door een koord; dat over het 



Digitized by 



Google 



1730 GROOT TAFEREKL DER DWAASHEID 273 



bt»d heenloopt, zijn deze drie personen aan elknnder verbonden. Niet 
onduidelijk schijnt hieruit te blijken, dat er te dier tijd waren, die 
meenden, dat er verband bestond tussrhen Clemens XI en bovenbeen oera- 
den. Op den heraol van 't ledikant staat een van vreugrde kraaiende 
haan (Frankrijk), een arend roet een vaandeltje in den bek, waarop 
..SPQR" en de enfifelfiche leeuw, wiens eene klauw op een wapenschild 
rust. terwijl hij in de nndere een zak met peld heeft. Bij 't hoofdeinde 
van het pmiilbed lippt een ..Conclavist''. wien door een kardinaal, die met 
eenii^e kolle^^-at; links vnn 't bed staat, de sleutels van Petrus reeds 
pen-even zij;i en de tinnr wordt annpfeboden. Onder de voeten van den 
kanliuaal: ..Nominatie Cardinaalen". Boven de post van den deurinfrang"^ 
waaruit deze ^ee.stelijken komen, han^ft het borstbeeld van kardinaal 
Conti, die den 8en Mei 1721 paus werd onder den naam ..Inuocentius XIII", 
. welke naam onder in het medaillon stnnt. dat dit portret ompreefl. Achter 
het portret ziet men een eiinfel, volprens 't vors .,Si Michüel". die den 
duivel verjpnpft. Boven 't medaillon een duif met een vredes-tak in den 
bek. Op het papier, dat de dwerg", rechts op den voorgrond, in de hand 
heeft, staat nu: „Wie zal knigt (Knight) nouw vragen o;n raat". Deze 
dwerg" wordt in het vers „Frans zwartkap" genoemd. 

De voorstellingen aan weerszijden van 't vers zijn veranderd; links 
alleen door 't wegkrabben van 't woord ..Democrite" onder de voorstelling 
en 't daarvoor in de pinats bovenin gegraveerde ..Pretendent Pretendents 
z<K>n" (James Fraiuis Edward Stuart) boven in de lijst, die de voorstelling 
omgeeft; terwijl links boven den hoepel een graftombe bijgegraveerd ia 
roet de inschriften : ..Hier is begraven de eeniggebooren met zyn vader." — 
„Hir sepuUiis cst UniTeiiitus cum Patre suo.'", zins})eling op den dood van 
Clemens en daarmede van zijn bul .,Unigenitus''. die hij in 1713 deed uitgaiui. 
De voorstelling rechts is geheel veranderd; in een cirkel, die bovenaan tot 
in de achtkante lijst komt en onderaan daar ver overheen steekt en den 
plantrand raakt, is een rad van avontuur afgebeeld. ,.Paus Inuocentius" 
zit bovenop en slingert zijn bliksems naar de „Constitutie.", terwijl hij in 
de rechterhand een geesel heeft, waarmede hij links „Law" treft, die 
omlaag vallend, hoed. pruik, aktie en blazen, met wind govuW. verliest. 
Rcht-s biedt de „Pretendent'', met een molentje op 't hoofd en met molen- 
wieken aan nig en linkervoet, den paus een „Req."(uest) aan. De linker- 
voet rust op den bisschops-staf, welke Alberoni. die onder het rad ligt, 
in de hand heeft. 

Gravure br. in fol., z. n. v. gr. (Muller No. 3553A, Stephens No. 1709). 

3473. — 18. ..Monument con.sacré a la posterité en memoire de la folie 
incroyable de la XX. année du XVIII. siècle. Ter eeuwigcr gedagtenisse 
der dwaasheid van het XX. jaar der XVIII. eeuw. ' 

Inachrift in den boven.sten plaatrand eener uitnemend uitgevoerde spot- 
prent op den windhandel. De hoofdvoorstelling der plaat, die van rechts 
XT 18 



Digitized by 



Google 



274 OROOT TAFEREEL DfR DWAASHEID 173O 



af onp^eveer twee derden der plaat inneemt, is ..Fortuna", wier gevleu- 
gelde liukervo 't htaat op het achterste nid van haren wagen, bestuurd 
door de „Zotheid", qaet een narreLkup op 't hoofd, waurop een haWemaan 
prijkt iu de linkerhand eca zotskolf en in de rechter de teugels van het 
zestal zinnebeeldige peroonen. dat den wagen trekt De Zotheid is zeer mo- 
dieus gekleed en heeft „een brede baleine rok aan". ..nieuwe zothoid vaude 
heedeudangsche tyd," zooalü gezegd wordt in de 16 regelige hoUandscbe 
verklaring in proza, rechts onder de plaat gegraveerd; daar deze rok 
opwipt, ziet men ook haar buitengewoon hooge hakken. 

De „Mer du Sud ', is afgebeeld als een jonge vrouw met één ge- 
zwachteld been en met een pleister op het andere, in de rechterhand 
een scheepsroer, waarover een lint hangt met genoemd inschrift en 
over haar rechterschouder een net met een menigte visschen er aan- 
Zij maakt met een oud man, bijna naakt en met het linkerbeen ia een 
houten stelt, die een vederkroon op 't hoofd heeft in welks rand „Misis- 
sip* (pi), staat het eerste en voorste span uit, dat den wogen trekt Een man 
met een veder door den wang gestoken en drie veere» op den hoofdband, 
waarin „We.^l" htiiat, als aanwijzing der W. I. Compagnie, vormt het 
tweede span met een vrouw, in wier gordel ..Banque" is gegraveerd 
en die een papier in de hand heeft, 'waarop: ..Prime pour la banque a 
300.'; zij vertreedt een slang die haar in den voet bijt: het achterste span 
bestaat uit een jonge vrouw met een lint om 't hoofd, waarin ,,assuran"ice}, 
en een man met zeer lange knevels en een vreemdsoor tigen hoed op, 
door Stephens foutief beschreven als een hoed met molentje er voor; 
't is een hoofddeksel als waarmede de missionarissen der jezuïeten ge- 
woonlijk in dien tijd en vroeger zijn afgebeeld; in zijn gordel staat 
(Compagnie) ,,de8 Indes'. 

Achter de Zotheid zitten een haan en een leeuw (Frankrijk en Engeland) 
en meer^naar achteren de leeuw met den pijlbundel (Holland). In de 
velling van het voorste rad van den wagen leest men: „Compagnie de 
commerce &c d'as"(surauce) terwijl in de speken de namen staan der 
,.ge-actioneerde" steden: „Rotterdam.", „Gouda.", ,. Delft". ,.Moniken- 
dam.", ^Hoom.", „La Haye.", (Alkm)..aar"', (Enkhuiz)..en."?, „Edam.", 
,,Doit'\ Een man, tusschen wiens jaspanden een vossestaart uitsteekt 
(voJgens de verklaring een der ,.opblaazers van deeze rook negotie"), 
helpt mede den wagen in beweging brengen door het omdraaien van 
het wiel. dat den „oprechten koophandel" overrijdt, welke kermend op 
den grond ligt met „lournal.", „Grand livre". ,,Memorial." en „Livre 
Brouilon ■ en een pak koopwaren, gemerkt „Q. M. n" 2", bij zich. 

De gracielijke figuur der Fortuin is als tware in een lichte wolk 
gehuld; zij strooit met beide handen akties voor de menigte uit allerlei 
stand en ge^utcht, die zich aan alle zijden om den wagen verdringt. Die 
akties hebbeu de volgende inschriflen: „Comp. des Indes", ^.Le West", 



Digitized by 



Google 



1730 GBOOT TAFBESBL DBB DWAASHBID 275 



,, Prime sur Ie Sud". ,.Aaeur(an)ce", ,.1e 8ud", „la Uoque*\ „Contraetsdu 

Sud.'\ ,.Prime de cacau.", „S*?® SouscriptioD.", ,.2e Bousc/*, „Prime de 
cacau", „Ie MississipL*', ,^8mir." en „8ud. 1? Souacription 8? Souac." 

Verborgen in een donkere wolk, terz^de \an de licbte, blaast een duivel 
zeepbellen daar tusachen; bovendien regent bet zotskappen, slangen, 
vliegende draken enz. waarb^ de volgende inschriften: „fievres", „Trans- 
ports au cerveau", „dettes", „Ocasion manquée", „Proces jnaomnies*", 
„jnnimiües", „Deeespoir Regrete", „Maladies", „Esperance", „Folies", 
„tristesse", „Banqueroutes", ,.joye immoderóe", „Consiencc", „Meurtrés". 
De wagen r^jdt af van het koffiehuis „Quinquenpoix." in de Ealverstraat, 
waarin nog verscheiden handelaars staan, doch waar, tegen de deurposten, 
de beide plakaten reeds aangeplakt z\jn, door de regeering van Amster- 
dam uitgevaardigd daags na de relletjes, die er op den 6den Oktober 1720 
plaats hadden. 

Geheel rechts, op den tweeden grond, ziet men o. a. twee mannen in 
gesprek; één van hen heeft een papier in de hand met „Bombario.** er 
op. Meer op den voorgrond ligt een man op de knieën, die wanhopend 
een aktie verscheurt, waarin „Prime sur Ie cacau", terwijl een oude 
jood, die een steen met het inschrift „Trans port" als schryilafel 
gebruikt, met een jong^mensch in onderhandeling is en een derde per- 
soon geld op den steen uittelt Schuins boven deze groep ziet men een 
papier, waarop „Prime de la Banq". Rechts van dezen steen ligt een 
kleinere, er vóór eenige gebakken steenen, waarvan die, welke 't meest 
naar links ligt, gebroken is. Geheel in den rechterbenedenhoek twee 
ratten, van welke er een aan een „Assuranc"(ie}-aktie zit te knabbelen. 
Ongeveer in *t midden der prent, op den voorgrond, zijn twee mannen aan 
het vechten ; b\j hen op den grond : „Contracts sur la banq." 

Voor den wagen der Fortuin uit vliegt de Faam naar een gebouw 
met drie ingangen; boven alle is het wapen van Amsterdam gegraveerd. 
By den middelsten, die toegang gfeeft tot „t'gekken-huis", staat er nog 
„anno." „166£" onder het wapen, en links, bQ den ingang tot „Vzieken- 
huis": „A*. MDCC"; boven den rechteringang : „arm-huis"; voor eiken 
ingang staat reeds een menigte volks. 

De linkerzijde der prent vertoont op den tweeden- en den voorgrond een 
a&onderiyke groep. Tusschen het volk, dat zich om hem verdringt, staat 
op een verhevenheid, een man, die het „eerste project om een Comp. binnen 
Amsterdam op te rechten" uitdeelt, zooals de verklaHng onder de plaat 
zegt; hy heeft dan ook papieren met „pour Amsterda" in de rechter- en 
„Projet van assurantL voor Amst" in de linkerhand, terwijl een „Projet 
d'Ass. pour Amsterd" onder *tvoIk valt Meest rechts in deze groep 
ziet men twee lieden elkaar iets influisterend, waarvan een jonge zakken* 
roller gebruik maakt om b^ één van hen zijn slag te slaan. 

In den linkerbenedenhoek staat een tafel waarvan slechts twee pooten 



Digitized by 



Google 



276 omooT tafbEbkl der dwaasheid 17^ 

xiehtbaar iQd; rechti daanran' zit een heer op een eenigziiu arfauiss 
steanden matten stoel, terwQl z^n linkerbeeii 'nózig op een tweeden ligt 
eo de Knkerhand, die een wandelstok met linten vast heeft op de leaning 
rast Een heer achter de taüsl spreekt hem aan; achter den laatste o. a. 
MO jongen met een „toYer1ant"(aarn). 

De lynen. die de ▼oorstelling Tan den tekst scheiden, worden in 
*t middea Tenrangen door twee linten aan weerszijden van een krans. links 
nit distels, rechts nit bloemen bestaande, waarin een ,,dubbeld Hoofii. 
het een" (rechts) vjong en schoon, met roozen vercierd. verbeeld de schooce 
schyn des windhandels, de andere" (lii^ks) „oud, en a%emat van droef- 
heid, vertoond het einde of gevolg met het latjns devis. dat beteekent 
Schyn bedriegt." Het inschrifi der linten, van links naar rechts gelezen, 
is: ,3. Picart fecit 1720. Desinit in luctum species fonnooa 

•upernè Hor. Art Poet'* Boven de hollandsche verklaring, rechts onder 
de plaat, staat in twee rQen: 

„Wat volk wat eeuw zal dit bedryf geloven 

Nu gierigheit de wysheit heeft verblindt 
Door zotte hoop, gebouwt op rook en windt, 
Daar menig ziet zyn geldt en rust verstoven. 

Wyk, bobbelspel: de wyze Raadt aan 'tY 
Bedwingt den loop van deze razemj." 
links onder de voorstelling staat de firansche verklaring met het 
volgend d-regeüg versje, ook in twee rijen, er boven: 

„Qui Ie croira? qui Teut jamais pensé? 
Qu'en un siècle si sage un Sistème* insensé 

F^ du Commeroe un leu de Ia Fortune? 
Et que ce leu pemicieuz 
Ensoroelant leunes & vieux 
Remplft tous les Pays d*une yvresse commune?^ 
De ontwerp-teekening van Picart berust in 's Rijks Prentenkabinet en 
is omgekeerd en eenigszins afwijkend in ordonnantie. De man met de 
beenen op den stoel is hier rechts afbeeld, de jood bij den steen echter 
niet links, maar naar 't midden, daarentegen de vechtende mannen aan de 
linkerzijde. In de teekening zijn geen inschriften, dan alleen bij de 
personen die den wagen der Fortuin voorttrekken. De teekening is SS cM- 
breed en 21.5 cM. hoog; de oorspronkelijke gravure S7.4> cM. breed en 
met het onderschrift 278 cM. hoog; de kopie heeft 86.6 cM. breedte 
en 27.4 cM. hoogte. (Muller No. S558, Stephens No. 1627). 
Tan de prent zijn mij zes staten bekend: 

«, de hierboven beschrevene: ik zag dezen alleen in 's Rijks Ptenten- 
kabtnet. De wanhopige man, die rechts terzijde van den steen gekDiekl 
ligt, is óéÉT m 't geheel niet gearceerd, e^nrnin aTs het papier dat hij 
verscheurt en vraarop dus „Prime sur Ie cacan" zéér duidelijk leesbaar is. 



Digitized by 



Google 



1720 OROOT TAFEREEL DER DWAAgHEID 277 

b geheel als a; alleen zijn de wanhopige man en het papier in z^n 
haud gearceerd. 

Van dezen staat is in 's Rijks Preatenkabinet een exemplaar op chineesch 
papier, iets wat voor dien tijd buitengewoon mag genoemd worden ; daar het 
gebruik, om exemplaren op dit papier te trekken, van veel later tijd dateert 

Er kan van deze plaat ook nog een zeer bizondere afdruk bestaan, 
dien ik niet ken, maar waarop ik toch hier de aandacht vestigen wil. 
In de levensbeschrijving achter de Impotture* innocentes wordt n.1. ver- 
hauld dat Picart eens uit Indië een partijtje gekleurd zijdepapier kreeg, 
aan eene zijde bestreken met een zeer dunne pdte van verschillende 
kleur. Hierop drukte hij zijn koperplaten af en daar *t papier bizonder 
glad was, waren de prenten zoo prachtig als teekeningen. Vier stellen 
van zijn geheele werk (en dus ook zeker deze prent) zyn er, volg^ens 
genoemde beschrijving, op dit papier getrokken; één stel kwam in het 
bezit van een Engelschman, terwijl C. Kramm in zijn boek: De levens 
en werken der kollandscke en tlaamsche Autist schilders i. v. Picart, mede- 
deelt een plakboek te bezitten met verscheidene dezer platen op papier 
soye. Alle pogingen, die Picart aanwendde om van^ditzelfde papier nog 
meer te krijgen, mislukten ; zoodat het bij deze proeve is gebleven. ') 
Daar de ïmpostures tamelijk zeldzaam zijn, achtte ik deze mededeel ing 
hier niet misplaatst. Een afdruk op dit papier vuu een bijbelprent en een 
bij vergissing? op de keerzijde van zulk een vel gedrukt portret van den 
hertog van Tarouca, eigendom van den heer C. van Ommeren, zijn de 
eenige exemplaren die ik zag. 

c—f de hierna op blz. 396—298 als plaat 27 I— lY beschrevene. 

Er bestaat van deze prent een zeer bedriegelijke kopie in vier staten, 
waarvan b Qn d onder No. 27 (b1. 299 hierna) vermeld worden. Het 
grootste verschil ligt in de afmetingen der plaat en alleen door een 
nauwkeurige vergelijking zijn eenigzins in 't oogvallende afwijkingen 
- vast te stellen tusschen een bepaalden staat van de oorspronkel^ke plaat 
en haar kopie, vooral omdat beide, voluit den naam van B. Picart als 
graveur hebben; bij elkaar gezien wint de oorspronkelijke het echter 
verre in geestige en fijne afwerking. Muller heeft 't later ontdekt en maakt 
er eerst in zijn Supplementdeel. en dan nog onnauwkeurig, melding van. 

De kopie a verschilt in 't volgende met de oorspronkelijke prent: 

Zij is, den plaatrand er onder begrepen, ongeveer 8 mM. smaller en 
4 mM. lager. 

In plaats van „Livre Brouïlon", zooals in het origineel op een der 
boeken staat heeft hier het woord „Brouilon" geen trema. 



1) De heer J. Philip van der Keilen deelde mij mede dat hy in z\jn 
jeugd verscheiden prenten van Picait zag op dit papier gedrukt Dit 
neemt niet weg dat ze nu bijna niet te vinden z^jn. 



Digitized by 



Google 



278 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 1720 

Op den brief, die (mder het „memoriar' ligt, is dier duidelijk een E 
en een B te onderscheiden; in deze kopie stnnn geen leesbare letters. 

De fransche verklaring^ onder de plaat heeft hier, in den vierden regel 
van boven af: ..cèlle d' Assurance," in de oorspronkelijke prent „oelle" 
zonder accent. 

De wanhopige man rechts en het papier dat hij verscheurt, tamelijk 
zwaar gearceerd, als in b van het origineel. 

Meerdere verschillen kan ik niet vinden. Wel is in de kopie de vorm 
der letters iets meer liggend, maar dit is alleen bij onderlinge vergelij- 
king te zien. 

Omtrent staat e der kopie moet ik iets uitvoeriger zijn, omdat de 
koperplaat daarvoor ten tweeden mnle male moest veranderd worden. 
Toen n.1. stant e [d. i. Plaat 27'] van do origineele gravure verscheen, werd 
ook de kopie (Plaat 27. kopie b, zie bl. 299 hierna) op dezelfde wijze 
veranderd "). 

De uitgever van de kollektieve vierde editie bezat bepaald slechts 
deze veranderde koperplaat toen hij met het drukken van die uitgave 
begon en daar de prent ..met de bekende tronien' ») de eerste was, die 
hij uoodig had. liet hij (zoo stel ik 't mij voor) de dominés in de groep 
links op de pluat ») wed<'r op hunne oude plants terug brengen; 
dit is duidelijk te zien aan de zwarte plekken bij hunne figuren en 
aan de manier waarop de steek van één der predikanten gegraveerd is. 
In plaats van den steen links *) kwam, evenals op de origineele plaat 
d en ^ en op den eersten dtaat der kopie, een tafeltje, maar men vond 
het minder noodig de weenende dame op den voorgrond links •} weder 
te vervangen door den dandy. 

c is dus de late. uitgave van de tweemaal veranderde koperplaat der 
kopie. 

Plaat 27 „met de veranderingen*', behoorde echter evenzeer in deze 
kollektieve uitgaaf, en. (ook dit is voldoende aan te wijzen), de dominés 



1) Deze staat der prent komt ook voor tegenover bl. 90 in het Eerste 
(éénig) deel van de Oesrhied^nissen der Vereenigde Nederlanden, Sedert 
den aantanfj des Jaars 1714 tot aan den Dood tan zyne Doorluchtiffe 
Hoogheid den Heere Prinse tan Oranje en Nassau, Er f stadhouder der 
Unie, in den Jaare 1751 Om tot een tertohj te dienen op de 

geschiedenissen der Vereeni'/de Nederlanden tan den heere Jean Ie Clerc, 
beschreeven door Pieter Ie Clercq. 't Amsteldam. By Dirk Onder de Linden, 
Bybel en Boekverkooper in de Kal verstraat. 1753. in-fol. Op blz. 80—90 
van dit deel vindt men een uitvoerig verhaal van den aktiehandel. 

2) Dit is de hier boven beschreven oorspronkelijke plaat. Zie voor de 
beteekenis der aangehaalde woorden blz. 297. 

S) Zie plaat %1\ 



Digitized by 



Google 



17'20 



OBOOT TAPBREEL DER DWAASHEID 278* 



werden weder Yervangen door den heer en de dame van den tweeden 
staat (No. 27 kopie b). la 't kleed der dame zijn b. v. de knoopen yan 
de ja» des predikants en zijn bef DOg zichtbaar, waarvan in staat b der 
kopie niets te vinden is. De tafel is weder veranderd in een steen met 
verzen (zie bl. 398 hierna), die echter bij vergelijking-, in de manier van 
graveeren weder verschillen. 

Deze staat is dan ook, om zijn veranderingen, als kopie d vermeld 
achter plaat 27. De dtór aangegeven verandering van „Pays" in „esprite" 
is echter foutief. 

Van het origineel bestaan nog de volgende omgekeerde kopien : 

L Bij G. Hirth, KulturffeschichtUches Bilderbuch. Leipzig en München. 
z. j., komt in Band VI onder No. 3029 een reproduktie dezer prent voor, 
die meest gelijkt op een omgekeerde kopie van a, doch met verscheiden 
verschillen. 

Slechts een gedeelte van het bovenschrift en dat nog wel verminkt tot: 
,,M07fUMBi«i OONSAORE K LA Po'' is op de reproduktie overgekomen, wat 
de reden daarvan is, begrijp ik niet; wellicht gebruikte men een beschadigd 
exemplaar, waaraan een gedeelte van den bovensten plaatrand ontbrak. 

.,B. Picart invenit' ia hier links onder de voorstelling gegraveerd, in 
plaats van in het lint midden onder de plaat, dat hier geheel ledig is, 
daar ook de spreuk uit Horatius er niet in voorkomt 

Van de zes fransche versregels, links van het medaillon, staan er nu 
aan iedere zijde drie; 't hollandsche vers is weggelaten. 

Onderaan alleen de fransche tekst over de geheele breedte der prent. 

In de plaat zelf: geen „Quinquenpoix'' boven de deur van 't koffie- 
huis. Bij hen die den wagen der Fortuin trekken: geen inschrift in 
't lint van ,.mer du sud"; geen lischbloem als klaveren aas in de kaart 
van ,.Mis8i8si"(ppi) ; een wit papier in de rechterhand van „Ba nque" ; geen 
..Pet(it)8 patez ' in het bakje van den man, die onder den rechtervoet der 
Faam bij een lantaarn staat; geen paddenstoelen en geen 4-regelig versje 
daaronder; enz. 

Kechts onder de voorstelling is de onderste helft van een graveursnaam 
te zien; daaruit moet ,.D. Herrliberger" gelezen worden; achter dien 
naam volgt: .,8culpsit 1731." *) 

II. Eveneens omgekeerde kopie, met het tweeregelig bovenschrift: 

,.Missi8ipi ou// Monument consacré a la posterité en memoire de la 
folie incroyable de la xi. année du xviii. siècle." 

Dit is hoogst waarschijnlijk dezelfde koperplaat, welke voor het origineel 



1) Den heer J. Philip van der Keilen dank ik de mededeeling dat 
D. Herrliberger (een Zwitser) een bekwaam leerling van B. Picart was 
en dus in staat een kopie te leveren, welke niet al te veel van de 
origineele prent verschilde. 



Digitized by 



Google 



278*^ OtOOT TAYBRIIL DBE DWAASHSID 



720 



dar Toorg*<^nd« reproduktie gftbruikt werd. Hei fraBiche veraje ttaathi» 
weder in xijn fifeheel liukg ooder de vooretelling; rechts, in twee rijen, 
bet volgend 6-regelig duitsch versje: 

,.8elbt. was man siht ist kaum zu glauben, 
Begierde macht die Klugheit blind, 
Und baut auf Sand, ja rauch and vrind, 
Laat sich des Qelts, der mh, beraaben, 
Vergebne Hoffaung, eitels harren 
macht alt und juug zu gleichen Narre!" 
Door een dikke streep geilheiden ia de fransche verklaring der prent 
nu weder links-, en dezelRie tekst in 'tduitsch rechts ouder de voor* 
Ktelling gegraveerd. Boven beide teksten, iu één doorloopenden regel: 
..Missiaipi oder imerwHhrendes gedachtnus, der unglaub= lichen 

narrheit vom xx. iahr des xviii. iahrhunderts." 

De uamen van ontwerper en graveur, in de vorige plaat aan beide 
lijden onder de voontelling. zijn hier verdwenen; iu *t Hnt, aan weerszijden 
van het medaillon, stAat nu, op de plaats waar in de oorspronkelijke hol- 
landsche prent .,B- Pioart fecit" gegraveerd was: ..D. Herrliberger fedt. 
174d/' en verder de spreuk uit Horatius. 

De in.schrifVen, die op de vorige plaat ontbraken, zijn hier alle ingevuld 
en ouder de paddenstoelen staat de volgende 4-regelige slechie vertaling 
van het hollandache versje uit de oorspronkelijke prent: 

„Der Pobel ist achnell gleich dem Schwam erschinen, 
In kurtser Eeit gfekomen und verschwinen, 
Bez&hm dein Lust uad drifft, 
Sie steken voller gift'* 
Het pak koopwaren onder den wagen, in de oorspronkelijke prent gs- 
merkt ..Q. M. n^ 2.', heeft in de vorige ,.S. O. n^ 2.*' ; van dit inschrift 
is in dezen staat de O zichtbaar veranderd in een Q. 

Wat de reden kan geweest zijn dat deze prent, die op het jaar 1720 
ook wordt vermeld in W. Drugulin*s RUtorUeker Bilderatloê. Lage^ 
Katalog. Vierte Abtheilung. Lpz. 1807 (No. 3688), in 1742 nog eens op 
deze wijze het licht zag, kan ik niet verklaren. 

Eindelijk komt er, volgens Stephens, een kopie voor in één der uitgaven 
van Madame de Sévigoé. Lettres. Tomé XII. 1® Partie. 

Behalve deze beide omgekeerde kopiön bestaat er ook een engelsche, welke 
ik echter, als geheel op Engeland toepasselijk gemaakt, hier slechts 
vermeld. (Zie de beschrijving bg Stephens, Cat. Brit. Mm. No. 1699). 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFRRKEL DER DWAASHEID 279 



347*. — 19. ..De Waereld is een .speel Toneel, 

Elk speeld zyn Rol en kryg^t zyn deel. 

I. Vondel.' 

Spotprent op den windhandel met bovenstnnnd gfegraveerd inschrift 
aan weerszijden van een soort troonhemel. |?evormd door dat ö^edeelte 
vnn een ^rdglobe. waarin de ..Missi'^ip' (piK ..Zuyd" en ,.We.st' lifirgen. . 
De /landlooper van den Tijd is er midden op g-eplaatst. Links djiarnaisït 
een engeltje met narrenkap. een volle g-eldzak in de rechter-, een molentje 
in de linkerhand ; het werpt een menigte akties vnn allerlei waarde naar 
beneden, waar ze door den dnivel in een net opgevangen worden. Rechts 
een engeltje weenend, omdat de zinnebeelden van geloof, hoop en liefde 
naar beneden vallen, waar ze echter door een engel in een doek wonlen 
verzameld. Beide laatste figuren zitten op het doek. .dat van den troon- 
hemel afhangt en eigenlijk een tooneelgordijn verbeelden moet. De Tijd. 
die 't gordijn opent, staat rechts op de trappen van 'ttooneel. waarop 
het volgende voorgesteld wordt: 

Links komt, voorafgegaan door den duivel en gevolgd door een aantal 
windhandelaars, de dauphin het tooneel op, met een mantel om. geheel 
bezaaid met slangen, waartusschen een rattenval is afgebeeld. Hij zit 
op den rug van Bombano, en wordt geleid naar den raad der goden, 
die op den achtergrond afgebeeld is in wolken, voor den ingang 
van een tempel, waarboven het wapen van Amsterdam staat, door 
de Faam met een lauwerkrans versierd, omdat deze stad. evenmin 
als Leiden en Haarlem, een korapagnie oprichtte. In dien godenraad 
treden rechts Merkurius en links Themis als beschuldigers op van de 
bubbelheeren. die door Jupiter irejaagd worden naar den „Tartarus" en 
,,Cerbrus Vuursmoel'. zooals 't3fregelig vers van ..Philadelphus " zegt, 
dat, met het opschrift: ..Cnstiirat ridendo mores.', in twee kolommen 
onder deze hoofdvoorstelling staat. Ond«T aan de trappen van 't tooneel 
geeft een zinnebeeldige groep nog het volgende te zien: In 't midden 
de Waarheid met een vlammend lemmet in de linkerhand, die ..'t Bedrog 
in den handel" zijn grijns afneemt; uit den omgevallen bak. dien de laatste 
om de schouders heeft, komen allerlei papieren, waarop: ,.Tk niet meer", 
,.Ik heb gedaan". Rechts van 't Bedrog ligt de Nijd ..vertrcen', zooals 
't vers zegt; naast hnar een wereldbol, waarvan Mis.^i,sippi bovenop ligt en 
die rust op den rug van een e^nd: , De wereld op 't end"), Law die er 
in zit en tracht zich er uit te werken, heeft een papier in de hand waarop: 
„hoe kom ik hier uit." Achter de wereldbol twee kinderen, 't één bellen 
blazende, 't ander met een rattenval bij zich en alzoo zinspelende op wind 
en bedrog. Links zit Standvastigheid met het wapen van Leiden bij zich, 
terwijl de Rede achter haar .staat, bij wie een engeltje dat het wapen 
van Haarlem omhoog houdt. Geheel links Minerva met de hand op een 
bijenkorf waarbij een baal goederen, een rol tabak, een tak en de staf 



Digitized by 



Google 



280 OKOOT TAFKRKEL 1>ER DWAASHEID 172O 



van Merkurius. ais beeld dat de handel weder herleefde. Aan iedere zijde 
van deze hoofdvoorstelling is een breed plint, elk met drie voorstellingen 
er in en nog één er boven en é*Mi er onder. 

De beide boveu^te en de beide oi.der^te vooihtellingeu zijn in geJii^u- 
ret'nio li'rgcnde ovaion en mnken een geheel uit. Het eer&to links 
bovenaan \oi toont t vertrek vun een schip naar de Mit-sisippi. met het 
onderofhriit: 

..Na Mishisippi Mannen braaf. 

Het zy als vry gezel of Slaaf." 
Kerhts bovenaan is afgebeeld hoe men het beloofde land nadert : aan de 
klist twee inlanders, met een papier, waarop: ..hier valt niet te vegen". 
Onder deze voorstelling: 

. Kik pas. Z') dra hy maar aan land 

Geraakt, op t plukken van de plant." 
Liuk« onderaan zijn de g'Uidzoekers geland en gelasten uu aan de 
inlanders, die hun van ulles brengen: 

..Haal aan. jouw naakte dieven breng, 

My \oonleel of ik speel béheng." 
Hechts on<leraan bezien zij recht voldaan de schatten, die men hun 
bracht en zeggen: 

..("acttu, en Suiker, en rood Goud 

tls alles goed. myn woord vertrout." 
De berijmde onderschriften zijn alle, evenals bij de overige nog te ver- 
melden voorstellingen, op een draperie onder de afbeelding gegraveerd. 

De zes teilen de plinten geplaatste afbeeldingen, in ingebogen acht- 
hoekig lijstwerk, staan elk op zich zelf en stellen allen vergaderingen van 
aktinnisten voor. Links bovenin heeft een der aanzittenden, die een globe 
als zetel lieeft en wien de duivel met een blaasbalg in 't oor blanst. een 
papier in de hand. waarop: „mi^sisippi KKKJOO", terwijl bij hem op 
den grond twee papieren liggen; op 't één staat ..mi.ssisipi 1000" op 
't zichtbare gedeelte van 't andere „lÜüO". Op de ruggen der stoelen 
Iransche lischbloemen; dit doelt dus op den frauschen windhandel. Het 
onderschrift is: 

„Hier smeed men de Concepten vast 

Om Goud te zoeken by de Inst. ' 
Hechts bovenin hangen tegen <len muur twee aktien : ..Suyt StHH) '. 
..Suyt 1000*, terwijl tegen den rug der bank waarop de aanwezigen 
zitten, rozen zijn afgebeeld; dit staat dus met de engelsche bubblecom- 
pagnieu in verband. Er onder lee.>t men: 

..Om aardsche schat daar elk na tracht 

Wort alles op t Tapyt gebrngt." 
In de middelste voorstelling links ziet men in één der stoelen eenW; 
tegen den muur papieren met ..west 18Ü00'\ terwijl een der personen aan 



Digitized by 



Google 



17^ 



GROOT TAPEKBKL DKB DWAASHEID 281 



tafel een papier vertoont met .,we8t 1000". Het twee-regelig versje luidt: 
..Ia Heeren in America 
^H 't altijd Winst en nimmer schaa**. 
De onderste links is de eerste voorstelling, die direkt met den holland- 
K'hon windhandel in verband staat. De teekeiiing der koatumes is zeer 
karakteristiek holl mtls'-hj bij alle is trouwens goed rekening gehouden 
met de laudsgebruiken. Hier haii^t tegen den muur een papier, waarop 
„enkHuisen"; een matroos staat met een haring in de hand voor de tafel. 
Onder de voorstelling: 

„Hei sellement de Compeny, 
Brengt ons die schoone kluiten bij". 
De middelste voorstelling rechts doelt op Utrecht. Niet alleen ziet men 
door een raam op den achtergrond den utrechtschen Domtoren, en 
meer naar voren een drietal gravers, maar tegen den lessenaar, waarachter 
een der aanwezigen zit te .schrijven, is 't utrechtsche wapen aangebracht ; 
tegen den muur hangen papieren, op 't bovenste staat: ,,Uytreg 10000". 
Het mi.Htroobtig onderschrift luidt: 

„'t is mis, en 't werk is niet zoo ligt 
Te doen. zegt Jerfaas. voor het Sticht". 
In de derde en laatste rechts hangen akties tegen den muur, waarin: 
„Swol 100 g". 't Schijnt deze kompagnie goed te gaan, want links staat 
een kist boordevol met zakken geld, terwijl er reeds een menigte naast- 
liggen en op den achtergrond een groot aantal personen nog zakken 
komen aandragen. De vergaderde heeren maken er ondertusschcn goede 
sier van, zooals ook 't versje zegt: 

„Sleep aan den bruy. hol over bol 
Zo leefd men lustig binnen Zwol." 
De aanvang van het vers doet vermoeden dat van denzelfden maker 
ree<is een viertal platen over den franschen windhandel verschenen waren, 
het begint: 

„Heer Arlequin, op 't Fraiisch Toneel, 
Vertoond ons, hoe het Vyfde deel 
Van 't Actiespel, een treurstof teeld 
Voor hem. die de eerste hoofdrol speeld." enz 
Ook deze plaat is door Stephens zeer minutieus en over 't algemeen nauw- 
keurig uitgelegd; hij heeft echter de voorstellingen in ovale cartouches 
niet als een afzonderlijke serie beschouwd. Van deze prent is mij slechts 
één staat bekend. Gravure in-plano, z. n. v. gr. (Muller No. 3554, 
Stephens No. 1659). 

8*75. — 20. ,.De Verslagen actionist in de stoel met rinkels, overreeden 
geweest van 'tgeLAUWerd paard van Troje". 

Gegraveerd öp.schrift boven een 44-regelig vers, in vier kolommen, de 
verklaring gevende der cijfers 1—12 in de plaat. In 't midden der prent zit 



Digitized by 



Google 



282 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 1720 



een aktienar iu een kinderstoel (1) zeepbel 'en blazende; hij heeft een narrenkap 
op 't hoofd waarop een ..grypvogel" [zucht naar winst), die hem in den 
schedel pikt. Achter hem een trofee vau vlaggen; op één die uitwaait, 
leest men : ..Compagnie van de geraakte van de Molen door Bobbels Ca- 
priolen". Hg wordt in 't vers sprekend ingevoerd en deelt mede dat 
't „GeLAUWerd Paard van TROJEN , dat gpuden bergen waard geacht 
werd. hem had overreden. Dit paard, met lauwerkrans om den kop (12), 
staat iu den linkerbovenhoek op een berg, Liuks van den man in den 
kinderstoel staat zijn vrouw weenende; zij zegt: 

..'k Verknies me ach my elendig wyf 
De kleeren vallen my van 'tlyf'. 
Iets lager en een weinig links 's mans kinderen; bij wie staat: 
..Door vaders malle koop dat de aktien hoog reesen 
Eu nu maar wind zyn. zyn wy droeviger als weesen". 
Ouder den stoel leest men : 

./k Was togtig als een Actie kaler 
noch Bobbel ik met wind en water". 

Üjdor dit onderschrift is een kat afgebeeld, die akties o^itlast: 
„Muskus (.^ivet 
papier kActie. 
De zoete reuk heeft veel gekost 
En meeiiigs beurs gelost 
't Profyt vlied nu te post". 
Een weinig rechts van de kat, is een kuiken zonder kop afgebeeld, 
waarnaast men leest: 

„Dit actie kuiken zonder hoofd 
Is wis van bryn beroofd". 
In den rechterbenedenhoek vlucht een man ..CapiUmo di Arcodia'*" ,3) 
op een gevleugelden ezel. die van achteren wind ontlast, waarin: 
„Zulke wind 
Men 'tmee.ste vind'", 
en bij welken ter rechterzijde gegraveerd is: 

.,De nood zet traagheid vleuglen by 
Om niet te komen in de ly "; 
de man heeft een anp vast (zinspeling op 't gezegde den aap beet = het 
geld binnen hebbeu'', wien door een ander man wind in den bek wordt 
geblazen, terwijl hij zegt: 

„Vreet wind 

Kak splint 

of papier en int."; 

de aap ontlast dien wind als geld en akties, op één van welke: „al 
winst". 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFËREKL DER DWAASHEID 283 



Op den grond ligt een man met open mond, die dit geld opvangt; bij 
zijn hoofd is gegraveerd: 

„Hier valt wat van de aap 
Wie lust die gaap". 
Rechts van den molen staat de Nijd (J?), die, ziende hoe de anderen 
v3) met den aap gaan ati'ijken. zich 't slangenhaar uittrekt en zegt: 
,,De nyd en malle koop 
My werpen over hoop" . 
Links staan, onder den berg met het gelauwerd paard, twee mannen (5), 
in 't vers „Jan Crediet" en „Louw Debet" genoemd; de eerste dreigt 
den laatste met een mes en wil hem den hals afsnijden, de laatste 
ontdoet zich van diia en pruik om hem Jaartoe de gelegenheid te geven, 
daar hij 't anders zelf doen zou. Dit Is met de volgende regels in de 
plaat aangegeven: 

„Ik sny u hals af of betaal myn poen 
Brui toe dan hoef ik 't niet my zelf te doen". 
Het versje is door Stephens verkeerd vertaald alnof de tweede nog geen 
zin had van kant te worden gemaakt. Schuin daar boven, naabt den 
berg, is Arlekijn en Colombine ^6) afgebeeld, de eerste heeft een vlag 
in de hand, waarin: „8. P. Q. R. Romynse onfylbaare Compagnie'. 
Onder beide staat: 

„Colombyntje zal de actiepot stooken 
Daar arlequyn zyn worst in zal kooken '. 
Dit is een illustratie van 't geen het vers zegt: 
„De nuttigste actie is de Min." 
en dus geheel buiten den eigenlijken windhandel; iets dat in deze 
platen weinig voorkomt. 

Rechts van dit paar valt een aktiehaudelaar (7) naar beneden, wien 
als een anderen Ikarus de vlerken afgesmolten zijn door de Zuiderzon. 
Hij verliest een vijftal veeren uit zijn vlerken, waarbij: 
„Dees pennen zul len best be schryven 
Wat Hoogvlieg a ctie kan bedryven", 
terwijl op twee papieren die hem uit de handen zijn geschoten te lezen is: 
„Is 'truineus, 't Is actieus" en 
..Ik andre Icaar Val 'k weet niet waar". 
Rechts van den molen laat een Hansworst ^8) een vlieger op, die echter 
omlaag duikelt, daar hij zijn staart verliest. Onder den staart is gegraveerd : 
„Myn vlieger valt de staart van 't gat 
'k Verzuip me uit spyt in 't Zuider-nat". 
Naast Hansworst zit, omringd door verscheiden kleine vogels die op 
hem aanvallen, een uil (9) op een kruk en zegt zeer wijsgeerig: 
„Der acties uitkomst zal doen leeren 
De vrucht van 't klampen zonder redeeren" {tic). 



Digitized by 



Google 



284 GROOT TAFERKBL DER DWAASHEID 1720 



Iets lag«r komt haaatipc de ,.Verreesen Diogenes" (10) aanloopen met 
een brandeude lantaren. Ouder hem leest men: 

„Myn Geest quam met een slons-licht by de Zuider Zon 
Da<ir 'k ffeen g^oe actiën van Menssen vinden kon. ' 
In welk verband tot Diop^enes de bij hem afgebeelde papegfaai. kat en 
hond stiian vat ik niet. Ook de bijschriften begrijp ik niet. Zij luiden: 
Bij den pi.pegaai: 

,. Buiten ons drien 
Bestaan "geen compagnien". * 
Bij den hond: 

„Die nu fidel als ik kan wesen 
Heeft duisendmaal meer glorie als voor desen". 
Bij de kat: 

..Zend gy de kat naar Engeland 

Komt hy weeiom hy zeid maaw. op zyn oude trant". 
Links onderin een man, die een mortier (II) afschiet, waaruit de vol 
gendi» pjijiieren komen: ..Middag actie". , avond Actie", ..achter uit", 
..Loo pend vuur', ..Hy springt". ..Berg je gat", ..Die bang is moet 
schilderen". Onder den man staat: 

..De Bom barst uit 
In 'tW. en Zuid". 
Iets ter zijde van den mortier staat een kompas (12), waarbij, om 
begrijpelijke redenen, slechts de twee windstreken ,.Zuid" en West' 
aangegeven zijn. Naast 't kompas ligt een man, wnens hoed afgevallen is, 
voorover ter aarde; op hem j^laan de twee regels onder 't kompas: 
..By 't Barsten van de bom 
Twee streeken van 't Compas my maaken doof en stom". 
Op twee papieren, die daarbij liggen, staat: ..noch uit stel van Leeven" 
en ..noord of Oost zyt on.se troost'. 

Boven Ikarus vliegt, in de stralen van de zon, een vleermuis, met 
een papier in den bek, waarop .,Wegwyser naar Vianen". 
Boven en onder de vleermuis de volgende versregels : 
..Alschoon het zonlicht my verblind 
De weg ik echter blindling vind". 

„Ook gtUit het er zo grof 
Dat ik tby donker niet kan of'. 
Op doeken die van den bovensten plaatrand afhangen, zijn nog drie 
afzonderlijke kleine voorstellingen gegraveerd. 

De middelste stelt twee vi^^schers voor hun net aan wal trekkend; op 
den voorgrond liggen eenige kabeljauwen en kreeften. Het inschrift noemt 
dit de ,, Ridderlijke kabbeljaawen en Kreefte bobbelvang Steelwys," 
Ridder is bier de vertaling van het woord knight, terwijl „Steel" 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 285 



hier dezelfle be teekenis heeft als dief, doelend op den nanm en de han- 
delingen van den Kngelschman Knight als kassier der SouthSeaCompcny. 
Op het linkerdoek zijn twee schepen afgebeeld, die vergaan op een 
onstuimige zee; boven in de voorstelling ..De VerZuip Zee". 
Boven de schepen: ..Nunquam justior unde fuit". 
In de franje onderaan, op één regel, 't volgende tweerëgelig versje: 
..'t Onbekende zuid 
Zend naar Pluto buit'. 
In het rechterdoek is een hoUandsche papiermolen met waterrad afge- 
beeld; op den voorgrond een kleine en groote nar, elk met een zotskolf. 
Er boven leest men: ,,SpeelkaartenPapier fabryk van Schotse Walse en 
andere Narre kappen". 

Het vers onder de prent vangt aan: 

..1 Helaas! de Zuid! de Zuid! de Zuid 
Myn bryn, myn schat, myn eer verbruid!" enz. 
60 geeft de verklaring der cijfers 1 — 12 in de plaat voorkomende. 
De laatste twee regels luiden: 

..Dit zinnespel. zo. rouw als klucht 
VerdwjTit (gelyk 't staat), in de Lucht"; 
de geheele plaat is dan ook van boven tot onderen met wolken bezet, 
waarin de verschillende voorstellingen stann. 

Gravure br. infol., z. n. v. gr. (Muller No. 3555. Stephens No. ICOO). 
Ofschoon mij van deze hollandsche prent slechts één staat bekend is, 
acht ik de mededeeling van het volgende noodig: 

Onder No. 1622 vermeldt Stephens een omgekeerde kopie dezer 
plaat, met het opschrift: ..The Bubbler'sKingdora in the Aireal -World." 
waarin ééne groep gewijzigd is, n. 1. de hond. kat en papegaai vóór 
Diogenes, waarvoor, volgens Stephens, eenige teleurgestelde windhan- 
delaren in de plaats zijn gekomen. In een noot vermeldt de bes^'hrijver 
dat op de ..scrolls ' waarop de titel en onderstaande verzen staan ook 
zijn afgebeeld: schepen, die in de Zuidzee vergaan; kabeljauw en kreefl- 
visscherijen ; een speelkaartenmolen {sic) en andere onderwerpen. De 
verzen zijn te karakteristiek en staan te veel met onzen windhandel in 
verband om ze hier niet op te nemen: volgens hunnen inhoud behoort 
deze kopie bepaald in een verzameling nedcrlandsche historieprenten : 
„Here you may sce the Dutch. like us. 
Qrow wondrous Rich in Nubibus, 
By Bubbles, whims and Devil's-dreams, 
That plung'd 'em into vilo extreams, 
Till thoy bec^me as Mad as we, 
That drown'd our Senses in South Sea; 
Strange Emblems here are to be seen, 
But who cao teil wbat 'tis they meao, 



Digitized by 



Google 



280 GROOT TAFERERL DER DWAASHEID 17£0 



Here 6rst n Windmill, next a Woman, 
A Hen-peckd Cuckold. these are rommon'*. 

..But what the Sculptor hints thereby. 
The Reader kuows as well jf^ I; 
But, pray believe the Project jrood. 
Tho. hnrdly to be understond, 
For 'tirt a muxira i:i this Lnnd. 
T'admire. what len^t we understind. 
Or else. of late, the common cry 
Had never rai^'d Sonth-Sea so high; 
However, we .\n* pleasd to see 
The Dutch ensnar'd. as well as we."' 
Van deze kopie is. x^'g-eus Stephens. uocr weder een kopie in Pennant's 
S()h/r Arrnunt of Lo.ftfnn. Part XII. No. 13'32. 

S+TO. - 21. ..De Zuidié rompagfnie door wind in top flferezen 

Beklaa:;* nu haar verlies met een bekommerd wezen". 

Insf'hrift. boven de Ijoofilvonrstellin^ in lip'p^end ovaal, eener spotprent 
op den windhandel. In 't midden i5? de Zuidzee-korapag-nie voorgesteld 
door een vrouw, die raistroostigr op een soort divan ligt. met denrechter- 
elboog steunende op een ti.fel. waarvan een papier afhangt met inschrifl: 
..Ik moet me na Vianen. neen. neen, ik bedekt my met het sch ilt 
van Fred: Hen l". Op tafel ligt nog een tweede papier met: 

,.'t Raakt al weg'. Voor de tafel zit een kind met een papier in de 
hand. waarop men leest: ..'t Is niet als verlies dat men hoort". Op den 
grom! liggen een drietal boeken, waarvan er een. onder de voeten van 
het kind. tot inschrift heeft: ..Osse. Koej Varkens Assurantie Huisen 
Scheepen tuinen". Op den omslag vpn het tweede, dat ona"e(»pend rechts 
daarnaast ligt. staat ..(^omerce Boek" ; in het ..Debet Boek van W. en 
Zuid", geheel rechts, vindt men de volgende posten: 
,. Verloren / 19000: Zuid Zee / 700: ' 

Actie.s / 15000: /BOO: 

f 10000: /300: 

f 4050: / 240:". 

(De laatste ]i0.st / 4050 is bij Stephens f 1050). 

De hoofdfiguur leunt tegen een h-^lf weggeschoven gordijn, waardoor 
de ,,Biblioteek van een bedroefde Actionist" gedeeltelijk zichtbaar ge- 
worden is. Rechts staat de Faam. die eerst den roem der Zuidzee uit- 
blies, maar nu de winderige aktie ..bjizen" benauwd maakt, waar ze 
uitbazuint dat / 1000 slechts honderd waard is. Vleierij is afgebeeld als 
een kind dat een Kölusharp bespeelt om door ..eid Ie hoop" hun gemoed 
tot bedaren te brengen. Ren naakt jongske. zinnebeeld van den treurigea 
toestand der kompagnie zit, evenals het vorige rechts van de Faam, met 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 287 



een papier in de hand: ..Zuidzé '. te turen naar de schepen op den achter- 
grond, die uit die Zuidzee ledig* wederkomen. 

Bovenstaande verklarii.pf der hoofdafbeeidin^ ia predeeltelijk ontleend 
aan het ÖÖ-regelig" vers. dat in drie ko'omraen — g"e|^raveerd op een af- 
zonderlijke koperplaat, langw. in-fol. en ongeveer even groot als die 
der prent — onder deze is r.fgedrukt. 

In de vier hoekeu door 't ovaal opengelaten zijn een gelijk getal 
afzonderlijke voorstellingen gegraveerd. Links bovenaan zit een man, met 
ontbloote posteriores. gehurkt op een .soort kwakzalversthealer, hij eet 
uit een vollen zak, die voor hem staat, geld. dat hij als ..aoticK'" weder 
ontla.st. Op den grond, om de .stellaadje. staat een vat haring en liggen 
wortelen, knollen, een kans en een kool; artikelen waar de windhandel 
van verschillende steden op was gebaseerd. Rechts bovenaan een man 
met een kruiwagen niet mosselen, waarmede, volgens "tvera, den wind- 
handel van Harlingen bedoeld wordt, terwijl met de vrouw, die een 
mand met geplukte eendvogels aan den rechterarm heeft, de zwolsche 
bubbel wordt voorgesteld. In de lucht ziet men een vliegeuden eendvogel 
met een pak tusschen de vlerken gebonden; aanschouwelijke voorstelling 
van het spreekwoord: t end dras'gt den last. Links onderaan zijn de 
utrechts'^he vaartgravers afgebeeld met een gedeelte der stad op den 
achtergrond. Rechts onderaan een jood met een zestal varkens (Weesp) 
in onderhandeling met een vrouw, die hem volgens 't vers, voor elk 
varken een snoek aanbiedt. 

Het vers onder de plaat vangt aan: 

„De bange Zuidzé Compagnie, 

Met 't Vrouwebeeldyen aangewózon." enz. 

Gravure langw. in foi;, z. n. v. gr., voor zoover de hoofdafbeelding 
betreft zeker reeds vroeger gebruikt als voorstelling der Muziek, nu door 
de inschriften op den windhandel toegepast, terwijl de vier kleine af beel- 
dingen, in de hoeken, er voor dit doel zijn bijgegraveerd. Van deze 
plaat is mij slechts één staat bekend. (Muller No. 3556, St^pheus No. 1Ö30). 
3477. — 22. „De grOte Vergaderplaats der Windverkópers van t Jaar 
Ao 1720." 

Inschrift, gegraveerd boven de hoofdvoorstelling eener spotprent op den 
windhandel, waarop het koffiehuis in de Kalverstraat? van binnen is afge- 
beeld. Rechts üp den achtergrond is 't het levendigst. Sommigen der 
lieden, die daar staan, hebben papieren in de hand, waarop men leest: 
„Wie bieder", ..niemant wil kopen.''. ..Uitreg voor", ,.Vian agter", 
„Purmerent O'', ,,tis mis". Iets meer naar voren zitten eenige personen 
aan een tafel, waarop twee papieren, met ,,t' is kool", „Pover". Geheel vooraan 
rechts weder drie mannen bij een tafel gezeten, waarvan de een zegt : „Ik voel 
't wel." en de links zittende, volgens 't papier dat bij hem ligt, antwoordt: 
„Ik zal 't ook wel voelen." Links op den voorgrond zit een vrouw op 



Digitized by 



Google 



288 GROOT TAFEREEL DBR DWAASHEID 17*20 



een bank met een grcote trommel op himr schoot, wanrbij. op een 
papier, , .moppen voor je Geld.": één van het drietal mannen, dat \6ót 
haar staat, heeft een papier in de li;.i;d. wanroj) ..Ik mop om de moppe '. 
Naast dit drietal, naar rechts, is, volg-ens het Sörefrelip' ver.*', dat in vier 
kolommen onder in de plaat is gejrraveerd. een Waal affrebeeld met een 
bak voor 't lijf en een mand aan den arm. pfebakjes aanbiedend, maar 
die niemand wil, ofschoon ze ..beter als Acties.' zijn. Een kleine SMvojnanl 
met de tooverlantar.rn op den rup* en een papier, waarop „'t is Tover- 
agtig-.", in de hand 8taat bij den Waal. Nog- meer rechts biedt een 
hollandsche boer ..Engelse Bokken." {sir) aan. Links op den achtergrond 
is 't rustiger; daar zilteu. ora een tafel. eeni;jfo bezadigde mannen kalm kofrie 
te drinken, hun verstrekt door de ho.spita. die links bij de koffiekan MnuL 

Aan iedere zijde van deze groote voorstelling zijn twee kleinere boven 
elkaar, met een onderschrift en 6-regelig vers, gegraveerd onder elke 
afbeelding. Links bovenaan de ,, Bloei tyd der Actioni.sten. ': verscheiden 
personen met papieren in de hand. waarop: ..Voordel" [sir): „Schatten.". 
,,Geen verlies)", ,.al winst", ,.10000 Gul. Winst', ..t' is deftig", ..Wat 
geluk". ,.Puyk negoti". „Op krukke om Winst". .Het vers vangt aan: 
,,Ha loffelyke Koopmanschap!" 

Onderaan links: „Verval der Actionisten." Tegen den muur van een 
huis staat een ladder, waarop een man, terwijl een ander er van boven 
afvalt, met een papier in de hand. waarop: ..Ik ben omhals." Aan iedere 
zijde op den voorgrond staan vier bedrukt kijkende mannen; van elk 
viertal hebben er twee papieren in de hand. links met de inschriften: 
.,had Ik niet mê gedaan." en „'t is alles" nul. (dit laatste woord wordt 
door 20 nullen, in vier rijen van vijf boven elkaar, in beeld gebracht), ook 
ligt hier nog een papier op den grond, waarop: ..'t is ged:an." Op de 
papieren der twee mannen rechts staat: ,.Foei die negotie." en „Wat 
verlies," Het vers begint: ,,Wy léren hier by de Actie-leer." enz. 

De voorstelling rechts bovenaan vertoont de ..üittogt der Actiouisten." 
Links op den voorgrond de geruïneerde windhandelaars gereed om met 
een bootje nanr een der schepen gebracht te worden, die men op den 
achtergrond ziet; rechts reikt een zeeraan hun, als ten afscheid, een beker 
toe. Op den grond twee papieren, met: ..Laaste uitvlugt." en ..Geluk op 
Reis". Het versje, dat de beteekenis goed weergoeft. neem ik geheel over: 
„Heeft ons de Zuid van geld ontbloot, 

Oost-injen zal 't ons weder geven. 
Al zyn wy Arm, wy zyn niet dood. 

Wy hopen op een beter léven. 
Schoon dat de hoop op winst en buit. 
Ons naakt en kaal jaagt 't Zégat uit." 

Onderaan rechts: ,. Herstelling der zuivere negotie." Pallas aan een 
weefgetouw; achter haar een man met een papier in de liokerhaod, 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFBRBBL DBR DWAA8HBID 289 



waarop: „H^ratelling** ; op dea achterf^Dd schepen ; links, op den tweeden 
grond, een zuil, waartegen, zeer gebrekkig geteekend, de wapens der drie 
ongeaktioneerde steden, zooals Amsterdam, Leiden en Haarlem genoemd 
werden. Daar *t versje 't best de beteekenis weergeeft, schrgf ik ook dit 
in zyn geheel af: 

„Als de Actie kraam eens weer van kant 

Geraakt is, zal de Handel bloejen. 
En *tvry gevogte Nederland 

In volle weelde en voorspoed groejen, 
Wjl Pallas kunst en Weef getouw, 
Een pylaar strekt van *t Staatsgebouw.** 

Goede gravure br. in-fol., z. n. v. gr. (Muller No. 3557, Stephens No. 1661). 

Van deze plaat zijn mij twee staten bekend, die beide hier aanwezig zijn : 

a de hier boven beschrevene. 

d. In den bovensten plaatrand staat de vertaling in Hduitsch.van het 
inschrift in de hoofdafbeelding der plaat: „Der grosse Versammel-platz 
der Wind-verkftuiler. A. 1720." 

Op een afzonderiyke koperplaat, onder de prent afgedrukt, zijn vier 
kolommen duitschen tekst gegraveerd. In de eerste kolom vindt men 
de vertaling van alle inschriflen, zoowel der hoofdvoorstelling als der 
kleinere, die daarvoor hier genommerd zijn van l— 81; in de tweede 
die van de verzen onder de kleine voorstellingen, in de derde en vierde 
van het groote vers. Onder 'tmeerendeel der exemplaren met duitsch 
en hollandsch bovenschrift ontbreekt echter de afdruk van dezen duitschen 
tekst; alleen in één exemplaar van het ,.Groote Tafereel" op 's Rijks 
Prentenkabinet en in een ander van de Universiteitsbibliotheek te Utrecht 
zag ik de kompleete prent; het hier aanwezig exemplaar mist ook deze 
vertaling. 
S478. — 88. „De Inbeelding; Heersseres van't Rookverkopera-gild, 

Maald Missisippi hier. 't geen Vraokryks schat verspild." 

Deze prent is op dezelfde wijze ingedeeld als haar pendant: plaat 21 
hier voren. In *t liggend ovaal zit de Schilderkunst (alias: Inbeelding), 
naar links gekeerd op een stoel, vóór den schildersezel, waarop zij, in een 
ovaal paneel, een schip heeft geschilderd met drie lischbloemen in 't zeil, 
dat naar een stad vaart, waarboven „Missisippi" staat Naast 't pa- 
neel de spiegel van de Waarheid, die, als een naakt kind, met het 
„actie boek van Missisippi" op de knie, op een omgevallen open kist 
lit, waarin drie ratten en de inschriflen: ,.Desu late Boel" en „Goet 
voor Botte". 'tJongske, dat achter den schildersezel verf staat te vrijven, 
wordt als de vertegenwoordiger van Woerdens windhandel die tichel- 
staenen tot voorwerp had, aangeduid in 't66-regelig vers, dat ook hier, 
evenals bij het pendant, in drie kolommen, op een afzonderlijke koperplaat 
gegraveerd, onder de even groote prentverbeelding a^edrukt is. Uit 

XT 19 



Digitized by 



Google 



290 OROOT TAFBRBBL DEK DWAASHEID 17?0 

dexe ffewronf^D Terandmng van een Terfmjyer ineen ticbeWormerblljlEt 
dunkt mij, al zeer sterk dat deze plaat oorspronkelijk een andere beteekenis 
hftd. Aan de voeten van dat knaapje ligt een stapel papieren, waarop 
„TifTfirl acties Rotte^ acties acties in pypen Suiker acties'*. Kecht.<> 
achter de Schilderkunst een kind zeepbellen blazend, waarnaar een tweede 
kijkt dat meer naar achter zit: een derde leunt op een pak ..acties bv 
de Riem" waarop men nojf leest: „Pakt de acties weg- want over 
honderd J^re zal ment niet Gelóven**. Tefren den achtergrond hangt een 
schildery, waarin rechts onderaan .,Rubbens" (?) Van de voorstellingen in 
de vier hoeken vertoont de links bovenaan geplaatste twee mannen, die 
aan een tafel gezeten een pijp rooken, onder hen: ,.Wy leve gerust": 
bij hen op den voorgrond een mand met pijpen en meer op den achter- 
grond een man. die één van de op een vierkante tafel liggende pijpen 
stopt: het inschrifl: ..Gouwse pype" duidt op de stad wier windhandel 
hierin bespot wordt. Rechts bovenaan is 't Berbice waarop 't gemunt is. 
Op een stuk geheel dor land staat, op een schildpad, een Indiaan, met 
een veel te groote gevlochten kroon, waarin vijf vlaggetjes steken, op 
't hoofd en een pijp in den mond, waarbij : „al Rook'\ Bij den achtergrond 
leest men ..Klater goud mynen". Links onderaan moet Rotterdam 't ont- 
gelden. Boven een hoog huis waarvan men slechts een klein gedeelte 
ziet, staat: f,Gek huis der Rotte*' en boven de af beelding van een gedeelte 
der Beurs: ..actie Beurs". Op den voorgrond ligt een „Vlotschuit geleden 
met alderhande acties'* aan den wal. Op de grootere pakken staat: ..Rot- 
terd"(am). ..ter Gouw*', ..muide Dort", ,. Middel?", ,.Utrecht", ..Steen: (wijkl 
Zwol*'; op de kleinere: „Enchu:", ,. alkmaar**, ,, Hoorn", ..Edam". Bij de 
schuit twee mannen, elk met een papier in de hand; op 'teene staat 
„goet koop", op 't andere: „Koop wat"; onder den arm heeft elk een pak 
aktiea. Rechts Mideraan Law te paard, die 't oproerig volk tmcht tevreden 
te stellen met akties, die hij met kwistige hand rondstrooit. terwijl hij 
zegt: „Dit is voor 'tGelt". Het paard raakt een massa ,. gemengeld" geld 
kwijt; volgens 't vers, dat aanvangt: „De inbeelding maald hier schoon 
van schvn Het Missisippi" enz., wordt hiermede geld van slechte alliage 
bedoeld. Gravure langw. in-fbl., z. n. v. gr. Ik ken slechts één staat van 
deze prent. (Muller No. 3558, Stephens No. 1657). 

3i7Ö. — 24. .,Law, als een tweede DonQuichot, op Sanches Oraaawtje 
xit ten spot." 

In 't midden dezer plaat zit Law deftig gekleed en met een vlag aan 
een stok in de hand, op een ezel met eenige zakken geld om den 
hals, terwijl „Bom bari- oos Geld kist", welke met dit in.<ïchrift 
en 't jaartal „1780" vó<5r I^aw aan den ezel hangt, eveneens vol is. Op 
de vlnggestuk prijkt een zotskolf en in het vaandel leest men .,Ik koom 
ik koom Dulcinia". Eenige lieden, waaronder ook de kasteleines, trekken 



Digitized by 



Google 



1720 OROOT TAFBREEL DKE DWAASHEID 291 



den ezel met touwen, die door den nng van zijn halsband ^r^token zijn, 
naar 't koffiehuis „Quinquenpoix", dat links op de plant gedeeltelijk te 
zien is. Twee dezer lieden hebben papieren in de hand, waarop: „haal 
binnen'' en ,.Qe\i te winnen '. Op den voorgrond, aan deze zelfde zijde, ligt 
alles wat op deu werkelijken koophandel betrekking heeft, als vuilnis op de 
straat: de Merkuriusstaf, het ..Grootboek" '. .,Obligatie", pakken koopwaar, 
enz. Een duivel spuit den ezel geld in den bek, terwijl een tweede, achter 
Law gezeten, den staart omhoog houdt van het beest, dat het geld kwijt 
raakt, omgezet in akties, opgevangen door een menigte, welke zich ver- 
dringt om daarvoor zakjes geld in de plaats te geven, daai toe aangezet door 
een derden duivel boven hen. met narrenkap op en met een geesel in 
de eene hand en een papier in de andere, waarop: .i>raaf myn kinders*'. 
Op de ontlaste aktien leest men: „Enkh", ..Hoor". ,.100", „1000", ,,Prim'\ 
„Med.", „West", ..2000". enz. Bombario, wiens kleed geheel met visch- 
haken bezaaid is, rijdt op een padde, als een andere Sancho Panza en 
reikt een vollen buidel toe aan Law, zijn Don Quichot. Op den achter- 
grond de ,,Zuyd Zee", met eenige schepen; op één der vlaggen van 
het schip, dat het meest links ligt, leest men ..misi-ippi". Onder de 
plaat een 12-regelig vers in drie rijen, aanvangende : ., Dulcinea en 't Actie 
Roth," enz. Gravure gr. langw. in-4°.. z. n. v. gr. Van deze plaat ken 
ik slechts één staat. (Muller No. 3559. Stephens No. 1662). 
8480. — 25. „Stri'd tuszen de Smullende Bubbel Heeren, en de aan- 
fitaande Armoede." 

Oude koperplaat, door de inschriften op den aktiehandel toegepast. 
Oorspronkelijk verbeeldt het een strijd tusschen den vastenavond en de 
vasten. Links een vat op wielen, met een kraan aan de voorzijde en 
het inschrift: „Actie Soopjes te Ko op." Op dit vat zit een man met 
een ,, Vetpot" als hoofddeksel en een paar wafels als oorkleppen. Om den 
hals heeft hij aan een koord geregen wafels en pannekoeken, waarin: 
,,al tyd Veniam"; om 't middel, eveneens aan een koord, eendvogels, een 
haas, waarin: „dit 's onze vangst", en een schenkkan. Met de linker- 
hand houdt hij een beker omhoog met inschrift: „Dit hebben Wy daar 
van". Onder deu arm heeft hij een braadspit bij wijze van lans, waaraan 
een ham en een geplukte eendvogel steken, terwijl voor op de punt een 
wijnglas hangt. Deze hoofdfiguur, in de oorspronkelijke plaat de Vasten- 
avond, rijdt in tegen de Vasten, de tweede hoofdfiguur, die, op een yischben 
op wielen gezeten, van rechts aankomt. Het vat wordt voortgetrokken 
door vier personen : twee kinderen op den achtergrond en een man en 
jongen op den voorgrond. De man heeft een keten van worsten over den 
schouder, waaraan van onderen maskers hangen, en dreigt te slaan met 
een kakebeen? dat hij in de rechterhand houdt. In 't gevolg van deu 
„bolle(u) Smullebroêr", zooa|| de man op 't vat genoemd wordt in het 
80-regelig vers, dat, in vgf kolommen, op een afitonderlyke plaat gegraveerd 



Digitized by 



Google 



292 OEOOT TAVBSBSL DBS DWAASHEID 



1720 



•B onder da TOontoUing aigednikt is, ziet men links op den TOorgroDd 
een TTtmw, \^'ie vogels om 't lyf hangen en die met beide handen eea 
„Wafel Ejzer voor de nieaw gebakke acties" omhoog houdt als om er 
mede te slaan. Aan den band yan haar voorschoot zijn wafels geregen, 
waarin: „Assuransie'* en „Verpanding''; ook hangt er een tang aan. 
Iets naar achteren en links ziet men een vrouw, die met de rechterhand 
een mand met eieren omhoog houdt en brakend, volgens het inschriftop 
haar borst, zegt: „Al de actie drank maakt mj kwaljk". Nog meer 
naar links en naar achter heft een man een bezem in de hoogte, vraamit 
een kaars steekt en waaraan een bierkruik hangt. In den bezem leest 
men: „Ons kaarsje brand noch'; aan den bezemsteel is een schort ge- 
bonden, met het* volgend inschrift: ,.yiva de Compagnie! die ons doet 
vrolyk leven, Schoon Armoede ons op 't end den doodsteek dreigt te 
geven." Vóór laatstgenoemden man gaan nog drie personen uit van 
welke er één een dwarsfluit bespeelt, de tweede een viool in de hoogte 
steekt en de derde een speen varken boven t hoofd draagt in een schotel. 
waarin: „Weesper Venezoen". Bij de trekkende kinderen is nog een man 
aijgfebeeld met uarrenkap op 't hoofö, een driepootstoel onder den rechterarm 
en een potlepel in de linkerhand. De Vasten, hier als ..Armoede'' aan- 
geduid, zit op een vischmand op rollen; zij heeft een vergiett^t op 
H hoofd en twee snoeren: één van sponzen en één van schel pjes om den 
hals, terwijl alleriei visch, aan een touw geregen, langs haar kleed hangt 
Met beide handen heft ze in stroo gepakte „Harde bokkens drie om een 
oortje" in de hoogte, blijkbaar om er haar tegenstander mede te treffen. 
Ook om haar armen heeft ze sponzen waarvan krakelingen afhangen. 
Achter haar, op den voorgrond, een man met een sjerp van aangeregen visch 
en een oude slof er aan als bergplaats voor *t visch-aas, om 't lijf; op H hoofd 
een visschersmuts en in de beide handen een schepnet, waarmede hij dreigt 
te slaan; de vrouw, die achter dezen man aankomt, is omhangen met 
krakelingen, pannekoeken, schelpen, sponzen enz. terwijl een schuimspaan 
in haar gordel steekt, waaraan rechts een stroopkan? hangt. Zij heft een 
vuurtreeft als verweermiddel op en houdt een braadvork in de rechterhand. 
Op den achtergrond ziet men nog een viertal personen, allen met omhoog 
geheven voorwerpen. Die 't dichtst achter de Armoede staat heeft een 
stokvisch in de hand, waarop: ,Jloch noojt zo beleeft"; de tweede, met 
een ^zeren pot op 't hoofd, draagt een stok met haringen of gerookte bok- 
kings; de derde een hengelroe met tuig; de vierde op een stok een kaars 
met inschrift: „Dese kaars zalze wel dóvë", terwijl men boven de vuur- 
treeft nog een hand en arm ziet met een geesel en een tweede hand, welke 
een stok vasthoudt, waaraan, volgens 't vers, een „Zegenet" bevestigd is, 
dat in de plaat de „Qróte Fuik der Bubbel Compagnies" genoemd wordt 
Latere door inschriften veranderde stait van Muller No. 3153, die daar 
het adres Tan A. Allard heeft. 



Digitized by 



Google 



1720 



OEOOT TAFEREEL DER DWAASHEID 293 



Links onderin de plaat is nogf duidelijk te lezen: „Le CARNAVAL**; 
ook in den ondersten plaatrand z^n, tuaschen bet tegenwoordig on- 
derschrift door, nog eenige letters van een vroeger twee-regelig? inschrift 
te zien. 

Het -vers vangt aan : „Een bolle Smulle-broêr gezeten Op Bochus 
eertroon," enz. Gravure gr. langw. in-fol., z. n. v. gr. maar door 8. k 
Bolswerd; met het vers samen één blad in-plano. Er komt slechts één 
staat van deze prent in het ,,Groote Tafereel'* voor. (Muller No. S660a 
en 8. No. 3660. N. b. Stephens). (Zie ook No. 3357 hier voren). 
3481. — 26'. „Bombario Actionist en de Qeedt van Esopus.** 

Inschrift onder in de eerste van vier platen, die 6f op één vel gedrukt 
6f elk aÊconderl^k, te zamen als No. 26 voorkomen in het hier be- 
schreven werk. 

De prent stelt „Pan" voor, met een schilderij in cartouche-vormige l\)St 
voor 't lijf, zoodat alleen zijn kop en bokspooten zichtbaar zijn. Op 't ge- 
hoornde hoofd draagt hij een wan, waarin een zestal dwergfiguren zit 
dat, blijkens het vers, in de beide bovenhoeken gegraveerd, 
„Alhier de wanstal zinryk duid 
Der sno-gedrochelyke [sic] actionisten'*. 
Tusachen de korte horens een windmolentje. 

Aan weerszijden van zijn gezicht staat in de lijst „Oorblasera Baas*', 
omgeven door een guirlande van blazen gedeeltelijk meteoren er in, terwijl 
links daarvan zijn fluit, rechts een posthoorn hangt. Pan blaast 't vuur aan, 
in 't vers een „Lawe vonk" genoemd, dat smeult in een pot, op den achter- 
grond der schilderij op een monumentaal voetstuk geplaatst ; links er voor 
Esopus (2) met een papegaai op de rechterhand, een verrek^ker? in de 
linker en met een vos naast zich; rechts Bombario (1) die z^jn bult leent 
tot lessenaar'aan den achter hem staanden koopman, in 't vers: „Wysneus" 
genoemd; hij houdt met de linkerhand het inktfleschje omhoog en roert 
met een spatel die hij in de rechterhand heeft, in de potjes van z^n 
kwakzalversmarsje dat hem voor 't lijf hangt; aan zijn voeten zit een 
aap. In het monument op den achtergrond staat: 

„Het Na-geslacht zal dit voor Fab'len houwen, 
En tot Esopus eer, een Graf naald bouwen". 
Het vers, dat aanvangt : 

„1 Bombario treed in gesprek 
Met broer 2 Esopus Geest zy kalle 
Hoe Wysneus 'tzeekre gaat vermallen 
En maakt zig om gis-rydom {sic) gek" enz., 
verwijst in de laatste regels naar 

„ . . . *t zinnebeeld het tweede in rang 
t Begint zyn spel met Kalverzang.** 
en doelt op de volgende prent. 



Digitized by 



Google 



294 GROOT TAPBRKBL DRR DWAASHRID 1720 



Onder in de lijst der schilderij staat het jaartal .,17 30" en rechts 
naa«t de lijst het volgnommer ..1". 

De plaat is later in randwerk gebruikt nis titel van de tweede hol- 
landsohe uit||fave van 't Dwei^entooneel. aan 't eind van de beschrijving 
van ..Het Groote Tafereel" afzonderlijk vermeld. 

26*. „Actieuse Nachtwind-Zanger met zyn Tover Slons'. 

Opschrift boven de tweede plaat van het viertal, dat als No. 26 
in dit werk bijeen behoort, 't Is de afbeelding van een dwerg, naar rechts 
gaande, met een haneveer op den ronden hoed, waarbij: 
,.Van de Haane 
Quam 't van daane''. 
doelend op 't overwaaien van den windhandel uit Frankrijk naar ons 
land. In de linkerhand heefl hij een stok, waarop een molentje; met de 
rechter houdt hij een zeel vast, van de too verlantaarn, die hem op den 
rug hangt. Zijn mond is zeer wijd geopeud en daarbij staat als uitroep: 
„ó de Tover Lantaarn". Ouder de afbeelding is een 24-regelig gedicht 
gegraveerd in twee rijen, beginnende: 

„'t Windluchtig bulken, blaasen, guupen, 
Zyn tanden braaf te laaten zien, 
niet licht toebeiteu moet geschien 
By al de schotse Windbuil-napen." enz 
Hechte in 't midden gemerkt ..2'. 

Deze, zoowel als de beide volgende afbeeldingen, en de vier waaruit 
plaat 29 bestaat, zijn latere staten van de prenten 2 tot 8, uit de eerste 
hollandsche uitgave van het ..Dwergeutooned''. 't Zijn niets zeggende 
plaatjes, op den windhandel toepasselijk gemaakt door onbeteekenende 
bijvoegsels, tboven-insihrift en de zeer slechte en onbegrijpelijke verzen, 
die in de plaats gekomen zijn van de 4-regelige verï<jes in 'tduitsch. in 
'tfransch en in 't hollandsch, ouder den oorspronkelijken staat. Ik zal 
voor de overige dan eok enkel het opschrift, een eenvoudige beschrijving 
van de afbeelding en de eerste regels van 't vers opnemen, zonder nadere 
poging om de gedwongen beteekeuis aan te geven. 

26*. „Natuur Actie-doctor of klapachtig Bobbel Meester". 

Een dwerg met toga en baret, lange grijze haren, een bril op den 
neus en in de rechterhand een stok met haakknop. staat naar rechts 
gekeerd met een vogel op den wijsvinger van do linkerhand. Bij die 
hand een papier, waarop: ..(teen negen mannetje crediet Voor al die doen 
in 't Windse-niet". Onder het papier door ziet men op den achtergrond 
een dwerg met ronden hoed op. die aan een bedelend mau en vrouw 
een aalmoes geeft. 

Het vers begint: 

.,'k Heb niet veel muts op dese bol:'* enz. 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFüHKKL DBE DWAA8HBID 295 



Papier en vogel zijn de eenige zaken, die er in dezen staat der plaat 
en yoor dit doel bijgegraveerd werden. Rechts bij 't papier gemerkt „3". 

'26*. ,.Directrice der Venralle Actie-Regimenten; en byzonderlyk van 
Natuurlyke La we Actiën". 
£en oude vrouw, met een hondje onder den arm. staat naar links; haar 
rechterhand, waarin zij een papier heeft, rust op een tafel. Op het 
papier leest men: 

),Wie zou mj actiën schroomen 
De Reekning maakt zich zelf voor al die by my komen". 
Achter haar, op den achtergrond, hangt aan een driepoot een pot over 
't vuur, met onderschrift: 

„Daar is een pot te vuur 
Die menig staan zal duur '. 
Rechts, bij den linke^elboog der vrouw, het volgnommer „4 '. 
Het vers begint: 

„Vrow Directrice, in 't los gewaad, 
Daar ge in uw jeugd uw rol mee speelde, 
En actieus de LieQes streelde , 
Nu wint gy door uw bobbel praat;" enz. 
In ilen oorspronkelijken staat heeft de vrouw eeu brandewijnskom in de 
rechterhand en ziet men achter baar, op den achtergrobd, een andere vrouw 
geknield bij een nest jonge honden, terwijl een man meteen kaars bijlicht. 
Vier gravures in-8». (Muller No. 3561. N. b. S.). 
In den eersten druk van *t Dwergentooneel hebben de plaatjes de namen 
van de volgende graveurs: 1 van P. van Buysen. 2 en 3 van Joost van 
Sasse, terwijl van plaat 4 de graveur niet is aangegeven. In eén der 
randwerken van den tweeden druk van dat werk komt de eerste voorstel- 
ling nog eens zeer verkleind voor. 
Van deze vier afbeeldingen zijn mij drie stellen bekend: 
a het hier boven beschrevene, te zamen op één vel gedrukt; 
h „ „ ., „ , elke voorstelling aÊEonderlijk op een 

blaadje in-4^ getrokken; 

c het hier boven beschrevene, doch de vierde prent vervangen 
door ,,Le toume dös charme et Tamie sans soubson {sic) Stro-jonkerus 
Aart- in-rang Breedmiddelia Ruggesprong', een man en een vrouw, 
(dwergen), die, met den rug naar elkander gekeerd, samen dansen, terwijl 
haar linkerhand zijn rechterhuud vasthoudt. Onveranderde prent uit het 
.,4e Deel" van 't Dwergentooneel dut uit zes platen bestaat, waarvan deze 
No. ,,4 ' is. Hier zijn de 4^regelige versjes (een duitsch, een fransch en 
een hollandsch) met het opschrift: ..Der Haasenhaft u= Schuss-erfifihme 
Lienz Sauzahn lager als andrez [sic) Brautfuhrez." (Wr), niet, als bij de 
andere, door één hollandsch vers vervangen. Om welke oorzaak deze 



Digitized by 



Google 



296 GROOT TAFKREKL DER DWAASHEID 17^ 



vierde prent in pItaU van da TToei^re gekomen is, heb ik niet kunnen 
ontdekken. Gravure in-8*. ,X C. F;olkema). d. et fee" 

Er bestaat van de vier plaatjes, onder a beschreven, een kopie, waar 
de vier voorstellingen op één kuperplaat gegraveerd zijn ; ik geef hier 
enkele verschillen aan ter onderscheiding. 

In plaat ,.r' heeft hier de .^Oorblasers Baas"^ geen molentje op 
het hoofd, maar in plaats daarvan een lis over een spijker greslagen, die 
in de wan zit. 

Bij plaat „2" zijn de bloemen, tegen den zijkant van de tooverlantanra 
gegraveerd, bier kompleet en kleiner, terwijl men by de vorige zien 
knn dat er van boven en van onderen gedeelten der bloemen zijn weg- 
gevallen door het kleiner maken van de lantaarn. 

In plaat ..3 ' kan ik geen ander verschil aangeven dan dat de ruimte 
tu8^M*hen de voorstelling en het vers bier volkomen wit is, terwijl in de 
vorige nog zeer duidelijk de sporen zichtbaar zijn van een uitgeslepen ver& 
Uit verschil geldt ook voor plaat i en 4, de laatste is ook nog te her- 
kennen aan de pok op den neus der vrouw, die in deze kopie niet ge- 
vonden wordt; het onderschrift, onder den te vuur hangenden pot. blijft 
hier op eenigen afstand van de zwarte lijn, die de gpravure omgeeft, 
terwijl het die in de oorspronkelijke prent raakt. 

Indien men de plaat in zijn geheel gelaten heeft is deze kopie gemak- 
kelijk te herkennen, daar men niet, als bij de origineele, de figuren in 
een richting boven elkaar geplaatst, maar ze twee aan twee met de 
hoofden naar elkaar toe gegraveerd heeft. 

Deze kopie komt voor in de laatste uitgave van *t Tafereel, met de op 
uniform papier gedrukte platen. 

3tö3. — 27. „Monument consacré k la posterité" enz. 

Derde staat der hier voren als plaat 18a uitvoerig beschreven oorspron- 
kelijke prent, met de volgende veranderingen: 

Op het papier, dat de man in de hand heeft, die rechts voor „Bombario' 
geknield ligt, is: „Prime sur Ie cacau" wel duidelijk leesbaar maar het 
papier is gearceerd. De persoon, die bij den steen rechts op den voorgrond 
geknield ligt, is van een jood, met hoed op, veranderd in een heer 
met pruik en blootbhoofds. Op dien steen staat nu: „Procuration pour 
Hoorn ^." In plaats van den gebroken gebakken steen, meest links 
van den grooten, nu een pak papieren, met ,,Procuration.'*; een tweede 
dat er bij ligt, heeft hetzelfde inschrift. 

In de ruimte tusschen de groep links en hen, die Fortuna's wagen trek- 
ken en de beide vechtenden rechts, zijn een menigte paddestoelen uit den 
grond opgeschoten, waarbij de namen staan van de volgende steden, die 
een kompagnie opgericht hadden: ,,den BrieL'\ „Weesop.'*, „Emden.'\ 
„Middelburg/*, „Campen.", „Zutphen.'\ „Zwol.", „ter Veer.", „Vlissin- 
„Harlingen.", „YlaardiDgen." 



Digitized by 



Google 



17£Ü GROOT TAF£REBL DB£ DWAASHEID 297 

Onder de paddenstoelen is 't volgende 4-regeIig versje gegraveerd: 
„De Bubbels ras als t'Duivels broodt verscheeneo, 
In korten tydt gekomen en verdweenen 
Betoom uw 'lust en drift; 
Zy steeken vol vergift." 
In de groep links zijn de volgende veranderingen gekomen. Voor den 
man met hoed op en -den naast hem staande zonder hoed, beide met 
beffen, rechts van den jongen met de tooverlantaam, is een welgedaan 
heer met grooteu paruik op en blootshoofds en een even welgedane dame 
met kapuchou. in de plaats gekomen. Hierbij dient de volgende toelichting: 
In 't gegraveerd register wordt plaat 18 genoemd „Ter Eeuwiger ge- 
dagtenis der Dwaasheid van het XX. Jaar der XVIII. Eeuw,"; plaat 
27 „Ter Eeuwiger gedagtenis &&, met verandering." In 't register in 
boekdruk, hl. 32, van het tweede gedeelte van den tekst, worden ze 
met eenig verschil in spelling, zouder eenige bijvoeging, op dezelfde wijze 
aangeduid. Op bl. 36 van het derde gedeelte, de verzen op den windhandel 
bevattende, wordt alleen plaat 18 (hier genommerd 19) genoemd. De titel 
luidt daar: „Ter eeuwige gedagtenis der dwaasheyt van het XX. laar 
der XVIII eeuw met bekende Tronien." 

Er bestond dus een oorspronkelijke prent, die later gewijzigd werd 
en dit, naar zich vermoeden laat uit den laatsten boekdruktitel, hoogst 
waarschijnlijk om de „bekende Tronien" te doen verdwenen. 

Nu ontving ik van den heer B. W. P. de Vries, te Amsterdam, ter 
vergelijking, een band, waarin slechts een klein gedeelte der platen 
bijeengebonden is. Daarin heeft een tijdgenoot, met fraaie hand maar in 
treurig rijm, een versje voor iedere plaat gevoegd. De hier beschreven 
veranderde prent noemt onze dichter: „de Print van Picart, Sonder 
dominees", waaruit dus mag opgemaakt worden dat de mannen, die in 
tegenstelling met de anderen in plaat 18 beffen om hebben, predikanten 
moeten voorstellen en blijft er dunkt mij weinig twijfel over dat de 
„bekende Tronien" waarvan hier boven gesproken wordt, „dominees" 
„Tronien" zijn, al is 't mogelijk dat ook de jongeman links op den 
voorgrond op den stoel zittende, en de jood, die rechts by den steen 
geknield ligt, bekende tronien hadden. De oorspronkelijke plaat geeft 
ondubbelzinnig blijk hoe in alle standen de aktie koorts woedde, zoodat 
het zelfs mogelijk geacht werd dat predikanten er aan zouden lijden; 
heeft dit sommigen geërgerd en zijn zij daarom door bovengenoemde 
heer en dame vervangen? Als proeve van de kracht van bovenvermelde 
poëzie, geef ik hier enkele regels van 't vers: 

„De dominees die sijn hier niet te vinden 
Of souwden sy wel Acties Binden. 
Met een Bantie aan Malkander, 
daar den Ben Bedriegt den Ander. 



Digitized by 



Google 



298 QROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 1720 



Neen ik heb andere Gedaghten, 
dat het Volck haar sal verwaghten. 
Op Predikstoel of in de Kerck 
Eu leeren haar van Heijlig werck.' enz. 
— In de plnaU van het tafeltje. links op den voorgrond, is bier een steen 
gekomen met de volgende inschriften: 

„Quaud on est jeune & belle, &r qu*on a la {sic) malheur 
D'avoir perdu son bien dans un jeu si funeste, 
Gare qu'un Billet au Porteur 
Ne fiifise encore perdre Ie reste! 
>— ^ 
Schrei, Pillis, niet om't geldt: 
Uw schoonheit is behouwen. 
Gy wort, wilt gy, herstelt. 
Of baart die gunst mistrouwen V 
't Is recht : verliest gy d' eer, 
Zy komt, helaas! nooit weer." 
Deze verzen slaan op de deftig gekleede jonge dame. die in plaats van 
den jongen man met wandelstok, mistroostig met den zakdoek aan de 
oogen, naast den steen in een leunstoel zit en met den rechterelboog op 
de leuning steunt. Een oud heer, met allongeparuik, maakt haar het hof 
CU legt haar. in de plaatw van het waardelooze , .Contract du Suda /"ICMX).*' 
dat zij in de linkerhand heefl, een ., Billet au porteur de ƒ50000." inden 
schoot. De man achter de tafel is nu in gesprek met een heer met steek 
op. die ruggelings van de jonge dame zit en een papier in de hand heeft, 
wajirop: „Contract de 500 ^^ Sterl." 

In den laatsten regel van 'tfransche versje links onder de voorstel- 
ling, boven de fransche verklaring, is het woord ..Pays" veranderd in 
„esprits'. (Muller No. 3562. Stephens No. 1628?) 
Van deze veranderde origineele plaat zijn mij vier varianten bekend: 

I de hier boven beschrevene. 

II dezelfde prent, zonder het versje onder de paddenstoelen, dat blijkens 
s€€r moeilijk te vinden overblijfsels daarvan, weggekrabt is. 

III geheel als II. alleen staat nu in den rechterbovenhoek ..Tom. 2, 
Pag. 332.' In dezen vorm behoort de plaat, zooals nu wijlen de heer J. P. 
J. W. Korndorffer indertijd aan den heer Muller mededeelde, in (Piossens.) 
Mémoires de la Ré^/enre du Duc d'Orléans. La Haye 1729, kl. in-S'. 

IV geheel als III, nu is in den rechterbenedeuhoek, onder de hol- 
landscho verklaring, gegraveerd: ..N<i IX.", terwijl rechts bovenaan 
de aanwijzing van deelnommer en pagina weggekrabt is, doch zóó dat 
zij nog zeer goed is te onderscheiden. Voor welk werk deze variant 
gebruikt is, heb ik niet kunnen ontdekken. Bij den heer A. J. Nyiand, 
te Utrecht. 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 209 



Tan de vier kopién der origineele plaat, waarvan a en ^ onder No. 18 
beschreven zijn {zie No. 18 hier voren) behooren de staten b en d hier. 

b is geheel veranderd naar het origineel hier boven als S7 beschreven, 
alleen is het woord „Pays" in den laatsten regel van het fransche versje 
links onder de voorstelling, hier blijven staan. 

d is oogenschijnlijk geheel aan b gelijk maar in werkelijkheid de 
weder in denzelfden toestand teruggebrachte koperplaat, nadat die eerst 
zóó veranderd was, als bij No. 18 is aangegeven; alleen is .,Pay8". in 
het fransche versje, nu veranderd in ,.esprit8". 

3tó3. — 28. „Schyn bedriegt.' 

Opschrift boven een 50-regelig vers, in twee kolommen, in boekdruk, 
onderteekend ,,Philadelphu8.", het pseudoniem van G. Tijsens, en aan- 
vangende : 

.,Prince88e Quincampoiz, gelyk 

Een kermis-pop, zit hier te pryk \ enz. 

Boven dit vers is een gravure in-4". afgedrukt, die oorspronkelijk diende 
als titelplaat voor het tweede deel van: Quincampoix. Sombario, of Bos- 
kam Voor de dolle cutionisten. Landtiezaiuj. Door PhiladelphM. Sileni 
Alribiadis. Ticedt deel. Dat de prent in dit werkje behoort blijkt uit de 
cartouche, door -twee roskammen geflankeerd, die deel uitmaakt van 
't lofwerk boven de voorstelling; daarin staat: .,Roskam Sub Rosa 2®. Deel". 
Ofechoon nu de drie deeltjes van dit werl<je van G. Tijsens, als tekst 
behooren bij de gedrukte stukken en zij daar dan ook als zoodanig zullen 
worden vermeld, geloof ik toch hier een uitzondering op den regel te 
moeten maken en de beschrijving van die titelprent, al is die niet aU 
zoodanifj opgenomen in 't„Groote Tafereel", te moeten laten voorafgaan 
aan de vermelding van den vorm, waarin ze in dit werk wèl voorkomt. 

Te meer word ik daar toe gebracht, omdat de auteur der drie Roskam- 
men (hij stelt zich in het ..voorbericht" van dit tweede deel nog voor 
hem vijfmaal te doen verschijnen, maar verder dan tot den derde 
is 't niet gekomen) in genoemd voorbericht zelf de verklaring geeft der 
prent en dit doet op een wijze, die ik hem niet verbeteren kan. 

Nadat de dichter eerst verteld heeft, dat hij met vreugd den goeden 
ontvangst van zijn hekelverzen zag, maar dat het hem ..aan de andere 
kant moeide dat hy zyne Gedichten zo havenloos, en met gerabraakte 
tytelnaamen, door de baatzuchtigheid van een rechtschaapen Liedjes- 
drukker, op den Dam, aan de Beurs en door de heele Stad moest hooren 
kraayen.", ;zie omtrent één der nadrukken de beschrijving der gedrukte 
stukken hierna), geefl hij de uitlegging der prent op de volgende wijze : 

..De Vrouw, die men in deeze Print, voor de tweede Roskam, in haaren 
rykelyken staatie Tabbaart, met blaauwbloempjes geborduurt, ten Throon 
ziet zitten, is de Princesse Quincampoix, of de Actiehandel, zy gebied 
haaren dienaar Bombarie of het Bedrog, zo net, in zyn kleed met Vis- 



Digitized by 



Google 



300 GROOT TAl'BRKEL DBR DWAA8HKID 1720 



hoeken bemaald, te voorschyo gebragt, den op^blaazen Babbelh&ndel 
sterk uit te blaazen, terwyl de Geldzucht op haar eene knie ter neder 
geboo^n, reikhalxende met opene armen de niettige Bubbels aanbid, en 
na zich wil haaien, doch zj bemerkt niet dat Armoede in het gescbeorde 
kleed haar reeds by de slippen van den met ducatonnen geborduurde 
Tabbert heeft, en het Actiejacht van weelde in het verschiet, reets is aan 
't zinken. 

De Tekenaar heeft aan wederzyde niet onaardig een Boer te voorschyn 
gebragt ieder met zyn zinnebeeld; aan de eene kant ziet men den Kinkel 
door de Fortuin der Asdurantiebubbela van zyn boetegewaad ontdoen, 
daar hy al zuipende de Spaa met de voet schopt, en in het kleed van 
een wildweyigen Actionist word gestooken, terwijl de Actiekaars noch 
helder staat te branden. Aan de andere zyde word hem door zyne eigene 
dwaasheid het Heeren kleed weer van bet plompe lichgaam a^scheurd, 
de boeremuU word hem opgezet, en hy vat, doch tegen zyn zin de Spa 
weer in de vuii^t. om zyn brood te zoeken. De Actiekaars gaat uit in de 
pyp, en laat op 't laast niet dan een stinkende, en doodelyke damp na.'' 
Tot zoover de beschrijving. Daar de dichter in een gedeelte van zijn 
vers, omtrent verscheiden hier beschreven prenten aardige bizonderheden 
mededeelt, acht ik 't niet ongepast, die regels hier te doen volgen; blijkt 
er ook uit dat hij niet hoog wegliep met de vervaardigers der platen, 
hij keurt 't verschijnen goed, omdat ze alle medehelpen tot bespottingen 
verfoeiing van de aktiepest. Zie hier wat hij er over zingt: 
., 't Canaille neusd het al, en zingt vast op de bruggen. 
In 't schoon gezelschap van steenslypers. rolders, pluggen, 
Met onbescbaamden toon de val van 't Actiegild, 
Wat lepel Ukken ken is gulletjes, en mild, 
In 't koopen, print by print indien men maar ten minste 
Ken beeldje, 't uwer spot, daar in bemerkt. Wat winste 
De Boekwurm daar by heeft, dat weet de Boekwurm best. 
Gy konstige etsers, knoey, al voort van de Actie pest: 
'tZy niet genoeg een beurs, zo weergaloos te schetsen, 
En op die schooue beurs, wat ratelwachten te etsen. 
Of Vullisbeeren, na de grootse trekken, van 
De Nieuwejaars print, van de Wacht of Karreman. 
Neen Vrouw Justitia heeft u een geest geschonken, 
Om ieder met een brief doen op de borst te pronken. *) 
Die wel gemaakte kat, met blaazen aan zyn pens, 
Of pooten, is het werk niet van een enkel Mensch ; 
Daar Meester Law, zo trots op wolken, t'zaam geronnen 
Tot kussens, zit ten toon; 't is ongemeen verzonnen, 



1) Zie No. S en 6 van het „Qroote Tafereel". 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFBRBBL DER DWAASHEID 301 

En Hwerk bljve eeuwig goed, en van oen grootsche naam. 

Nadien 't ten spot verstrekt, der Kermis aotiekraam. *) 

Maar boven al verhefl myn Zangheldin de kassen 

Van uw vernuft, Ö geest vol vinding! die Atlasssen, 

Op kegelspelsche wys, voor 't nageslacht, zo raar 

Ten toon steld, wyl het kind des tyds, zelf zonder gar 

Te roepen, toebruid met een sneeuwbal op de beenen: 

't Is drommels slim, en treft geen klyntje voor de scheenen 

Van de Actienegotiant, dat zweer ik. ja gewis. *) 

Qj meent het wel d Maats, die 'tteek'nen eigen is, 

Zo lang gy snaaks van geest, en overvlug van zinnen. 

Ons 't Koffyhuis vertoond de Quincampoix van binnen : ') 

Ha! dat 's na 'tleeven. en ten eeuwig duurbre spyt 

Van u 6 Actiemaats, jd spyt voor die 't benyt. 

Een ander, meede Cfmag. wat snaay te profiteeren, 

Neemt oude plaaten. geeft de beeltjes nieuwe kleeren, 

En plnatat elk Actie kwant de kei vlak in de bol. '') 

Het raakt dan, of 't is mis. of scheef, 't Loopt nu te hol 

Met printjes maaken. ja het is zo veer gekoomen, 

Dat al wat de Acties doemt, voor koek werd aangenomen. 

Dus word Madame Quincampoix gevierd, bemind, 

Om haare Koopmanschap, bestaande uit laaufce wind. •) 

Zo word Bombario, dien bochgel aangebeéden: 

De field word op een kar als PoesJeneL gereeden 

In 'tmooy gezelschap van de droes, met al 't gesnor 

Der bubbelmaatjes naar Sint Rocus. *) Zangnimf, por 

De geesten, die de naald in 't etsen met een gracie 

Zo groots regeeren, om geen verdere temtacie. 

Voor de opgesmukte, doch verblufte Quincampoix. 

Mevrouw Pecunia, maakt arme duivels zo 

Vervoerd tot haare min, dat Tekenaars, Poëten, 

En Liedjeszangers, staag weer andre kwakken weeten 

Te brengen voor den dag; elk doet verbaast zyn best, 

Deez heeft het op de Zuid, een ander op de West, 

Een ander ken het in zyn harssens niet verdraagen, 

Dat heel Noord Holland ons, met gaauwe Boere slaagen, 



1} Zie No. 4 a. w. 
2) Zie No. 8 a. w. 
8) Zie No. 10 a. w. 

4) Zie No. 9 a. w. 

5) De onder dit nommer beschreven prent 
8) Zie No. II a. w. 



Digitized by 



Google 



302 GROOT TAFKRKKL DER DWAASHEID 



1721* 



Zo fyntjea pierde, en veel van 't Amsterdamsche splint. 
Wi«t in te slokken, voor verrotte Kool. en Wind. 
Oy jonpfe Vi^'ers. die myn Zan|( met opeue ooren. 
Kn tot^g-enej^entheid dus verre wel mogt hooreu. 
TerwA'1 het brandend vuur. nadien het reeds word koud. 
En 't harde regenen, u noch wnt binnen houd ; 
Wy willen u deez tyd niet langer lastig vallen. 
Met van de niettigheid der AHien, en t kallen. 
Het schreeuwen hui.s aan huiu. het bulken en rumoer. 
Voor Heeren. Kooplien. voor den Burgeer en den B^er 
Der Straatpoeten. en der Heili^es verzinners 
Te zingen, laat het school der etseren, verwinners. 
En zyn. en blyven. zo van de Actievinders, als 
. Vnn de Actiekoopers, die braaf liegen door hun hals. 
Wen held Bombnrio. deez en die regte gekken. 
Mei Actieloopjes, en met blaazeu ken betrekken. 
liont Boot en Meester in het etsen doen hun best. 
't Is alles wel. zo lang zy de Acties als de pest 
Verbannen, laat de konst op krukken gaan. of hinken : 
Of laat een Fransrhe f/eest. in teekenkunde, blinken '] 
Bff winder hnhen. ah de Mort/enttar in ff lans. 
By klt/nde}' Starren pi'onkf. aan 's Hemels hooqen trans. 
Noch roemd myn Zangeres en deez. en die: het knoeyen 
Is rontom kant. en fris door 't Actiën verfoeyen. 

Nu zweeft vriend Damons fluit, 
Zyn Actiezang was uit. 
Dus verre, wyl hy aan de knaapen, 
Belooven moest, eer elk g'ing slaapen, 
By nader tyd, voor hen weer rustig aan te vangen, 
Zyn Missisippi. ook zyn West. en Zuiderzangen.'' 
Het plaatje is een gravure kl. in-4*., z. n. v. gr. en als titelprent bij 
Muller niet vermeld. De prent verscheen dus in twee vormen: 

I als titelprent, hier boven beschreven. 

II de plaat met het vers. zooals ze als plaat 28 in 't ,,Groote Tafereel' 
voorkomt. Van deze laatste ken ik vier verschillende staten van den 
letterdruk. Het volgende staatje geeft de verschillen aan in het vers 
van ..Philadelphus.' 

a. De lijn die de beide deelen van 't vers scheidt staat in a onder de 
achteruitstekende punt der E van ,.be" in .,bedriegt" en is boven de 
vierde regel, van onder af, gebroken. 



1) Zie No. 18 en 27 a. w. 



Digitized by 



Google 



1720 



GBOOT TAFEREEL DER DWAASHEID 



3oa 



Bij h staat de lijn midden onder de E van ..be". 

Bij c stnat de lijn midden onder de D van ..bed". 

Bij d staat de lijn tusschen de B en E van ..be". 

a bc 

Reg". 2 v.b. link.«*: kermis pop kermis pop Kermis-pop 



Kermispop 



9 


Actieknoeijers Actieknoeijer 


8 Actieknoeijers Actieknoeijers 


12 


folio. 


folio. 


Folio. • 


Folio. 


15 


besjyp. 


bej?ryp. 


beprryp. 


Begryp, 


16 


bobbels . . . 


bobbels . . . 


bobbels . . . 


bobels . . . 




schot zepyp. 


schotze pyp 


. schotze pyp 


. schotze pyp. 


19 


geldzucht 


Geldzucht 


Geldzucht 


Geldzucht 


20 


in 


in 


in 


iu {sic) 


23 


,. ducakons 


ducatons 


ducatons 


ducatons 


2v 


.b. rechts: fifrypze 


prryptze 


Ifryptze 


farryptze 


13 


pry. wat 


jry, wat 


py wat 


gr wat 


14 


fjreld-aanbid- 


peld-aanbid- 


f^eld-aanbid- 


g'eld aanbid 




den. 


den. 


den. 


den. 


18 


,. houd 


houd 


houd 


hond {sir) 


20 


Plutus . . . 


Plutoos . . . 


Plutoos . . . 


Plutoos . . . 




schoot. 


schoot. 


.schoot. 


sehoot {sir) 



Scbynbedrie^ft. 

Even voor het afdrukken van dit vel vond ik nog- twee varianten. De 
eerste, nu mede in deze verzameling: aanwezig:, heeft in de eerste kolom 
repfel 12 v. b. ,,regtschapen". de andere alle ..rechtschapen" ; in de tweede 
kolom, regel 8 v. b. ,.TT kinders" de andere ,.üw kinders". 

De tweede variant komt voor in het exemplaar van Prof. Moltzer, in 
de Universiteitsbibliotheek te Utrecht, dat in de eerste kolom, regeel 16 
V. b.: ., Schotze pyp" en in reg-el 29 ..gfeldzucht heeft." 

3484. — 29. „2 , Tooneel van de Geest van Esopus." 

Onder dezen titel komt het tweede viertal dwergfiguren alleen voor 
op de beide registers met 74 platen (zie bl. 241 hier voren), 't Zijn de 
geheel onveranderde voorstellingen van plaat 4 tot 8 uit het ,.Dwergen- 
tooneel'\ maar met 10- of 8-regelige hollandsche verzen in plaats van de 
4-regelige duitsche, fransche en hollandsche rijmpjes, in den eersten 
staat De platen stellen 't volgende voor: 

29». „Verhens Beker van Pi-dne of Vianen." 

Opschrift boven een dwerg, blootshoofds, in kamerjapon, met een groote 
bokaal in de rechterhand. Links op den achtergrond een man aan den 
maaltijd, door een achter de tafel staand persoon bediend ; rechts een mannetje 
met breedgeranden hoed en langen afhangenden mantel. Rechts onder 
bovenstaand opschrift is in drie regels de hier boven geplaatste algemeene 
titel gegraveerd en diióronder de niet in vervulling gekomen belofte: 



Digitized by 



Google 



304 QEOOT TAPSEBKL DSR DWAASHBID 1720 

„Aanschouwer, zal 'tu, niet Tenreelen^ 
Verwacht bier van no^ meer tooneelen/' 
Het vers onder de voorstellinif vanf^ aan: 

..Geen beter middel als dit hooglands Nectar-TOgt'\ enz. 

29*. „Rector ma^ificus van de Ongeactioneerde Litteratuur." 
Een deftig gekleede dwerg met kanten bef en groote paniik staat 

naar rechts gewend, met den hoed in de hand. Links op den achtergrood 

een dwerg en een hond. 

H^ vers onder de plaat vangt aan: 

„Wat eew is 't nu; helpt ook bazuinen of oreereu?" enz. 

39*. „Ontsprongen rondom bedekte Blaaskaak'". 

Een dwerg met vederhoed op 't hoofd, zeer lang haar. grooten dej^nstok 
in de rechter- en harten-aas-kaart in de linkerhand, heeft aan zijn gordel 
een groote tasch. in 't vers een ..diefsak'' genoemd. Rechts op den achter- 
grond een ruiter; links een drietal mannen bij een stadsmuur. Het vers 
vangt aan: 

„Qeen beter dek-tuig. als het geen natuur ons geeft;" enz. 

29*. „Contrarolleur van de Gelukkige en rampzalige Lapis 

-zoekers.'' 

Een dwerg met vreemd geranden hoed, mantel en bef, rol papier in 
den broekzak en papier in de rechterhand, dat hg aandachtig lee:^t. 
Links op den achtergrond een kijvend paar bij een advokaat: rechts een 
dwerg op den rug gezien. Het vers begint: 

„Men eyst miljoenen van elk schatiyk actionist". enz. 

De prenten zijn, alle aan de rechterzijde in de plaat, genommenl 
van 6 tot 8. 

Vier gravures in-8*. No. 5 en 8 zijn van Joost van Sasse, 6 en 7 van 
J. van Buysen de Vader. (Muller No. 3564, N. b. S.;. 

Men zie voor de verschillende staten, zoowel als voor de kopie, de 
opgave bij plaat 26. (No. 8481 hier voren). 

3485. — 30. „De vervallen Actionisten, hersteld, door den Triompbeerden 
{sir) Arlequin." 

Inschrift in den bovensten plaatrand van een spotprent op den wind- 
handel. Op den achtergrond links ziet men .,Viaanen", waarheen een 
paar wagens met aktionisten rijden; meer naar 't midden een kasteel, 
in het overige gedeelte een heuvelachtig landschap. Dit alles wordt van 
het drukke tafereel op den voor- en tweeden grond gescheiden door de 
rivier ,,De Lek'\ Rechts op den tweeden gerond een zegewagen met 
vier paarden naast elkander bespannen, die door Pallas gemend worden. 
Harlekijn zit op den wagen en strooit handen vol schgnbare akties uit, 
waarvan een gedeelte reeds in 't bezit van enkele personen is; een 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 305 



menigte lieden, die elkander achter den wa|]fen verdringen, trachten 
zich Tan de rest meester te maken, 't Zijn echter, volgens de in- 
schriften en ook volgens 't20-regelig vers, dat in vier rijen onder de 
plaat is gegraveerd, geen akties, maar ,,werk patenten". Allen, die er 
reeds een vermeesterd hehhen, houden het. met een uitdrukking van 
teleurstelling op *t gelaat, omhoog; van links naar rechts leest men hier- 
op: ., Mosselen", ,.Tuyn man", ,,Sold(aat) op Inde", .,Geuten schoon", 
„Kruyer", ,,S6hoorsteen veegfer)", „Mosselen". Op die, welke Harlekijn 
met de rechterhand uitstrooit, staat, van boven naar beneden : .,Basschander", 
..Heye(nr, ..Uyeu en Kool", „Oud yser". ,.Kuyllen"(burjr\ „na Via."(nen), 
„Engelse sprot". „Kar man". „Turf drager", „Hitte gebra" («V = Heete 
gebraaien). Uit zijn linkerhand vallen: ,.0p kar"(?) en „Liet sang"{er) 
terwijl hij nog in die hand heeft: ., Schoen lapper". Op den voorgrond 
liggen rechts drie pakken koopmansgoederen en twee vaten, waarbij 
Merkurius staat, met zijn staf vooruitwijzend ; in 't midden rijdt een man 
nog eenige pakken daarheen, op een kruiwagen, waaronder .,Altyd winst' 
is gegraveerd. Achter den kruier volgen een paar lieden met stok of hooivork, 
waaraan een korenschoof. over den schouder; in hun nftijheid liggen 
op den grond een paar akties van ,.Zwol", ..Wesep" en „medenbr'(ik) ; 
nog meer naar links, achter deze, een Savoiaard met „Toverlantere" ; 
geheel links een drietal kooplieden hij een pak, waarop de hoed van 
een hunner en eenige rijen uitgeteld geld liggen, met bovenschrift: 
„Akkordeer". Het vers vangt nan: .,A1 den bruy is 'tin 't rumoer," enz. 
Gravure br. in-fol., z. n. v. gr. Ik ken van deze prent maar eenen staat. 
(Muller No. 8565. N. b. 8.) 
3486. — 81. ,.De Verwarde Actionisten Torenbouw tot Babel." 

Inschrift in den bovensten plaatrand van een spotprent op den wind- 
handel. Onder de voorstelling is een 60-regelig vers, in vier rijen, gegraveerd, 
de verklaring gevende der cijfers 1 — 12 in de plaat Links op den 
voorgrond zit Law (1) aan een tafel; naast hem staat een man een 
zak geld uittellende, een derde kijkt er naar. Iets meer naar achteren 
en rechts een koopman (3) met een mand vol akties ; een vijftal personen 
komt naar hem toe om uit te zoeken, de voorste twee hebben er elk 
één in de hand, waarop: „hoop op de West" en ,.op hoop": op de in de 
mand liggende staat nog: „Koop al", „Voordeel", „van 100 op 1000'', 
,,Puik", „Zuidzé"; onder des koopmans linkerarm hangt er een van de 
mand af, die de kooplustigen niet zien kunnen, met het inschrift: 
„van 1000 op 100". Zij droomen allen van de Fortuin (4), die dan ook 
geblinddoekt met een stokbeurs in de rechter- en een vaas in de linker- 
hand, boven hunne hoofden is afgebeeld in een wolk; achter haar een 
sperwer, die een duif opeet. Aan deze zelfde zijde, geheel links, stort 
zich een wanhopig aktionist (10) uit een venster. De voorgrond ter rechter- 
zijde wordt ingenomen door een Ëngelschman, die op een tafeltje, dat 

IT 20 



Digitized by 



Google 



306 GROOT TAFKRSBL DB& DWAASHEID 17341 



een fornuis moet verbeelden en waaronder dan ook een vaur brandt, 
allerlei cakeft ...Keakse" staat er in 't vers) bakt. Zes liggen er te bakken en 
in deze leest men „Rook". „Wind". ..Malle acties ", „Engelsse acties", 
„Beurs Zuivering". ..Purgeer acties'. Met zijn rechterhand reikt de En 
gel.schman een gereed zijnde cake. waarop ..Geef aan' aan een man. die 
er reeds een heeft met 'tinschrift: .,100000 gl: in myn maag": de mee^ 
rechts staande kr\)gt die welke de bakkende man in zijn linkerhnnd heeft 
en waarop men leest: ..Schok in". Achter den Engelschman staan r.o;r 
xi}{ andere personen in deze groep, van welke er twee bezig zijn elk 
zulk een chke op te eten; op de eene staat: .Jk eet met lust* op de 
andere: ..ze zullen my op breken". Vlak voor de tafel lig^^n twee 
mannen (2) dood op den grond, volgens 't vers door 't dringen en trappen : 
by deze zitten er links twee. rechts één, die allen achterlast hebben: bij 
de achterste links stfiat een derde persicon, die „Acü^ om een duii 
verkoopt en er éen aan een der achterlast hebbenden geeft, waarop men 
leest: „Nog ergens goed voor". Boven deze groep vallen de ,.eid Ie Hoop ' 
(9; en een engeltje, dat zeepbellen blaast, samen uit de lucht. 

Op den tweeden grond, in 't midden der plaat, tracht een „Projecteur 
van Wind" (11} „Hollands Maagd" (1£) een narrenkap op te zetten. Pit 
zou ook gelukt zijn: 

„ zo 't Spaar 

De Ryn, en Y-stroom met elkaAr 
Niet déze rézemy beletten." 
't Grootste deel der windhandelaars was reeds even verbaasd als de 
bouwers van Babels toren, zegft 't vers verder, en op deze wijze worJt 
die toren, v.olke men rechts op den achtergrond ziet, bij de voorstel- 
ling te pas gebracht 

In 't midden, boven in de plaat, is nog een a£eonderlijke groep afje^ 
beeld. Bedrog (5) zit, sierlijk gekleed, op de wolken als op haar troon, 
met een mombakkes in de rechter-, een dubbel hart in de linkerhand: 
een drietal narren (6) met bel en zotskolf. liggen geknield vóór haar. 
Dapperheid (7). door Wijsheid (8) aangespoord, trekt van achteren haar 
kleed weg, waardoor haar „Drakestaart" en ..Hydra's poten" zichtbaar 
worden. Boven deze groep staat, in een breed label, liet volgend 6-regelig 
vers, in twee rijen: 

„Bedrog bragt veele Gekken voort 

Dog toen men onder 't uitgestrekte 

En sierlyk kleed zyn aard ontdekte 

Wierd ieder die door schyn bekoord 

Zig vond misleid wel haast geneezen 

Daar Schande en Armoö stond te vrezen". 
Gravure br. in-fol.. z. n. v. gr. Van deze plaat is mij .slecht*? één staat 
bekend. (Muller No. 8566, Stephens No. 1672}. 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFEREEL DBR DWAASHEID 307 

8487. — 33. „De Viaantsche Tol-Poort voor d' Actionisten komende uyt 
alle Steeden/* 

Inschrift in een label midden bovenin een spotprent op den windhandel. 
Een poort die slechts van terzijde gezien wordt, met het wapen van 
Vianen bovenaan en het volg-end 6-regelig vers in 't voetstuk : 

„Die binnentreed. 

En niet vergeed, 

Zjn beurs te veeg^n 

Die is myn vrind, 

Van myn bemind, 

'kLaat niet verleegen", 
verdeelt de prent in twee afdeelingen. In de linker- en grootste helft 
zit, links op den tw^eeden grond. Law „Souereine Derecteur" ten troon, 
onder een als tent uitgespannen doek en op een verhevenheid van drie 
treden; hij is omgeven door een viertal gedrochten, elk met een papier 
in de hand, waarop: ..List der Derecteurs", .Jiegotie by nagt", „Schyn 
be drigt", ..bederve acties", ,.kwade acties''. Hij heeft een deftig^n pruik 
op 't hoofd en een prachtige jas aan ; in plaats van voeten heeft hij klauwen 
en zijn naakte beenen zijn slechts schonken ; er kruipen slangen onder 
zijn klauwen, ook heeft hij er een in de rechterhand. Ook de handen met 
lange nagels, zooals die aan de uitgestrekte linkerhand goed te zien 
zijn, gelijken zeer op klauwen. Naast zijn zetel zit aan weerszijden 
eeu grifBoen; zijn geheel is 't beeld van „Schyn bedriegt". Op den 
voorgrond aan dezelfde zijde zit koning Midas, achter een tafel, waarop 
zes zakken liggen met de inschriften: ..1000', ..10000", „100000*, ,.200000", 
..20000" en ,.10000". Rechts van hem drie personen: een ligt er voorover; 
op zijn hoofd rust de hoed van den tweede die geknield daarin de ..ge- 
mengde speesie" {= geld van slechte alliage) ontvangt, zooals in den rand 
van den hoed gegraveerd is; de derde, die achteraan staat, houdt de rechter- 
hand uitgestrekt voor zijn aandeel van 't geld. Voor de trappen van den 
troon ligt een heer geknield ; hooger op, ziet men. bij een groepje] aktio- 
nisten, een tweede persoon met bokspooten in plaats van beenen en lange 
nagels aan de vingers; hij heeft een papier: „1000 acties" in de rechter- 
hand en met de linker geeft hg een papier waarop: ..ni-^ naar Vianen" 
aan een derde. Midden op den voorgrond, bij de poort. Wanhoop en 
Armoede, gevolgd door de dansende ,,suster Sotzkap" zooals deze figuur 
genoemd wordt en het ÖO-regelig vers dat' in drie kolommen en op een 
afzonderlijke koperplaat gegraveerd, onder deze voorstelling afgedrukt is. 
Wanhoop heeft een papier in de hand, waarop: ..Wan hoop spreekt 
door onwetentheit". In 't midden ziet men op den tweeden grond water, 
dat zich naar de rechterzijde van de poort tot bijna op den voorgrond 
uitstrekt. Een drietal schuitjes vaart naar rechts, waarbij: .,Vaart na 
Vianen"; boven het grootste staat: „Vrolyk en lustig". Op den achtergrond 



Digitized by 



Google 



308 O&OOT TA?ERSSL DER DWAASHKID 1720 



een koets met twee paarden gevolgd door een ruiter, achter wien men 
leeet: „te Post", meer rechte een paar, dat naar Vianen wandelt, met 
by schrift: ,,8choon plysier'*. Het gedeelte der plaat aan de rechterzijde 
der poort moet Vianen voorstellen en is daarvoor pasklaar gemaakt door 
de inschriften. 

Aan de poort staat een schildwacht, die „Waar daa r" (voor werda) 
roept. Een man met mantel om, naast den schildwacht, wordt door een 
ander, die met een vrouw iets meer naar voren staat, begroet met de 
vraag: „Welkom, heb je geld"; de eerste antwoordt: „Ia onder 

my mantel*', links onder dien mantel hangt dan ook een papier, met 
,.500 gl." er op. Rechts zitten en staan eenige lieden voor een tafel, één vmn 
hen beeft een beker , .actie Wyn" in de hand. Onder deze groep leest 
men: „Op de g^esontheyt van de aankomende broederschap"'. Op het 
uithangbord staat : „Vemagt Plaats of beijers der act ioniste'*. Langfs 
de bocht die *t water hier vormt, staan huizen met een poort aan 't einde, 
waarin nu „Hof Poort" gegraveerd is; één der huizen is door het in- 
schrift: tot ,4Urm huis" verheven. 

Het langdradige, niets beteekenende vers vangt aan: 
„Hier zieje klaar voor d* Actionisten Vianens Tolpoort afgebeelt*', enz. 

Omtrent de gravure lang^. in-fbl., z. n. v. gr., maar gedeeltelijk van 
J. Luiken, moet ik 't volgende nog mededeelen: 

In Edward Brown, Ifaukeurige en Qedenhmaardiffe JSieysen . . . Door 
Nêderhnd enz. Amst. 1632, vindt men tegenover bl. 58 een afdruk van 
de rechterhelft dezer koperplaat tot aan den muur bij den schildwacht 
met het onderschrift: „de Kooperen Halsbandt tot S; Gewer.'* (Goar): 
deze voorstelling is onveranderd gebleven en alleen door de inschrifUn 
toegepast op den windhandel; het oorspronkelijke onderschrift is weg- 
gekrabt doch nog eenigzins leesbaar; op 't linkergedeelte der koperplaat 
dat niet aan het vorige is vastgehecht, zooals Muller inkorrekt onder 
No. 3568 van het Suppl. zegt, maar daarmede een geheel maakt, was 
vroeger „de Strüdel Stroom jnden Donaüw'* gegraveerd; de afdruk hiervan 
vindt men tegenover bl. 86 van Brown*s werk; de figuren zijn van dit 
gedeelte echter zoo goed weggeslepen dat alleen door het onderschrift 
waarvan nog iets zichtbaar bleef, te constateeren is, wat er vroeger op 
a%ebeeld was. Van deze plaat is mij slechts één staat bekend. (Muller 
No. 8567, S. No. 8567 en S. No. 8568. N. b. 8.) 

8488. — 38. „Gedenk-boog, ter begraafplaats der uitgeteerde Actionis- 
ten." — „Are memorial dressé au lieu de l'enterrement des Actionistes 
consumés." 

Spotprent op den windhandel met bovenstaande inschriften in de kroon- 
lijst van een monumentalen boog met één voorstelling aan iedere zijde 
van den doorgang en een drietal afbeeldingen boven de lijst Tegen de 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAPEREEL DEB DWAASHEID 309 

lambrizeering onder de middelste van deze laatste drie, in medaillon, het 
portret van Law, te halver lijve, van voren ; in de rechterhand heeft hy 
een hengel, die buiten het medaillon uitsteekt, en waaraan een visch 
hangt, blijkbaar gevangen in den driepoot, die links naast de lambrizeering 
staat en v^aarin nog andere zwemmen. In de driepoot rechts liggen een 
blaasbalg en een met wind gevulde blaas terwijl er rook uit opstijgt: 
een beeld dat alles van dezen handel in rook vergaat. Onder 't portret 
's mans wapen: een naar rechts gekeerd paardje sch .tgeld. Verschillende 
zinnebeeldige voorwerpen en personen omgeven de grootere voorstellingen. 
In de afbeelding links van dit portretziet men drie heereuhuizen, waarvan 
twee met bordes; vóór elk huis staat een ezelin, van welke de voorste 
gemolken wordt Boven in de poortvormige lijst, die dit tafereel omgeeft, 
leest men „Esels melk voor de sieke Actionisten." ; onder de voor- 
stelling: „du lait 'd Aneste (sic) bon pour les Acüonistes malade." Links 
van dit tafereel blaast een kind met een blaasbalg een vuurtje van 
akties aan. Op de lijst van dit gedeelte der plaat staat een rijks- 
appel; links daarvan (evenals rechts boven de rechtervoorstelling), een 
pot met talpen, waaronder: „Tulpe Tyd," dat rechts, in 'tfransch 
vertaald, luidt: „Tems des Tulipes", met terugslag op den wind- 
handel in deze bloemen in 1637. In de middelste voorstelling boven 
het portret zit rechts Merkurius, wien Minerva de narrenkap der 
windnegotie van 't hoofd neemt; hij reikt een papier toe aan eenige 
kooplieden, die voor hem staan of geknield liggen en achter wie 
men de Eokin-zijde van de amsterdamsche Beurs ziet; op dit papier 
staat: „Gaat na de Beurs ik zal u bystant doen.'* als antwoord op de 
papieren die zij hem brengen, en waarop gegraveerd is: „Genade God 
merkuü"(r), „Ëlendig zyn wy verlyt" en „Door Geit zugt". Aan Mei* 
kuurs voeten ligt nog een papier: 

„De Kalver Straat 
Dee u het quaat" 
Aan weerszijden van een ledige lei of spiegel boven deze, van boven 
ronde, .voorstelling, is een hoorn des overvloeds a%ebeeld, waaruit links 
een vredestak en papieren vallen met de inschriften: „Ik wil myn 
boe ken zuyveren.'*, „Arbeit zal 't kosten.", „Ik zal de Tyd beter beste- 
den.", „Bleyf in Vrede"; rechts komen er uit den hoorn kronen, een 
scepter, een huis en ook eenige papieren, waarop: „Blaas aan stukke" 
(doelend op 'tjongske, dat naast den hoorn staat met een blaas, waaruit 
de wind wegstroomt), „De Over vloet is te veel.", „Dat doet Vallen', 
„Vervlogen". Naast den hoorn links staat ook een jongske met een vogel- 
kooi waarin één vogel, dit is, volgens *t60-regelig vers, dat met een 
„Grafechrift" van vier regels, in vier kolommen onder de linkerzijde der 
plaat is gegraveerd, t beeld „Dat het eene Vogeltje in de kouw Meer 
is, dan zes die héne vliegen,". 



Digitized by 



Google 



310 QROOT TAPSREfiL DKR DWAASHEID 1720 

Met de afbeelding' rechts van 't portret is een bespotting yan de 
Utrechtache en de Westindische kompagnieu bedoeld: twee schepen drijven 
op wolken ..door het nieuw Kanaal, Waar bv de Inbeelding reet^ii aan 
't bouwen, Stigt Huis by Huis, vol pragt en praal,' ; vóór 't vóórslö ischip 
drijft een man op eeu bos biezen (Berbice). Boven de voorstelling leest 
men: ..Het Nieuwe Kanaal.", er onder: „Le Canal nouveau.", in 't mid- 
den er boven staat een kool; rechts zit een engeltje zeepbellen bl&zecde. 

Links van den doorgang is in den „Gedenk-boog" een plein afgeWeld, 
(volgens 't vers te Parijs), waarop men verscheiden koetsen ziet, die alle 
door de geleden verliezen van de hand moeten worden gedaan. Hier 
boven: .,Goet koop Koetsen en Paarden.", terwijl onderin is gegraveerd: 
..Des Carostes {sic) et des Chevaux é. bon marche."; links op den voor- 
grond een zittend man, met een papier in de hand. waarop: „'tZyn ook 
de mjne". 

Rechts van den doorgang is „De kranke Actionist.", „L'Actioniste 
malade." afjgfebeeld ; hy zit bg den haard en wordt door een geneesheer 
aan den rechterarm gelaten; vrouw en kinderen staan treurend op den 
voorgrond, terwijl de knecht, op den achtergrond, aan twee heeren, die 
hem vragen: „Is u Heer tuis", antwoordt ,Jieen". 

Achter het geopend hek, ter linkerzijde, dat de ruimte tusschen den 
plaatrand en den „Gedenk boog ' inneemt, en op welks stijlen molentjes 
staan, eeu begrafenisstoet; het papier in de hand van den aanspreker 
wijst genoeg aan, wat de kwaal van den overledene was; er staat op: 
„na de Zuit Zee K."(erk), met kennelijken terugslag op den stereotie- 
pen zin in de amsterdamsche begrafenisbriefjes: „om te volgen naar 

de kerk'', waar dan hier Zuit Zee Kerk voor Zuiderkerk komt 

Achter een dergelijk hek, rechts, ziet men Law's koets, kenbaar aanzija 
nmimcijfer, aangehouden; wanhopige aktionisten; een man, die zich uit 
't raam werpt, enz. Onder den doorgang, met een ijzeren hek afgesloten, 
waar achter ook allerlei windhandelaars, een kwakzalvers- theater tö" 
aanprijzing der akties. enz. gezien worden, is een graf gedolven, bestemd 
voor den doode wiens lijkstatie liuks achter 't hek is afgebeeld. «Bij het 
graf staat een man die er een mand papieren in uitstort; dit wordt in 
het vers op de volgende wijze verteld: 

„ . . . . eeu longman, tot een blyk 

Dat hy [= de overledene] sturf om zyne Actie zeken. 
Stort uit zyn mand al voor en naar 
Toebak, en Pypen, Hennekaarten, *) 



1) Mr. S. Muller Fz„ rijks- en gemeente-archivaris te Utrecht, schrijft 
mij omtrent deze „Hennekaarten" het volgende: 
Het verheuo;-t mij, dat ik u toevallig goed kan helpen. In ons museum 



Digitized by 



Google 



1720 



OKOOT TAPE&KEL DER DWAASHEID 311 



Ben ^te Géper, dog heel raar, 

Een Elalfókop, Spek, en Varkenstaarten. 
Met Wortels, Kool en Rotte val, 
Die zo veel ouwe Botte kraakte"; enz. 

Al de genoemde voorwerpen zijn a%ebeeld op de papieren, die uit de 
omgekeerde mand vallen, terwijl op twee andere nog staat „alles onder' \ 
„in tGraf". Een menigte lijkbedienaars bedelven deze papieren. Voor 
den ingang staat de baar, tegen den linkerpost de roef, terwijl een vrouw, 
links, 'tlijkkleed medeneemt. Rechts van de baar twee aansprekers, 
één met kruk. met een zandlooper in de linkerhand evenals de tweede; 
deze heeft in de rechterhand een papier, waarop „Dat is net van pas 
gekomen." Achter hem een kind met rouwmantel om en weenend; de 
rij der personen, die als volgers van 't lijk te beschouwen zijn, strekt 
zich verder uit tot achter 't hek, waar één der laatsten een papier in de 
hand heeft, met inschrift: ,Jk gaame". Drie van de zes personen, 't meest 
op den voorgrond, van welke de eerste een kat in zijn zak heeft en „Bam> 
bario" de laatste is, hebben een papier in de hand, waarop men leest : „Hy 
is aan Wint gestorve", „Het wa(s) myn beste Vrient" en „Al myn bedrog 
is uyt.' Bombarie heeft een langen lamfer aan zijn muts en is omhangen 
met windblazen, ook heeft hij er een in de rechterhand. Achter hem 
volgt een man, die een dergelijke blaas aan een stok in de linkerhand 
houdt en in de rechter een papier, met „Hier is nog wind". Aan den 
rechterstijl van het hek staat een jood met een papier, waarop „Wat 
statie"; geheel rechts op den voorgrond een man met breedgeranden 
hoed op en zeer groeten bril op den neus ; volgens een papier zegt hij 
„'kzie myn blind.'*; bij hem een vrouw in 't hemd, eveneens met een 
papier, waarop .,Door alde Bubbels ben ik int hemt." 

Links ziet men op den voorgrond ook nog eenige personen, van welke 
er twee ieder een papier in de hand hebben, met de volgende inschriften : 
„Al myn Geit is wegh.", „Ik scheur myn Actie." Bijna geheel in den 
hoek een man met een kijkkast, een jongen staat er voor ; hierbij : „d 
long ze kyke maar rek uit, Dat's miHsiijiipi en dat is de Zuid"; terzijde 
van de kast een tweede jongen, die zegt: ,.Ik moet ook Eyken". 

In den bovenhoek der prent is links de volgende „Lees Zeel der 



berust een omslag van een kaartspel, door mij gered uit dQ papieren van 
een boedel van 1701. Het vertoont eene hen bij een hoogen toren met 
opschrift Utrecht'^ daarbij de wapens van de stad en provincie Utrecht 
eu de naam Wi/nant tan Sombeeck. Op de keerzijde leest men het vol- 
gende: ,,Dese Fi/ne Catrten lüordên geniaekt hj Wynandt van Sombeek 
in de Lynmarckt in de Swarte Hen tot Utrechte Naar ik verneem, is 
de naam hêunekanrten hier bij overlevering nog wel bekend. De oorsprong 
van den naam schgnt door het bovenstaande volkomen verklaard. 



Digitized by 



Google 



312 OBOOT TAFSREKL DBR DWAASUKID I7.>u 



f^^oede bekende." i^^egraveerd: ,,de Heer Zuid 2iee.", ..de Heer Misid- 
sippi", ..d'Hr Wortel." , Hoorn), ,.d' Hf Kalvius." cDelft), .,d' Hr Vet Os.** 
..d' Hr Bambario.**, ..d* Hr Borstel." .Weesp), „d' H^ Rotteval." iRotter- 
dam), ,.d'Hr Brandewijn." (Schiedam], ^.d* Hr Windbuil.". ,.d'HrPypea 
Süon." (Gouda), .,d' Hr Zandplaat. ' (Enkhuizen). .,d* H**. Panharing-." (Me- 
demblik?), ,.d' Hr Weghgraver." ^Utrecht). .,d' ffi Spinneweb.", ..d'Hr 
Iloük uit', „d' H^ Koolstronk.", ,.d' H^ Fulppe' (Naarden), „de verdere 
Vrienden gelieven het Lyk in een goede Actie te volgen."; dezelfde 
lijfit staat rechts bovenaan in het frausch. Het vers. in vier rijen, \\n 
fransch proza ovei^fezet, rechts onder de plaat gegraveerd), vangt aan: 
,4)e Narrekap, die God Merkuur 

Door Wind negotie heeft gedrógen, 
Rukt PalLiS hier ter goeder uur 
Hem weer van 't hoofd," enz. 

Het „Grafschrift." dat daar onder volgt, luidt: 

,,Hier leid Menheer de Bubbelaar, 

Wiens hoop op Wind was wrak en mis. 
Waar op hy uitgeteerd en naar, 
Alleen door Wind gestorven is." 

Ook dit grafschrift is in fransch kreupelrijm met de fo\it ,,Iu git* 
voor .,Ci git", aan 't eind der vierde kolom franschen tekst gegraveerd. 

Gravure in-plano. z. n. v. gr. Van deze prent ken ik slechts één staat 
(Muller No. 3568, Stephens No. 1678). 
3489. — 34. „Spiegel der Reden voor de Wanhopende Actionisten". 

Inschrift in den ondersten plaatrand eener zinneprent op den geèindig- 
deu windhandel. Op den voorgrond een wanhopend aktionist gereed zich 
't lemmet in de borst te stoeten; tusschen zijn rechterarm en de wereld^ 
waarop de elboog rust, ligt zijn eigen hart bekneld. De Reden, een 
man, die links met den spiegel in de rechterhand naast hem zit heft 
waarschuwend de linkerwijsvinger tegen hem op; „'t Geweld en Wan- 
hoop* liggen onder zijn voeten vertreden. ,.Hoogmoed'\ voorgesteld als 
een vorstin met kroon en scepter, vlucht met .,Bygeloof" en „Dartelheid", 
twee geblinddoekte vrouwenfiguren, en met „Geldzugt", die een beurs 
in de linkerhand en de rechterhand voor 't gelaat heeft, om den glans te 
weren, die uitstraalt van het „Diamanten-schild vol glans.' dat de Voor- 
zichtigheid omhoog houdt. In dat schild staat een ,.Y" in een lichtkrans; 
„Wyl die vermaarde Koopstroom nooit Zig liet aan Bubbel ketens binden". 
De wind, die over de hoofden der vluchtenden tegen dat schild verbeeldt 
to blazen, stuit er op af. Rechts op den achtergrond vluchten de „Wind- 
genóten," (aktiehandelaars) voor de bliksems, die op hen nederschieten. 
Rechts bovenin zit de „Waarheid' op de wolken, gereed om ,,Heel vrolyk 
op het aardry k neer" te dalen. 

Het 88-rege1ig vers, in boekdruk, waaraan ik de geheele verklaring 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 



813 



der prent ontleende, is aan weerszijden (aan iederen kant 30 ref^els) en 
onder de voorstelling geplaatst en vangt aan: 

„De Windnegotie raakt aan 'td^len, 
De Bubbels kwynen om 't verlies," enz. 
Gravure iu-8°., door J. Schijnvoet, wiens naam weggekrabt, maar in 
den linkerbenedenhoek der plaat nog even leesbaar is. De prent diende 
oorspronkelijk als titelprent voor een werkje in-8*., dat ik vroeger wel 
zag. maar waarvan ik mij den titel niet meer herinner. (Muller No. S669, 
ötephens No. 1674). 
Van deze plaat zgn m^ vijf verschillende letterdrukken bekend. 
Ie kol. a b c d 

2e reg. v. b. Bubbels Bubbels Bubbels Bubels 

4e ,, ooit ooit ooyt ooyt 

5e „ eind'lyk uit ge- eind'lyk uit ge- eyndUijk uyt eynd*lijk uyt 

waaid. waaid. gewaayd. gewaayd. 

6e .. Kook-uegotie Rook negotie Rook negotie Rook negotie 
8e ., Dewyl...draaid, Dewyl...draaid, Dewijl...draayd,Dewijl...draayd, 
9e ,, ontbloten^ ontbloten, ontbloten, ontbloten, 

lUe „ Wyl Wyl Wijl Wijl 

12e ., dreigt ... stoten ; dreigt., stoten ; dreygt... stoten ; dreygt . . . staten 
13c „ uit zyn gezicht uit zyn gezicht uyt zijn gezigt uyt zijn gezigt 
te lézen, te lézen, te lezen, te lezen, 



I4e „ 

16e „ 

18e „ 

20e „ 

2e kol. 

Ie reg. V. 

4e „ 

5e „ 

9e ., 

lüe „ 

He „ 

12e „ 

16e „ 

16e ,, 

17e „ 

20e „ 

21e „ 

22e „ 

23e „ 

25e „ 



eigen 
zyn 

moog'Iyk 
Windbuil 



eigen 
zyn 

moog'lyk 
Windbuil 



eygen 
zijn 

moog'lijk 
Windbuyl 



eygen 
zijn 

moog'lijk 
Windbuyl 



b. uiteind uiteind uyteynd uyteynd 

schatkist schatkist Schatkist Schatkist 

brein brein breyn breyn 

heilloos heilloos heylloos heylloos 

eigen eigen eygen eygen 

aardryk . . . myn aardryk . . . myn aardrijk . . . mijn aardrijk . . . mijn 

Windnegotie Windnegotie Windnegotie Windnegotie 

Alyn . . . eind Myn . . . eind Mijn . . . eynd Mijn . . . eynd 

Rookverkopers Rookverkopers Rookverkopers Rookverkoopers 

geld geld Geld Geld 

Dartelheid, Dartelheid, Dartelheyd, Dartelheid, 
beigeblinddoektbeigeblinddoektbei geblinddoekt bei geblindoekt 

en verleid, en verleid, en verleyd, en verleid, 

doelden doelden doelden doelde 

Geldzugt Geldzucht Geldzugt Geldzugt 

hére hare hère hto 



Digitized by 



Google 



314 


GEOOT TAPKKKKL DKR 


DWAASHKID 


1720 


2e kol. 


a 


b 


c 


d 


26e re^. v. 


b. snode 


snode 


snode 


snbde 


27e „ 


ze^epn^len. 


ze^epnilen. 


zepfeprólen. 


zegenprólen. 


28e „ 


besluit. 


besluit. 


besluyt. 


besluyt. 


2üe ., 


p^estuit. 


jfestuit. 


ffestuyt. 


gestuyt. 


30e „ 


stralen. 


stralen, 


stralen, 


stralen : 


3e kol. 










Ie reff. v. 


b. uit...Di.iinanteu 


- uit...Diamauten 


uyt... Diamanten 


L uyt...Diamanten 


2e „ 


hiire 


hare 


hóre 


hAre 


3e „ 


pfedóg'en. 


fCedogreu, 


S^edó^en. 


gedogen, 


-ki .. 


krans 


kraus. 


krans. 


krans, 


5e ., 


stnilen, 


stralen, 


stnilen. 


strAlen. 


6e ., 


Diamauten- 


Diamanten- 


Diamanten- 


Diamante- 


7e ., 


zyn 


zyn 


zijn 


zijn 


be „ 


ceuwij^lyk 


ceuwif^lyk 


eeuwiji^lijk 


eeuwiglyk 


üe ., 


Wyl die . . . 


Wyl dien . . . 


Wijl dien . . . 


Wijl dien . . . 




uooit 


uooit nooj't nooyt 


12e „ 


tyd . . . zyn ver- 


tyd . . . zyu ver- 


tijd.. . zijn ver- 


tijd ... zijn ver- 




Mtrooid ; 


htrooi»! ; 


strooyd ; 


strooyd ; 


13e ., 


Zyu vrybeid 


Zyn vrvheid 


Zijn vryheyd 


Zijn vryheyd 




wierd 


wierd 


wierd 


wier 


14<i 


. . zyn die 


. . zyn . . ., die 


. . . zijn die 


. . zijn . . ., die 




die pest 


de pest 


de pest 


de Pest 


15e „ 


(iemeue best. 


Gemeeue best, 


Gemeeue best. 


Gemeeue best. 


lüe ., 


kwum 


qnam 


kwam 


kwam 


lUe ,, 


hemel 


hemel 


Hemel 


Hemel 


2()e „ 


Waarheid 


Waarheid 


Waarheyd 


Waarheyd 


23o ., 


vrolyk... aird- 


vrolyk... aard- 


vrolijk . . . Aard- vrolijk . . . Aard- 




ryk 


ryk 


rijk 


rijk 


2-kï ., 


Bubbelwiiuleii 


Bubbelwiuden 


Bubbel-winden 


Bubbel-winden 




zwifrten. 


swi^-ten. 


zwigten. 


zwigten. 


23e ., 


Zuid: 


Zuid! 


Zuyd! 


Zuyd! 


26e „ 


Horeu I 


Horen ! 


Horen! 


Horen ! 


27e „ 


smoren. 


smoren. 


smoren. 


smoren, 


28e .. 


Actiekraam . . . 


Actiekraam . . , 


. Actie-kraam... 


Actie-kraam . . . 




eind'lyk uit. 


eind'lyk uit. 


eynd'lijkuyt eynd'lijk uyt. 



Ik vond in het exemplaar van den heer Nijland nog een variant, zij 
gelijkt 't meest op a hierboven en is 't best te herkennen aan „gestujt" 
in regel 29 vau de tweede- en aan ,, Bubbel-winden swigten' in regel 24 
van de derde kolom. 

In het exemplaar van het ,.(iroóte Tafereel" op de Universiteits- 
bibliotheek te Amsterdam, komt dit prentje bovendien voor zouder 
tekst, geplakt in het randwerk van plaat 8 van het eerste deel van 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFKRKBL DBE DWAASHEID 315 



't Dwergentooneel. Muller venneldt zulk een staat als aanwezig te Gent 
Ook is dezelfde prent, zonder verzen, soms geplakt in het randwerk 
\an de maand Mei, Dwergentooneel. 3e deel. 

3490. — 35. „De malle Actionisten naar Vianen of 't Peperland". 

Inschrift in een lint boven in de omlijsting van een spotprent op 4en 
windhandel, met 30-regelig gedicht, ir» drie kolommen, er onder. Links 
op den achtergrond de Muiderpoort aau de buitenzijde. Uit die poort 
ia een wagen gekomen, be.stemd verschillende lieden naar „Kuilenburg" 
of „Viauen" te brengen, welke beide vrijplaatsen in 't midden en rechts 
op den achtergrond liggen. In den overhuifden wagen, die de hoofdfiguur 
dezer prent is, zitten vijf personen, een zesde klimt er ter zijde- en een 
zevende, die zeepbellen blaabt, van achteren in. Boven op de huif zit 
achteraan een aap, met een geldzak in den rechter en een doek aan 
een stok in den linkerpoot; in den doek staat: 

,,Zie zo, Zie zo, 

Bombario 

is Apery 

in folio". 
De wagen wordt getrokken door vier paarden, door Bombario gemend, 
welke met een narrenkap op 't hoofd, vóór in den wagen zit. Op tvan- 
dehandsche paard van het voorste span zit een sater met een bazuin, in den 
vorm eener slang, aan den mond; een man te paard reut vóór het span 
uit, naar Vianen. Op den weg daarheen rijdt nog een man op een ezel 
en loopen enkele voetgangers; op dien naar Kuilenburg ziet men slechts 
een enkelen wandelaar en een paar anderen, die in 't water gevallen zijn. 
Naast de paarden, op den voorgrond, verscheidene kooplui ; geheel rechts 
vooraan een oude-kleerkooper bezig een jas te taxeeren ; een pruik en een 
zak geld liggen bij hem op den grond. 

Op de hoogte van 't vandehandsche achterste paard, wordt een koopman 
voortgeduwd door den duivel, die zich. door jas en allonge-pruik, heeft 
trachten te vermommen; een bultenaar blaast met een blaasbalg wind onder 
's koopmans jas. Bijna in 't midden op den voorgrond staan twee mannen 
en een jongske. dat een ledigen geldzak ophoudt; links van deze een 
jood op knikken met een papier in de linkerhand, waarop : ,,Zwol/ 10000 
voor 'tpassagie geld." Geheel links, onder een tentje, waarin men leest: 
,,Actioniste hantstarking te koop", zit een heer op een ton met een glaasje 
.,brendy", zooals 't vers zegt, in de hand; .,Colombine" staat met een 
zeeman, die zijn pijp aansteekt en een drietal pratende en drinkende man- 
nen, naast hem, bij een tafeltje. Tusschen de Muiderpoort en den wagen 
nog eenige personen, die mede willen; o. a. een man wiens vrouw hem 
tracht tegen te houden; een weinig rechts van deze de „viaansche" 
omroeper. (Zie Muller No. 3641 hierna). 
Het Ters vangt aan: „Indien 't dan langer niet wil lakken," enz. 



Digitized by 



Google 



31Ö GROOT TAFKABBL OSB 0WAA8HSID 1730 



Gravure br. infol., z. il v. gr. Mij is van deze plaat slechts één staat 
bekend. (Muller No. 3570, waar ook de zeer goede origineele teekening 
vermeld wordt. X. b. 8.). 

Ö491. — 3<l. ..De opgehulde Actionistea in hun eer en aan zienge3teld'\ 

luHohrifl boven in een zinneprent op den windhandel. Op een tooneel 
ziet men de ..Zuid zé ( 'ompa^^nie'* als een zinnebeeldige vroawenfig'aur, 
met de rechterhand rustend op eeu scheepsroer, gezeten onder een troon- 
hemel met afhangende draperie, terwijl ..Ligt geloof', voorgesteld als 
een kind, op haar linkerknie zit. met een vogeltje op de rechterhand, en 
den keten vasthoudende, waarmede ..Geldzugt" geboeid is, die zich voedt 
met het geld dat vóór haar ligt en daarvoor in de plaats papieren 
uitgeeft waarnaar de drie mannen, welke men te hal verlij ve op den 
voorgrond ziet. gretig de handen uittrekken. Op 'ttooneel liggen pa- 
pieren met de volgende iuschriften. van links naar rechts: „Vlissingen", 
„Voor Dort en Delft". ..Schieda'', ..Voor utrecht". ,,Voor al wat wil", 
..Alkmaar"; ..(lelJzuct" heeft er nog drie in de hand, waarop: ,,Woerde", 
..Voor niuideu", „Voor Wesep'. De op den voorgrond meeet links staande 
per.^uu. in boereuklee<iij, tevens de eenige die men van voren ziet, houdt 
in do rechlerh:iad een papier: „Voor Eïdam", in de linker-: „Voor 
Hooreu'; naa«t hem Htmit een heer, met zak-pruik en steekhoed op, en 
in de rechterhand een papier: ..Voor Rotterdam" ; de zeeman rechts 
strekt de rechterhand naar de papieren uit en heeft in de linkerhand 
eeu kool, waarin : ,.Dit is kool". 

Aan den linkerhoek van 'ttooneel. op den voorgrond, zit ..Verwarring", 
die. met een blan.sbalg. .,den wind vast aan' blaast .,Met zyne grove 
Zate rs- poten,'. 

Links daalt de Fortuin in een wolk neder, gereed het hoofd der Zuidzee- 
kompagnie, dat met een schip getooid is. met een doornenkrans te kronen; 
uit haar rechterhand vallen papieren omlaag met de volgende inschriften : 
..Voor Eigenbaat", „Voor Geld zugt ", ..Voor Hovaardy", „Voor zaamen 
zwering", ..Voor Bedrog", „Voor Woekerars", ,,Voor groot en klein", 
..Voor Wind"; terwijl zü „de Zuid" nog in haar hand heeft. 

Onder de Fortuin staat „Heer Hooghart", een door den windhandel rijk 
geworden man. die nu, in prachtige kleeding, verachtelijk neerziet 
op de armoedige plunje, welke links op den grond ligt Rechts is 
eeu dergelijk persoon „Trotshart" afgebeeld, die met minachting zijn 
vroegere eenvoudige vrienden terugwijst. Links ziet men, door een poort 
op den achtergrond, een rijk geworden aktiehandelaar langs een huis 
rijden, dat hij bouwen laat, terwijl een man bezig is met graven, om een 
buitenplaats aan te leggen, waar de rijk gewordene: 
„Om op den veen 'gen amstel grond 

In 't schaduwend groen der lustprieélen, 
By 't ryzen Tan den morgenstond, 



Digitized by 



Google 



17S0 GROOT TAFBREEL DBR DWAASHEID 317 

Zyne ooren dooft muzyk te strelen 
Van 't pluimgfediert*," enz. 
Vóór deze poort ziet men twee minder gelukkigen wegvlieden; de 
voorste met een papier, waarop ..Isel Stein", de achterste met één, waarop 
,,Vianê". Stephens meent dat één van deze twee de heer Knight. kassier 
der Zuidzee-kompagnie is; bovenstaande verklaring, uit bet vers genomen, 
wijst de onjuistheid van Stephens verklaring aan, zooals uit de ge- 
noemde plaateen IJselstein en Vianen trouwens duidelijk blijkt. 

Onder de voorstelling is, in vier kolommen, een 96-regelig geestig vers 
gegraveerd, waaraan ik de verklaring van het meerendeel der figuren 
ontleende en dat aanvangt: 

.,Daar ieder scherst en lagt en spot 

En scheld op de Actie-handelden 
Meen ik uit deer nis van hun lot 

Het tegendeel eens te verkMren;" enz. 
Gravure in-fol.. z. n. v. gr. Van deze prent is mij slechts één staat 
bekend. (Muller No. S571, Stephens No. 1631). 

3i92. — 87. „Waare afbeelding van den vermaarden Heer Quinquenpoix." 
Spotprent op John Law. Opschrift van een 40regelig vers, gegraveerd 
in de linker- en rechterzijde eener koperplaat langw. in-fol. Het vers 
vangt aan: ,.Kom uit, kom uit; het regent nu dukaten.", en geeft de 
verklaring van het prentje, dat op een afzonderlijk gegraveerd, koper- 
plaatje in-8*., tusschen de beide kolommen poëzie a^edrukt is en 't vol- 
gende voorstelt: 

Uit een „Brouwketel", die in 't midden der plaat staat, verrijst, in 
medaillon, het borstbeeld van Quinquenpoix. nnnr rechte, met een stok- 
beurs in de linkerhand. Het gelaat is hier 't zelfde als in den hierna 
onder b beschreven staat, de bef en het tot boven gesloten kanunniks- 
kleed zijn echter vervangen door een los afhangende das en een open 
jas met drie knoopen. De Zotheid, rechte naast en boven dit medaillon, 
kroont hem met een kroon van hulstblnderen en pauweveeren, in welks 
rand staat: .,M»D'CCXX", waaronder nog duidelijke sporen zichtbaar 
zijn van het vroeger inschrift der oorspronkelijke prent (zie lager). Over 
den linkerarm der Zotheid hangt een lint, waarin: „Voor wys en zot. 
Voor elk ten spot." Boven de kroon een lint. links door een raaf. rechte 
door een uil vastgehouden en waarin : .,of stront of koning." Tegen den 
wand op den achtergrond een koekenpan en een rooster, links drie schotels. 

Rechte op den voorgrond werpt de dienaar van Quinquenpoix ,,dub- 
bloenen" in den ketel, die er aan de andere zijde als akties weder uit- 
komen. Links zit, volgens 't vers, een „duiveltje" naast den ketel en 
stookt het vuur met de akties, die reeds op den grond liggen en 
alle tot inschrift hebben „Munt briefes*' of „Bank briefes", één uitge- 
xonderd waarop: „France staat Briefjes". Op de andere, die nog uit 



Digitized by 



Google 



318 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 1730 



den ket«l vallen. Rtaat van links naar rechts en van boven naar onder 
..Zuid Zee.", ..AH*<urancie &r. '. „a 1000 .", ..de Prance Oostindin 
(^ompujf."'. ..Koninjr Bankbriefjes', „Missisipi." 

Rerhts, preheel op den voorp^ond. een ..iwelg-balg op zrn verken. Be- 
rooit ' en met een papier in iedere hand; in de rechter met inschrift: 
„'k Ben kaal en naakt Door 't spel i^eraakt"; in de linker met: „Mvn 
lieve zorh. Keer naar den troch." 

Liuks op den voorfl^-ond staat een ..Satir" met den Hnkerbokspoot op 
een stapel papieren, waarop men leest: „Prem ie van de Zuid". ,.van 
de Bank". ..van Cacau"; op zijn re<"hteninn zit, volgens 't vers, een 
s*chorpioen ; rechts van hem. iets meer naar achter, staat ..Hovaardv*' met een 
ova^il Kohildorij. waarin de val van Ikarus is a^^ebeeld. in de rechterhand, 
(ieheel op den achterirrond links Dioj^ene?* met een brandende lantaarn in 
de linkor- en een papier, waarop „ominem quero." in de rechterhand. 
Achter hem de kop van een bnlkenden ezel; rechts van hem de Razernij 
die een slang" den kop afbijten wil. Achter Quinquenpoix's dienaar 
rerht.-^ de ..wanhoop' met toorts in de linker- en dolk in de rechterhand: 
j?ehcel op den achtergrond een vrouw met een brandende stroowiek in 
de rechter- en een papier, waarop: ,.Quinquenpooi Vreufi^t van strooi.' in 
de linkerhand. 

Beide gravures z. u. v. gr. (Muller No. SB72, Stephens No. 1612^. 

Van de voorstelling in-8*. zijn mij vier staten bekend: 

a. De oorspronkelijke, die zeker als titelprent diende voor een mij tot 
nu too onbekend g-ebleven werkje ter bestrijding van M. Jean Chrysostome 
Bruslé de Montpleincharap. kanunnik van Brussel en hofprediker van 
keizer Knrel VI en waarin de volgende verschillen voorkomen met de 
hier boven beschreven, voor den windhandel veranderde plaat: 

In 't lint bovenin staat : ..I^oquebar in conspectu reg"um.", zinspeling- 
op den hofprediker. 

In het lint dat de Zotheid over den arm heeft: „La CoUronne De 
Mnltre lean BrüsLè." De hoofdletters vormen samen het jaar 1712 en deze 
letters staan in dezelfde volgorde: ,.L.C.U.D.M.1.I.U.L." in den rand van 
de kroon, waarin bij den veranderden staat „M»D»CCXX" is gegraveerd. 

In den rook. die hier alleen links met een kleine wolk uit den brouw- 
ketel opstijgt, is in een lint g-egraveerd: ..Sicut odor agri pleni". Het 
portret boven den brouwketel zal in dezen staat, waar 't geheel verschilt 
van dj\t in den volgenden, den hofprediker Bruslé moeten voorstellen. 
Het is echter volgens den heer J. Philip van der Keilen in 't geheel niet 
onwaarschijnlijk dnt er nog" een vroegere staat is dan de hier beschrevene, 
voor zoover het 't portret aang^uit. De hier afgebeelde persoon heeft inde 
rechterhand, in den boven beschreven staat onzichtbaar, een braadspit 
en in de linker een ommande flesch. De pakken, waarop de rechtervoet 
van den sater staat, hebbeu van boven naar onder de volgende inschriften : 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFBREBL DER DWAASHEID 319 



„Diable bossu", „Festin nupital" {sic) en ..Recueil de prefaces MS."; in 
de snede van het daarachter weg'g'ezakte boek is g-ef^raveerd : ..Gil. Lion."; 
de rechterhand van het duiveltje, dat het vuur stookt, rust op een book. 
waarop staat „Lucian", ,.B. Hum."; op de snede van een ander dat meer 
naar voren ligt: ..Reuversement". 

['t Is hoogst waarschijnlijk dat het werkje, waarvoor dit plaatje diende, 
verscheen naar aanleiding van ,.Le festin nuptial" door Brualé in 1700 
uitgegeven en dat bestond uit fabels van Esopus, Fedrus en Pilpai, waar 
tusschen hij enkele van eigen vinding gevoegd had. Aan het eind van 
dit werkje komen aanmerkingen voor die hem. volgens de Bio/jraiïe 
universfïle in onzen tijd verscheiden processen zouden hebben bezorgd.']] 

De kreeft op den rechterarm van den sater is hier nog zonder staart 
met weerhaak. 

In plaats van den val van Ikarus hierboven is in het ovaal als wapen- 
figuur, een eikentak afgebeeld, met gekroonden kliramenden leeuw bovenin 
in en met de inschriflen: ..Loquebar" etc. en ..Sicut odor' enz. als rand- 
schrift er omheen. 

De jongen op het varken heeft in de rechterhand een schotel met een 
gebraden kip er op. in de linker een ommande flesch. 

Diogenes houdt in de linkerhand een geldzak; met den rechterarm 
omvat hij den kop van een wolf. 

De vrouw rechts op den achtergrond heeft maskers in plaats van een 
papier in de linkerhand. 

In den ondersten plaatrand het volgende 4-regelig versje, in twee 
rijen, waarvan nog enkele sporen in den eerst beschreven stant over zijn: 
,.Lecteur ne perdez aucun trnit 
De ce Pröcheur grand Parasite: 
Chaque Embleme en est un Portrait, 
Son Tribunal est la Marmite". 

h. Geheel dezelfde voorstelling, alleen is 't gelaat van den man boven 
den brouwketel geheel veranderd, veel minder zoetsappig en met di«^pc 
voren doorgroefd. Overigens is er geen verschil, dan dat hier linksonder 
de voorstelling staat: ,,(iuil:*Du Vivier fe:" 

Beide staten zag ik in 's Rijks Prentenkabinet en liggen daar bij 't werk 
van B. Picart (Portefeuille 286c.); om welke reden ze daar ingevoegd zijn. 
is niet op te maken uit de lijst van Picart s werken achter de Impostnres 
innocentes en moet ik dus ook in 't midden laten. 

c de onder dit nommer eerst beschrevene. 

d. Dezelfde voorstelling; de koperplaat langw. in-fol., waarin nu fransche 



1) Even vóór het afdrukken van dit vel vond ik deze laatste gegevens ; 
vind ik er meer, dan zal ik die bij de behandeling van het tekstgedeelte 
in deel Y van dezen katalogus mededeelen. 



Digitized by 



Google 



»320 GROOT TAPBRKBL DBR DWAASHEID 1720 



▼enen g«f^Teerd sijn, is br«eder en hoof^r. daar dit vers, dat tot opttefarift 
heefl: „Veritable Portrait du tres fameux Sei|n>CQr messire Quinquenpoix.' . 
twintiflf Ttge\B grooter is dan 't hollandsche. In de kleine plaat staan nc 
bij de hollandncbe insohriften nummers (1 — 6). waarvan de verta^inir 
ffegraveerd is in de ruimte, die in de groote koperplaat door 't lan^re 
vers ond«»r de voorst*»! 1 ing" in-8*. open bleef. 

„n^ 1. aut (V.sar aut nihil, Tout ou Rien." is de vertaling" van het 
insohrift: „of stront of koning", in het lint bovenin de voorstelling. ..Aut 
Cosnr aut nihil." is ook gegraveerd rechts van het hoofd van Quinqueupoïx, 
in het medaillon boven den brouwketel. 

..2. Je dois ma Couronne a la folie [sir] publique. ' is de vertaling- van 
het insrhrift in 't lint over den arm der 2i0theid. 

,.3. I^ joye des Actions a passé comme un feu de Paille." i.s de 
vertaling van het hollandsche inschrifl in het papier der vrouw met de 
brandende stroowisch. 

..4. J'ai fait fortune par la hausse des Actions." is niet de vertaling 
van het hollandsche inschrifl: „'k Ben kaal en naakt Door 't spel geraakt." 
waarbij dit cijfer staat in 't papier, door den naakten jongen op 't varken 
met de rechtorliand vai^tgehouden. maar dit wordt wël vertaald door: 

,.5. Et j'ai tnut perdu par la baisse." Dit cijfer staat echter achter 
..Myn lieve zoch '. Het hollandsche inschrifl bij ..5" is dus niet vertanld. 

..6. Chaudiere des Actions." is de vertaling van ..Brouwketel". 

Volgens Stephen.s komt deze staat der prent ook voor in Lrftrf^s ^*- 
Madaui^ df Sfvif/né iUustraUd. Tomé XII.. Ie. Partie. No. 203. 

Ook vermeldt Stophons nog een staat, waarin alle hollandsche inschriflen 
wegge.slepen en door fransche vervangen zijn. Deze staat heefl in den 
rechterbovenhoek ..N. IX'" en behoort dus zeker in een mij onbekende 
serie of werk. 

Van dit origineel ken ik een kopie van staat b met de volgende 
verschillen: 

De gravure in-8*. is eenige millimeters hooger en breeder dan de 
oorspronkelijke. 

In het lint boven in de voorstelling geen sporen van vroeger inschrifl. 

In den rand van de vederkroon, die de Zotheid in de hand heeft 
zijn geen overblijfsels van een vroeger chronogram te zien en staat nu 
..I.M.D.CCXX.L". 

Op het papier in de hand van de vrouw met de stroowisch staat hier 

'que^pMi" °P *^^^® "^y" *^^«° ®^^^^- '^^ ^® °^"P'*<*"^®"J^^q^n^i.'" 
In den origineelen staat heefl Quinquenpoix drie knoopen aan ae jas. 

in deze kopie slechts twee. 

De cijfers in de voorstelling zijn grooter dan in het origineel en 

hebben, daar er hier geen fransrhf verzen om de prent heen zijn gedrukt. 

geen reden van bestaan. 



Digitized by 



Google 



1720 OBOOT TAFKREBL DBB DWAASHEID 321 

Ook beschrijft Stephens (No. 161S), nog een omgekeerde kopie van den 
staat met de fransche inschriflen doch met vele verschillen; zoo is 't jaartal 
in de kroon „M:D:CCXX."; in 't label over den arm der 2^theid staat 
hier: „2, Je suis Ie joüet du Sage et du fou.", waar men in den vorigen 
las: ,^e dois ma Couronne a la folie publique." Ofschoon deze fransche 
inschriften natuurlek geen fransche verklaring meer behoefden, is, met het 
fransche vers aan weerszoden der plaat, onder de voorstelling de onder é^ 
hiervoren gegeven vertaling der hollandsche inschriflen der prent nog eens 
herhaald. 

8408. — 88. „Des Waerelds doen en dooien, Is maar een Kallemoolen.'* 
Inschrifi boven in een spotprent op den windhandel. De hoofdvoorstelling 
ii een mallemolen uit dien tyd ; 't draaiend gedeelte bestaat uit vier dwars- 
balken met vier schuitjes, die aan kettingen daarvan afhangen. Het meest 
zichtbare bootje heeft op den voorsteven een hanekop (Frankryk), terw^l 
achterop een vlaggetje staat met ,.mi88i8ippi*'f in alle schuitjes bevinden 
zich twee of meer aktiehandelaars. De molen wordt in beweging gebracht 
door een paard, waarop de duivel als rijder zit Op de zes vaste stijlen van 
den molen staan een gelgk getal zinnebeeldige figuren, die aktien omlaag 
werpen, waarnaar alle personen grijpen die in den molen ronddraaien. 
Links ziet men het eerst een hollandschen boer (onze eigen windhandel) 
die nog enkele papieren in de hand heeft, op één van welke „Hoorn O'*, 
staat, tervir\fl men op de papieren die hij uitstrooit, leest: „0'\ „0'\ 
„Bdam", „O", „O", „Bnkhuise", „Medenblik", „Alkmaar O", „Purmeren(d) 
O", „Hoorn O'*, „0'\ „0'\ „Edam O". Op de beide stijlen, die naar 
rechts volgen en *t meest op den voorgrond staan, zijn de ,,Zu7t** en de 
„Mis8i."(8ippi) voorgesteld door twee amerikaansche inboorlingen ; de eerste 
met een scheepsroer waarin *t aangehaalde woord staat, in de linkerhand, 
terwyi het by den laatste in de diadeem gegraveerd is, die hij op 
*t hoofd draagt; beiden strooien met de rechterhand akties, de eerste met 
cyferinschriften, a^ewisseld door „Zuyd'\ „Zuid**, „Bank**, enz., welke 
gretig opgevangen worden door twee mannen staande in het schuitje 
met een doggenkop (Engeland) voorop en een vlaggetje achterop, waarin 
„Zuid"; de laatste werpt eveneens papieren met cijfers omlaag waar- 
tuaschen andere met „missi 10000'*, ,.mis 100**, „Missis 10000'*; deze 
worden opvangen door een zittende dame en twee heeren, die in het 
Tolgende schuitje staan en begeerig de handen naar deze akties uit- 
strekken. Op den meest rechts staanden paal een Westindiaan, met 
een boog in de rechter- en papieren, vtraarop een nul, in de linker- 
hand, terwgl ook deze verscheidene akties uitstrooit met cijfers, waar- 
toaschen andere met „West", „West 1000". By de pogingen om 
deze te grijpen, valt er een heer uit het schuitje, dat achterop een 
Tiandeltje heeft met „Wast" er in. De beide figuren op de achterste 



Digitized by 



Google 



322 OROOT TAPERBRL DBR DWAASHBID 1790 



pijlen ziet men op den nipr en rijn niet te onderscheiden, doch ook 
rij strooien waardelooze papieren uit In 't yierde schuitje rit eeo 
Trouw en staan twee mannen, Tan welke er een het hollandseh xee- 
manskoetuum draagt; achter op het schuitje een yaandeltje met ,,Bah- 
bels*'; de penonen in dit schuitje schgnen gereed de akties op te Tangen, 
die de hollandsche boer uitstrooit 

De molen is omgeTen door hekwerk met een incrsng links. waarboTen 
het naamcijfer Tan Law in een gekroond wapenschild geplaatst is; boTen 
iederen poet prijkt een kariatide en vóór Hwapwo rit een aap, die een 
narrenkap op *t hoofd zet van den juist binnengetreden sollicitant toot 
den draaimolen, die met de linkerhand een papier: ..Op de Zuid** in de 
hoogte houdt. 

De wiodhandel is voorgesteld als ware 't een weispel ; .^Bomhario** alt 
de vinker verscholen achter een dmperie. waarboven een vaandel met 
de afbeelding van een ledigen geldzak (?) er in. heeft de touwen in de 
hand van 'tslagnet dat vóór den ingang is aangebracht en trekt het toe 
achter den man, die binnengegfaan is langs ..7>e(n) Weg des Terderfs*', 
geheel bezaaid met vischhaken en aan welks ingang Law rit op een 
brandkist zóó vol, dat er reeds een paar zakken vóór gezet rijn. Bij 
Bombario staat een gekroonde? vrouw, die in 't82-regclig vers, in vier 
kolommen onder de voorstelling gegraveerd. ..rijn moer." genoemd wordt; 
naast hem ziet men op den grond een tuitkan. een ketel te vuur. koflSe- 
kommen, eenige pnpieren met de volgende inschriften: „8 Stuy een kop 
koJB". ,.0p de Tabac", ..Acii op de Coffi", ..2 Stuy van een kamer**, 
enz. Blijkens een papier bij Bombario. zegt deze by *t toetrekke) van 
het slagnet: ..Al weer een*'. 

Achter Law staat de Dwaasheid, afgebeeld als een ttouw met narrenkap 
op; rechts van hem ziet men een aantal deftig gekleede sollicitanten, 
onder welke er één is met een papier: ..Op de Zuit*'; allen hebben wèl- 
voorziene buidels in de hand of onder den arm en wenscben toegelaten 
te worden tot den draaimolen ; achter hen volgt een kruier met een 
kruiwagen vol zakken gel ds. Van rechts komt verder nog een groote 
menigte menschen aanzetten; enkelen onder hen hebben papieren in de 
hand, met de volgende inschriilen: ,,0'*, ..O", „Wie ƒ1000 per Cent", 
„Zuid O", ,.Zuyt 1000000 gew oh*', „O". „90 Percent". ,.0", terwijl op 
den voorgrond een jood onder den voet raakt, bij wiens voeten een papier 
ligt: „100000 op de Wes'*(t): de voorste van hen. die rich den hals wil 
afsnijden en onder den rechtervoet een papier Iieefl met: .,op de Zu*'(id), 
wordt teruggewezen door eeu lieer, die van de andere rijde afkomt 
Aan dezen zelfden kant is de uitgang en allen, die den mallemolen ver- 
laten, spoeden zich naar een schuitje, op den tweeden grond, met een 
Tlag: „Peperlaiidia" aan 't roer. waarbij een man staat, met scheepsroeper 
aan den mond. Een grooter schip, iets hooger op, is blijkbaar bestemd 



Digitized by 



Google 



1730 GROOT TAPFJRBBL DEB DWAASHBID 323 



om de passapfiers uit de schuit over te nemen; in de vlaggen zijn apen 
of dergelijke dieren a%ebee1d. De achtergrond is ver«ler bergachtig, 
terwijl links „Viaanen" ligt, waarlteen een tweetal koetsen rijden. 

Midden boven op den molen staat ,,Fortuna*\ die slangen, stroppen en 
Dtrrenkappen uitstrooit. 

Het vers, onderteekend: ,.Philadelphus.*\ (G. Tijsens?) vangt aan: 
,,De Waereld loopt als in een soes;** enz. 

Gravure br. in-fol., z. n. v. gr. Van deze plaat is mij slechts één staat 
bekend. (Muller No. 8673, Stephens No. 1675). 

8494. — 89. „Het hobbelend Actiescheepje van Madame Compagnie en 
Monsieur Bubbels". 

Inschrifl in een lint boven in een kleine zinnebeeldige prent een scheepje 
voorstelleude, dat aanzeilt op een haven met een vuurbaak op den voor- 
grond rechts. Achter op het soheepje ziju een man en vrouw in gesprek ; 
voorop staat (volgens 'tvei*8) Kupido, die een monster wegstoot, dat op 
H schip aanvalt. Boven deze voorstelling twee ineengelegde handen, die 
aan weerszijden uit eenig oruamentwerk komen ; van onderen twee Tritons, 
die water uit hun kinkhorens opblazen en elk een Nejtt'musvork in de 
hand hebbeu, hunne stanrten liggen ineengestrengeld onder den kop van 
een dolfijn. Ouder de geheele afbeelding Is gegraveerd: 
,,Het Actiescheepjeu, omgeslingerd op de beren 
Zal zo lanof Bubb'len, tot het zal ten afgrond véren.'* 

Het plaatje behoort, evenals de prenten 42. 44-, 45 en 49 van het „Ta- 
fereel" oorspronkelijk in K. Sweerts, Mengehangen en Zinnebeelden. Amst 
1697. in-8*. Ik heb. ondanks alle pogingen, tot nog toe van dit werkje 
geen exemplaar kunnen te zien krijgen. De prent was daar in den 
linkerbovenhoek gemerkt: ,.Pag. 82.*'; dit is in dezen staat weggekrabd, 
doch nog flauw zichtbaar. Het vroegere onderschrift was „Geen veylger 
minnehaven" en daar onder stond het, op sommige exemplaren nog 
tamelijk leesbare, versje: 

„Vrees spijt noch nijt maar zeil ter veilger haven in 
Dewijl de Tijd vertrekt het baken van de min.'* 

Ben gedicht van honderd regels (in vijf kolommen, in boekdruk, waar- 
van er, aan iedere zijde der afbeelding één en drie er ouder, zijn geplaatst), 
moet dienen om bet prenf^je op den windhandel toepasselijk te maken. 
De korte inhoud van dit tamelijk langdradig vers is de volgende: 

Monsieur Bubbels klieft ., droevig" raet zijn aktiescheepje de baren, of- 
schoon juffrouw Compagnie, ziju lief, hem verzelt. 't Gerucht van 't stranden 
van andere dergelijke S'^lieepjes maakt hem onnstig en hij stelt voor de 
haven van Enkhnizen bij tijde iu te zeilen. Als ze 't doen willen blijkt 
echter dat de zandplaat vo^r de stad nog niet is wesrgenjavcn (ofjachoon 
dit toch het doel was der aktie-kompgnie iu die stad opgericht). Zullen 
de grootste en zwaarste schepen hier hunne waren lossen en welvaren 



Digitized by 



Google 



324 OEOOT TAFSKXEL DBX OWAA8HIID 1730 

brengen? xoo Traagt Bubbels twijfelend. Hoe xullen ,Jhikbuizen, en het 
SUcht, d Qodeol Eikair uitdagen''; beide toch hebben gravers noodig, 
*tsy om beide, 'tiy om sand wegtekmien. Dat moet een gevecht geven, 
100 vreest hy eerfet, maar bij nader inzien gelooft hy toch dat ^t uit- 
eind wind BÜ sjn." 

Joflrouw Compagnie antwoordt hem : klagen helpt niet, laat oos ,4iaar 
de nieawe Stichtsse-haven" varen, dat is *t veiligst voor onze rost en al 
is de nieuwe vaart nog niet gegraven, geen nood, de veind heeft aan 
ons zooveel verplichting, dat die ons wel in eens „üit zé, tot in des 
bisschops wallen*' blazen zal. Het overige van het vers tracht de orna- 
menten en attributen rondom de voorstelling eveneens met den windhandel 
in verband te brengen; naar men begrijpen kan zeer gewrongen. 

Gravure in-8*., naar en door P. van den Beige. (Muller No. 8574. N. b. 8.). 
Van dit plaatje is my maar één staat van de geheele prent zijn mi) 
vier leiterdrukken bekend, viraarvan hier eenige der meest in 'toog 
vallende verschillen volgen: 



v.b. m 


è 


e 


d 


lekol.reg. 1 Actiekiel 
SbAren 


Actiekiel 
baren 


Actiekiel 
baren 


Actie-kiel 
baren 


Stwéde 


twede 


twede 


twede 


B schone juf- 


schone Juf- 


schone Juf- 


schone Juf- 


vrouw 
Oandre 


Trouw 
andre 


vrouw 
ander 


vrouw 
ander 


ISgezigt- 
lischippers jon- 


gezigt 
schippers jon- 


gengt 
schippers jon- 


gexigt 
Schippersjon- 


gen 
16 land 


gen 
land 


gen 
land 


gw 
Land 


Sekol.reg. 8 lossen 


loszen 


lozsen 


lossen 


8sé 


lae 


IM 


zee 


4006t 

10 gravers . . . 

kruyen 
ISbruyen 
ISVarkens-staart- 


oost oogst 
gravers . . . gravers . . . 

kruyen kruyen 
bruyen bruyep 
Varkens-staart- Varkensstaar- 


oogst 
Gravers . . . 

km jen 
brujen 
Varkensstaarten 


ten 
19 uit eind vrind 


ten 
uiteind vrind 


ten 
uiteind wind 


uiteind wind 


Sekol.reg. 1 jufvrouw 


Jufvrouw 


Juffrouw 


Juffirouw 


8aan 


aen 


aan 


aen 


dnaar 


naer 


naar 


naer 


Sdaar 


daer 


daar 


daer 


Sgegrtlven, 

10 kwam 

11 dien 


gegraven, 

kwam 

dien 


gegraven* 

quam 

den 


gegraven, 

quam 

den 



Digitized by 



Google 



1720 


GROOT TAFBBEEL DBB 


DWAA8HSID 


325 




▼.b. a 


b 


e 


d 


8e kol 


TegAéié 


zee 


zee 


zee 




14 biascbops 


bisscbops 


Bisscbops 


Bisschops 




17 raad. ..daar 


raad.. .daar 


raed . . . daer 


raed . . . daer 




18 eeuwigheid 


eeuwigheid 


eeuwigheit 


eeuwigheit 




20 Bankapelonken Bankspelonken Bankspelnoken Bankspelonken 


4e kol. 


reg. lys're deuren 


yi're deuren 


yz're Deuren 


yz're deuren 




2y8zMyk 


y«'lyk 


yz'lyk 


yz'lyk 




5 'k schrik voor 


*k schrikvoorde *k schrik voor 


*k schrik voor 




den 




de 


de 




7 schatkist 


Schatkist 


Schatkist 


Schatkist 




8 heerst, 


heerscht, 


heerscht 


heerscht 




10 héle 


hele 


heele 


heele 




12 Actiewinden. 


Actiewinden. 


Actie- winden 


Actiewinden 




16 Actie-kieltjen 


Actiekieltjen 


Actie-kieltjen 


AcUekiel^'en 


5ekol. 


reg. 1 sierelyken 


sierelyken 


sierlyken 


sierelyken 




2 Jufvrouw . . . 


Jufvrouw . . . 


Juffirouw . . . 


Juffirouw . . . 




haar ving'ren 


haar vingren 


i haar ving'ren 


haer vingeren 




6 peer'len 


peerlen 


peerlen 


peerlen 




8opregte 


oprechte 


oprechte 


oprechte 




9 Amersfoorder 


Amersfoorder 


Amersfoorder 


Amersfoorder 




steen 


steen 


-steen 


steen 




14 gróte 


grote 


groote 


grote 




l«wind 


wint 


wint 


wint 




18 Naberouw 


Naberou 


Naberou 


Naberou 




20 de Armoe 


d' armoe 


d* armoe 


d' armoe 



De beide eerste staten hebben meer interlinie tusschen de regels dan 
de beide laatsten. 

Van den vierden staat is mij nog een variant voorgekomen ; deze heeft 
in kolom 1, regel 14 „Schipper jongen"; kolom 2 regel 18 „Varkens- 
strarten'*, {süfj 14 ,,uitteind wind*'; kolom 4, regel 1 ,,Deureu" {tic) en 
kolom 5 regel O „Amerfoorder-steen", regel 18 „Nauberou". 

3405. — 40. „De Ridder van bet Gilde kalf of Hopman van de Vroege 
en Laate Slacht tyd In Optogt naar 't Orakel van Delfos." 

Opschrift boven een 32-regelig vers. in twee kolommen, gegraveerd 
onder een spotprent, hoofdzakelijk de oprichting eener kompagnie te 
Delft hekelend, die in tegenstelling van Hmeerendeel harer zusters, geen 
opgfang maakte. De bijnaam kal verschieters den Delftenaars gegeven om 
*t verhaal, dat eens een schildwacht, na het driemaal „Werda?", geschoten 
had op een kalf, dat hem naderde toen hij op wacht stond en door hem 
voor een vijand werd aangezien, beeft zeker den aanvang van het vers 
in den mond gelegd van den tamelijk onverstaanbaren dichter; het luidt: 



Digitized by 



Google 



326 OEOOT TAFK&KBL uBR DWAASHEID HiQ 

,/k Schoot menig Togel mis; *kheb ook schaars wild goTangeiu 

De Wind myos roers oochtans deed zwjmen dit mak beest, 

In 't donker by geval getroffen: 'tdiend ou meest 

Om 't als een Qilde kalf mei trom, trompet gezangen. 

En ander groot getier op t' o&en aan de slacht," enz. 
In 't midden op den voorgruud ziet men het kalf. dat gondstukken 
spuwt, met een lauwerkrans om den nek en appels op de horena. Het 
is gespannen voor een slede, beladen met goudstche pijpen, een pak met 
het utrechtsche wapen erop, een trommel met moppen, twee rollen Tarioas- 
tabak, een pauwenpastei, kazen, een staartstid^ van een zalm, enz. Yo(ff 
op de slede staat een mand, waarop een man zit, wien.? jas met knollen 
bezaaid is, die met een blaasbalg tkulf vao achteren opblaast. Bombaho 
zit op bet beest, met een geweer over den schouder, een speenvarken 
onder den rechterarm; op 't hoofd heeft hij een driekouingeiikroon es 
een .,Marteus-Gans'' volgeus 't vors; op den m*^ een aantal panharingen 
en wortelen; aan zijne zijde hangt een hoorn en op ziju bochel staat een 
A „De Grieküie Alpha", (spotnaam voor de gevangenis of t dolhuis te 
Delft). Met de linkerhand liangt hg .,Mercuur zyn kap'* (een uarreukap 
met vleugeU) aan den Uollandschen tuin, die op eei> voetstuk is a^beeld^ 
en waarbiuneu nu niet de Hollaud.sc-he maagd, maar het {>aanlje sch . . t^!d 
van Law staat, dut ook hier te lau<le „de koopmauz^hap verkracht' 
had. Onder het kalf leest men: „'t Brood dronken beest, ]>iend ons ter 
feesL*' Vóör 't kalf uit gaan een trommelslager en een trompetter; 
onder den eerste leest men: 

„Uit bet vel van *tkalf 
Puurd men narren zalf". 

Op 't vaandel ij e dat aan de trompet van den tweede hangt, leest men: 
„Al ons geschater 
Is wind en water". 

By den trompetter staat een ooievaar ('s Gravenhage ?], die naar een 
rat pikt (Rotterdam?). De weg, waarop allen zich bevinden, loopt door 
tot de stad „Schuy lenburg" (Kuilenburg, dat een vrijplaats was). De 
Faam, die trompet en lauwerkrans wegwerpt (uit schaamte dat Delft 
zoo zijn naam verspeelde?), is rechts boven in de plaat aferebeeld. Inden 
rechterbovenhoek ApoUo voor wien Bombarie geknield ligt, met het 
bijschrift: „Orakel van Delfos ' (gewrongen zinspeling op Delft). In den 
linkerbovenhoek is een gedeelte vau den dierenriem afgebeeld met het 
sterrenbeeld de Schutter en het bijschrift: „De Zon in de Schutter', 
weder doelende op de kalversclaeterij. 

Op den tweeden grond links, achter de slede, ziet men nog een man, 
die, volgens 't vers, „verarmd 't gegraaf wil vatten by der hand:'*, wat 
door de naast hem liggende spade moet worden aangeduid; maar die 
nu, „daar elk voor schroomd, de Kat dè bel" aanbindt Dit „gegraaf" 



Digitized by 



Göogle 



17£0 GROOT TAFKRËKL DhR DWAASHEID 327 

ia een woordspeling op den naam van een persoon, die met deo wind- 
handel 'vermogen kwijtraakte of op 't graven van de vaart bij utrecht. 
Gravure gr. in-fol., z. n. v. gr. Ik ken van deze prent maar éénen staat. 
(Muller No. 3575, Stephens No. 1676). 

3406. — 41. „Vonnis van Apol over de Bubbels.*' 

Inschrifl gegraveerd in den bovensten plaatrand eener spotprent op 
den windhflTidcl. Bombario zit rechts op een rots. die van onderen open 
is en waarin men den „Acheron" ziet, volgenl 'tl6-regelig vers, dat, in 
vier rijen, in den ondersten plaatmnd is gegraveerd. Op het vaandel, 
dat Bombario in de hand heeft, leest men: ..Och; och! leeven we noch". 
In 't midden der plaat sling-ert Jupiter zijn bliksems uit de wolken op 
een negental personen, die den windhandel van verschillende plaatsen en 
landen moeten aanduiden ; zoo heeft een der voorsten een vnrkenskop met 
pniik (Weesp). de ander, in visscherskleedij. harinsren als hoofdhaar (Me- 
demblik}. bij deze beiden staat een nar; verder ziet men er een met een 
kalfskop (Delft?), een ander met wortels als hoofdhaar en met een hoorn 
in de hand (Hoorn), weer een ander met een kool als hoofddeksel, een 
met een hanekop (fransche MisMisippi-handel). een met een dopr(reukop 
(engelsche Southsea-bubble), een met een ossekop enz.; allen vluchten 
maar worden door Herkules tejjenjjehouden, die er reeds twee, welke men 
op den voorgrond ziet liQri,''en, verslui^-en heeft: één dezer twee heeft de hengel 
van een mandje in den mond. Links zit Apollo op een wolk om, volgens 
't vers, de vierschaar te spnnnen over al deze „Bubbel schap" en ze 
,,ten Acheron" te bannen. Bij A]>ollo ziet men de Standvastigheid met 
zwaard en zuil bij een altaar, waartegen het wapen van Haarlem staat 
en dat met het wapen van Amsterdam versierd is; naast deze de Waar- 
heid met spiegel en palmtak; weder links de Gerechtigheid, met zwaard 
en weegschaal, vóór beide laatsten de Hollandsche mansrd, met speer en 
vrijheidvshoed, die met de rechterhand aan Merkurius een zak geld toe- 
reikt, teeken dat de werkelijke handel weder herleeft De Liefde, een 
moeder met twee kinderen, bij wie het wapen van Tuiden staat en de 
Hoop, die, geknield, smeekend haar handen om 't anker vouwt, zijn meer 
op den voorgrond links aff(ebee]d. 

Het vers vangt aan: „Gy arme Bubbeltjes, wel, wel," enz. Gravure 
langw. gr. in-fol., z. n. v. gr. Van deze plaat ken ik slechts één staat. 
(Muller No. 3676. N. b. 8.). 

8407. — 40. „Het uitgeteerde en stervende Actie boomtje". 

Inschrift in een lint boven een zinnebeeldige voorstelling, in zwaar 
geomament^rd lijstwerk, waarin aan iedere zijde een knaapje met een 
anker en een tulp in de handen. Een doode boom staat rechta. links 
Kupido, bij een hoog huis, met pijlbundel om de heupen en in plaats van 
een boog een zwaar gearceerd anker, dat er natuurlijk in dezen staat 



Digitized by 



Google 



328 OEOOT TAnntBlL DEB DWAASHKID 1730 

bygegrmYeerd i«, in de rechterhand; op den achtergrond de ingang tbb 
een tuin. Onder de yooratelling: 

,3choon de eid1e Hoop nog hoopt, het actie boomtje sterft. 
Zo dra 'txyn yoedxel Tan den wind en dwaasheid derft" 
Ook dit prentje behoort, eyenals plaat 80, 44, 46 en 40, in K. Sweeit8> 
Mmfk9ngm m ZimtubóeUm. Amst 1607. in-8*. 

Ook dit pren^e ia alleen door het 100-regelig vers in boekdrak, 
dat, in T^jf gel^ke kolommen, aan weerszijden en onder het plaa^e 
ia a%edrukt, op den windhandel toepasselijk gemaakt; de inhoud 
daarvan komt op het Yolgende neer: De aktieboom, die gekoesterd d<»r 
franache lonneatralen (Missisippi-akties) en gevoed door 'tzuidemat [the 
Bouthaea-bnbble), zoo spoedig en welig opschoot terwijl de loten, die er 
in den vr^en tuin der Nederlanden op geönt waren, aanvankelijk frisch 
groeiden, geeft plotseling den „doodsnik", tot teleurstelling zijner kweekers. 
Verwacht Udele Hoop nog herstel, *tis vergeeft, al zegt z^ ook dat 
ditielfde boompje de ,.6ticht8se Domkerk en haar toren" ver beneden 
lich zal laten, als z^n wortels zich hechten „In de aarde, uit UitiechiB 
vaart gegraven/' en dat het pal staan zal aan die „Nieuwe haven", hoe 
ook de wind tegen het boompje aanstormt. En al groeide het hier niet, 
ook 't Enkhuize^zand verzekert het tegen omvallen. Vleit de Hoop zich 
daarmede, *tis alles ijdel; daarom hate men „déze Actie-handel, En vat{te} 
de Koopmanschap wéér aan.*' 

Gravure in-8*., z. n. v. gr. (maar door P. van den Berge). Muller 
No. 3677- N. b. S.). Van deze prent ken ik vijf verschillende staten vrat 
de verzen aangaat, terwijl in staat </ en zijn variante (beide alleen voor- 
komende in de late kollektieve uitgave van het Groot Tafereel), het plaa^e 
is vervangen door een ander met onderschrift: ,.sy overwin tde win.'\ 
nit dezelfde serie van Sweerts, maar niet voor dit doel veranderd. 
Ie kol. a b e d 

reg. 4 blader loze bladerlóze bladerlóze bladerlóze 

„ öschielyk... zjn schielyk... zjn schieljk.. zyn schielyk... zijn 

luister luister luyster luyster 

„ 6 schielyk.. by.. schielyk.. hy.. schielyk.. hy.. schielijk., hy.. 

dAlen, dilen, dilen, dèlen, 

„ 10..ryst.. weinig reist., weinig reist., weinig reyst.. weynig 
„ 11 zon., gloeid zon... gloeid zon... gloeid Zon....gloeyd 

„ 12 regen vlagen, regenvlagen; regenvlagen; regen vl&gen: 
„ 18 linde en populier linde en populier linde en populier Linde en Populier 
„ 16 duizend bloes- duizend bloes- duizend bloes- duyzend Bloee- 

zema zems zema zems 

„ 18 stam stam stam Stam 

„ 10 bloeizel en sie- bloeizel en sie* bloeizel en sie- Bloeyzel en Sie- 
raad, raad, raad, raad. 



Digitized by 



Google 



1720 OBOOT TAFBRBBL DBB DWAA8HBID 329 


Ie kol. • a 


i 


e 


d 


reg.SOa^emat, 


a%emat, 


a%emat, 


aljgremat; 


Sekol. 








reg. 1 Actieboom 


Aotieboom 


Actieboom 


Actie-boom 


„ 2 zonne-etiAlen, 


zonnestralen 


zonne-strélen, 


zonne-striden ; 


„ 8 suider nat ge- 


zuider-nat ge- 


zuider-nat ge- 


znyder-nat ge- 


voed, 


voed, 


voed, 


voed; 


„ 5 kruin; 


kruin; 


kruin; 


kruyn; 


„ 7 tuin. 


tuin, 


tuin. 


tuyn. 


« »Wyl 


Wyl 


Wyl 


wyi 


,, SObetilen. 


betelen. 


betAlen. 


betren. 


Sekol. 








reg. 1 dwéze 


dwéze 


dwize 


dwèze 


„ 7 vlam, 


vlam; 


vlam, 


vlam. 


,, 14 beschoren, 


beschoren, 


beschoren. 


beschoren, 


„ 16SUcbt88e... haar 


Stichtese.. haar 


SUchtsse.. haar 


Stichis8e...haaren 


toren 


1 toren 


torei 


i toren 


„ 10 berg en duin, 


berg en duin, 


berg en duin. 


Berg en Duyn, 


„ 20 voorhoofd stoten 


; voorhoofd stoten 


; voorhoofd stoten 


; voorhoofdstoten; 


4e kol. 








reg. 2 Uitrechte 


üitrechts 


Uitrechte 


üytrechte 


„ 5 Enkhuizer zand 


Eokhuizer zand 


Enkhuizer zand 


Enkhuyzer-zand 


„ 7 uitgegréven 


uitgraven 


uitgegniven 


uytgegrèven 


„ lOgewaszen, 


gewaazen. 


gewaazen, 


gewassen, 


„ 12 verraaien, 


verrsszen. 


verraszenf 


verrassen, 


,> ISbóge 


hoge 


hoge 


hoge 


„ leiigttelyk 


ligtelyk 


ligttelyk 


ligteiyk 


„ 20 geven. 


geven. 


geven. 


geven. 


Sekol. 








reg. 2 geld en schatten 


geld en schatten 


t geld en schatten Geld en Schatten 


„ 3 Actiekraam 


Actiekraam 


Actiekraam 


Actiekraam 


„ 11 Armoe 


Armoe 


Armoe 


Armoe 


„ 17 schuldenaars 


schuldenaars 


schuldenaars 


Schuldenaars 


„ 20Zo zuiver, 


Zo zuiver. 


Zo zuiver. 


Zoo zuyver, 



Ben variant van den staat d heeftin kolom 1, regel 6 „d&len", 12 „regen- 
vlagen;*', 20 „a%emat,**; kolom 2 regel 2 „zonne strtÜen,", 8 „gevoed,'*, 
20 „betelen.*'; kolom 3 regel 1 „dwéze*', 14 „beschoren**, 16 „Stichtese.... 
haar toren**, 20 „voorhoofd stoten;**, kolom 4 regel 7 „uytgegréven**, 
13 „hoge**, 20 „geven."; kolom 6 regel 20 „Zo zuyver,'*. 

3408. — 48. „De schynschoone Actie-Sphinx springt hier zig zelven dood, 
Zo dra als Edipus het vals geheim ontbloot** 
Inechrift gegraveerd in een lint boven in een niet veel beteekenende 



Digitized by 



Google 



330 OROOT TAFBRBKL DBR DWAASHEID 1730 



■potprent op den windhandel^ bigkene den inhoud van het 40-regelig' ven 
gemaakt toen de aktiee al leer aan *t dalen waren. 

Rechts ligt een man voorover op een ton, in welks bodem een hen 
gegraveerd is, en braakt aktien op ,, utrecht", „(Nfia]rden*\ ..Weesp'' sn 
„Bokhoisen/'. twee mannen ondersteimen hem, achter deze zijn twee 
anderen aan 't onderhandelen, één van dezen wijst den ander op eea 
papier, waarop: ,J. per oent, ik ben bedrogen.*'; achter dit groepje kgkt 
weder een ander tweetal „den kat uit den boom", een derde, die dit ook 
deed. is er bij in 't water gevallen en dreigt te verdrinken. 

Links op den voorgrond eeu tweede groep waarvan een „winderige 
Actie^k" en een joodsclie .,8chagg'raar" de lKX>fdper8ouei! uitmaken. 
De eer^ heeft eeu jjepier in de liokerliand, waarop: ,,Je Zuid 200 .*'. 
£eu mftu en een jongen, rechts van den deftig gekleeden gek, reiken hem 
papieren toe, die door een tweeden man wonien opgeraapt. Op 't papis 
van den jongen htaat: ..Of ik een Gek vond .'*; op dit van den man: 
„Kan ze u diueu, tot 1. kwart geef ik ze.'* De man, die ze o[^niapt. bukt 
naar twee papieren: ,.0p hiK)p' en ..K1ad*>apii'". Achter en links vanden 
jood en den aktiegek ^taau nog eenige )>ersoneu. onder welke er één ia 
met een papier in de hand. waarop ..Vrak". Meest op <len voonrrfnd ve<»gt 
een iu»der zich de p08teriorea met een aktie. waarop: ..Hier zvn ze hel best 
toe"; iets ho<jger een vrouw, in 't vei-s de ..Dienstmaagd" genoemd, die bij 
een vuur stant. waarin ze reeds een papier geworpen heefl: ..Goet om te 
brande', terwijl ze er een verscheurt wraarop staat: .,Weg die prullen '^; 
rechts van deze dienstbode staat een man met muts op en slaaprok aan, op 
wiens papier, dat hg in de linkerhand heeft, men leest: ,.Wa& ik ze maar 
kwyt". Boven deze groep wordt een man, die een aantal blazen met wind 
gevuld om 't lijf heefl, door den adem van den windi/od voortgestuwd. 
Meer naar achter is een rots afgebeeld, waarvan de aktie-sfinx ..zig te 
barsten springt". Een man tracht roet eeu langen stok den ingang van 
de rots binnen te gaan, wat hem niet gelukt omdat hij dien dwars voor 
't lijf houdt Aan de uiterste punt, rechts van de rots staat, volgens 
't vers, .,Edipufc". 

In 't midden op den tweeden grond rijdt een man, met hoorn aan den 
mond, op een bok naar „Yiaanen", dat rechts op den achtergrond ligt, 
maar door een hek en wachthoudende soldaten afgesloten is, daar er 
,,geen plaats te vinden ' is. Ook een geruïneerde &milie (man, vrouw en 
twee kinderen), begeeft er zich heen. 

Het 40-regelig vers, in vier kolommen, onder de plaat gegraveerd, 
vangt aan : 

„Een zieke speugt hier de Acties weer, 
Waar meê zyn maag was overleden," enz. 

Gravure langw. in-fol., z. n. v. gr. Ik ken van déze prent alleen dezen 
staat (Muller No. 8678, Stephens No. 1677). 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFEUEKL DEB DWAASHEID 



331 



8409. — 44. ,J)e Bubbel Jongen op de Jagt** 

Inschrift 'n een liut boven een voorstelling in oraamentrand; onderaan 
ligt in dit ornament, aan weersEijden van een hart met twee pijlen 
doorstoken, een hert; bovenaan een 'eeuw aan weerszijden van een 
gehama«it knaapje, met ««chilil aan den linkerarm. De weinig zeggende 
voorstelling vertoon* rechts een ree tot eenboom vervormd; links een 
leeuw en een knaapje met brandende &kkel in de rechterhand. Ouder 
de voorstelling staat *t volgende gegraveerd: 

,,De bubbel Jongen, die zyn sciiatten heeft verspild, 
Tragt nu naar voordeel, met het Jagen van grof wild." 

Deze plaat behoort, evenals de prenien No. 89, 42, 46 en 40, in K. 
Sweerts, Mengehangen en Zinnebeelden. Am:''t. 1097. in-8*. 

Ook deze preut moet door *t lOO-regeiig vers, dat ji vijf gelijke kolom- 
men aan weerszijden eu oiider de afljeeMing. in boekdruk staat, weder 
pa:fklaar voor den windhandel worden. De korte inhoud van het vers 
komt hierop neder: Gelijk een „Debouchant*, aa alles verteerd te iiebben, 
als hij ziet dat armoe genaakt, naar ,.<>ostiiijen** gaat. zijn dwaasheid 
verweunchende; z^6 doet ook deze ..Bubbel-joncren" {de jongen met de 
fekkel;. llij heeft in de „Comjmgüie, Het zy van Wesep. Naarden. Horen" 
veel verloren, doch meest in de Zuid, toch zoekt hij met bubbleu zijn 
fortum te maken en tracht met jagen den kost te winnen. De leeuw 
(Nederland) en eenhoorn (Engeland) wil Uij vangen, maar 't mislukt, 
ieder bespot hem in zijn ongeluk behalve zijn bubl>el vrinden, die met 
hem den windhandel vervloeken. Men duwt hem wortfU (Hoorn) onder 
den neus, men slaat hera met een rotte kool (Uotterdaro ?) in 't gezicht, 
of draait een strop van .,heunip van Tergouw" (Ciouda) voor hem ; de een 
werpt hem met Utrechts zand (graverij van ütrec^ht), een ander met 
Enkhuizer zand (zandplaat vó^r die stad), een deixle met ..een héle mand 
Vol varken.s-staarten" (Weesp). Het regent T.Korenbrandewyn," (Schiedam) 
en met .,Osze8clionkeü'\?) wordt hij geologen, zelfe met een walvisch- 
kakebeen; over dit alleA. klaagt de bubbeljongen, die uit het ..Missisippis 
hol . . . Met een ontfonkte toorts komt lopen, Om op de f^eeuwen-jagt te 
gaan;", de 'eeuw spot echter met nem en zal zijn vrijheid bft<cheniien 
met ..Zwaard" (Hanrlem}, ..Kruis" (Amsterdam) en ., Sleutelen*' (Leiden), 
de drie steden, die geen compngnien upziclitten. 

Gravure kl. In-S*. .1». V. D Berge ui et Pee *. (Muller No. 8B79. N. 
b. S.). Van deze plaat ken ik vier ietterdr ukken : 



Ie kol. a 

reg. 6 ledekant 

„ 17 Bubbeljongen, 
2e kol. 
reg. 1 Zuid, 

„ 8 lang-vergaard^ 



ledekant 
Bubbeljongen, 

Zuid, 
l;u)g-vergaarde 



c 
ledekant 
Bubbeljongen, 



ledikant 
BulbeljoDgen, 



Zuid, Zuid ; 

lang vergaafxie li^ vergaarde 



Digitized by 



Google 



332 GROOT TAPKRRBL DBE DWAASHRID 1720 


Se kol • 


i 


e 


d 


rag. 10 Benbórao 


Benhóren 


Eenhóren 


Eenhören 


„ 12 verlangen 


verlangen 


verlangen 


verlangen. 


„ 14 bei 


bei 


bei 


bei 


,, 15 Arglifltigheid, 


Arglistigheid, 


Arglistigheid, 


Argelistigheid, 


Se kol. 








peg. TCompigniee, 


Compagniee, 


Compagnies 


Compagenies, 


M » 't geen 


'tgeen 


*tgeen 


'tgeed 


,f 11 Bcheduuw 


scbaduuw 


schaduw 


schaduw 


„ 18 Bubbel-netten 


Bubbel netten 


Bubbel netten 


Bubbel netten 


,, ISdeagnyks 


daaglyks 


daag'Ujks 


daaglijks 


„ 16 voor 


door 


door 


door 


4ekoL 








reg. 6 Enkhuizer zand, 


Enkhuizer zand, 


, Enkhuizer zand, 


, Ënkhuizerzand 


,, 18 allerachrikk'lyk- 


allerschrikk'lyk- 


alderschrikkMyk- 


alderschrikk-lyk. 


ste 


1 ste 


ste 


ste 


„ 16 Walvis kaken. 


Walvia-kake. 


Walvis-kake. 


Walvis kake- 


been, 


been, 


been, 


been, 


„ 19 my niet 


my niet 


my niet 


myn niet 


„ ao léven, 


léven, 


léven. 


leven, 


6e kol. 








reg. 2 nieuwgeinven- 


nieuw gein ven- 


nieuw geinven- 


nieuw geinven- 


teerde 


) teerde 


1 teerde 


teerde 


., 5 Bubbelaar, 


Bubbelaar, 


Bubbelaar, 


BubbeUar; 


3500. — 4Ö. „Bronwater of geneesmiddel voor de Zieke Actionisten". 


Inschrift in een 


lint boven een v( 


K)r8telling in gefi 


gureerd randwerk, 



waarin van onder twee kindertjes zijn afbeeld, die aan weerakanten in 
schalen de waterstralen opvangen, welke bovenaan, evenals de bron links 
in de voorstelling zelf, uit een rots ontspringen. Het prentje vertoont 
verder rechts een jongske staande in- en drinkend uit die bron. Onderde 
afbeelding is 't volgende gegraveerd: 

„Al wie Z3m maag te veel met d' Acties heeft bclaén, 
Proeft deez' vergetelbeek; zo zal zyn kwaal vergaan." 

Het plaatje behoort, evenals de prenten 39, 4<2, 44 en 44), in K. Sweerts, 
MenffelzoH^en en Zinnebeelden. Amst. 1697. in-8^ 

Het lOOregelig vers, in boekdruk, dat in vijf kolommen aan weers- 
zyden en er onder is afgedrukt, moet ook dit plaatje weder dienstbaar 
maken aan de bespotting van den windhandel. De korte inhoud komt 
hierop neer: 

Als iemand door droeve rampen getroffen en door 't ongeval overrom- 
peld wordt, (vooral als *t eigen schuld is), dan is vergeten van *t geen ge- 
beurd is noodig, om weder tot bezadigdheid te komen en tot rust Tot die 
getroffenen behooren zij, die door den windhandel geld en goed verloren 



Digitized by 



Google 



1720 



OBOOT TAFERBBL DER DWAASHEID 



333 



hebben ; waardoor de een zich 't „staal veegt door zjn 8trot/\ anderen 
stikken „in een Strop." De dichter raadt echter de Aktiehandelaars: 
schept moed! drinkt ge van dit ,.Vergete1nat*' uit „Lethes stroom" dan 
voelt ge uw schade niet, ,/ti8 Probatum eet!'*, alles vergeet ge erdoor; 
Enkhuizen met z^jn ,.Zandplaat*\ „utrecht*' met zijn „Vaart, of Haven ;" 
Purmerend met zijn Assurantie, Alkmaar met zijn wisselhandel, Mon- 
nikendam met zijn „Commercie*\ Muiden met zijn visscherij op baars 
of bot; Naarden en zijn fluweelfabrikaadje, Weesp met zijn varkens; zoo 
raakt de geheele windnegotie aan kant. 

Gravure kl. in-8*., z. n. v. gr. (maar naar en door P. v. d. Berge); in 
den linkerbovenhoek gemerkt: ,.pag. 14", (Muller No. S580. N. b. 8.). 
lekol. a i c d 

reg. 8zyn zjn zyn zijn 



„ 5 plaagt., einde- 


plaagd... einde- 


plaagd... einde- 


plaagd... eynde- 


loos loof 


1 looc 


loos 


„ 11 bezadigtheyt 


bezadigtheyt 


bezadigtheit 


bezadigheyt 


„ 12aangenéime 


aangenaame 


aangenaame 


aangenaame 


„ 13 vergetelheid 


vergetelheid 


vergetelheit 


vergetelheyd 


„ IB geleid. 


geleid, 


geleid. 


geleyd, 


„ lö ned'righeid 


nederigheid 


ned'righeit 


ned'righeyt 


„ 19 goed en geld, 


goed en geld. 


goed en geld, 


Goed en Geld, 


Se kol. 








reg. 1 zjn strot. 


zyn strot, 


zyn strot. 


zyn Strot, 



8 Besluitende zyn Besluitende zyn Besluitende zyn Besluytende z^n 
lévens lot lévens lot lévens lot, lévens-lot, 

4Tergouwse Tergouwse Tergouwse Tergouwze 

..Word by 't ein- ..word by 't ein- ..word by 't ein- ..word by 't eyn- 
de.. zyn de., zyn de., zyn de., zyn 
QDewyl... zyn Dewyl... zyn Dewyl... zyn Dewyi... z^n 

11 schuimend bloed, schuimend bloed, schuimend bloed, schuymend-bloed, 

..angstig zweet, ..angstig zweet ..angstig sweet, ..angstig-zweet, 

12 ...Zwaard,... ge- ...Zwaard,., ge- ...Swaard,... ge- ...Zwaard,... ge- 

dreven, dreven. dréfë. dreven. 

18 Actiehandelaars, Actiehandelaars, Actiehandelaars, Actie-handelaars, 
14zyt... schyven, zyt.. schyven» zyt.. schyvenf zijt... Schyven, 
15 ..eer,., naam,.. eer... naam,.. eer,., naam,.. Eer,.. Naam,.. 



geld,.. 


goed. 


geld.. 


goed, 


geld,.. 


goed, 


Geld,.. Goed, 


„ 1« droefheid 




droefheid 




droefheit 




droefheyd 


M Hzyt 




2yt 




zyt 




4jt 


„ IQdoorsnyd; 




doorsnyd ; 




doorsnyd; 




doorsnyd; 


Sekol. 














reg. 2 uit., rots 




uit., rots 




uit., rots 




uyt.. Rots 


„ 8 bmisiende 




bruiaxende 




bruiaxende 




bruyxende 



Digitized by 



Google 



334 



GEOOT TAFEREKL DER DWAASHBU) 



1720 



Se kol. # 


è 


e 


d 


ng. isehrikklrk 


schrik'lyk 


echrikklyk 


schnkk'Iijk 


„ 5 haer... uiU. 


haer... uit.. 


haer... uit.. 


Haar.„ uyt... 


hoofd. 


hoofd, 


hoofd. 


hooffl, 


„ 6 frebruiken. 


gebruiken. 


gebmiken. 


gebruyken. 


„ 7 DewjL. droef- 


Dewyl... droef- 


Dewyl... droef. 


DewijL.. droef- 


heid 


heid 


heit 


heyd 


„ 8 duiken ; 


duikeu ; 


duiken ; 


duyken ; 


„ lOcid'le 


eidle 


eidle 


eyd'le 


„ 11 hej^eud'. 


he!i<«n«V 


heicfend\ 


heygend', 


„ 18 ..darmen vmm^. 


..darmen, maag, 


..darmen, maag. 


..Darmen, Maag, 


en buik. 


en buik, 


en buik 


en Bnyk, 


„ ISligtlMyk 


ligt'lyk 


ligtlyk 


ligtlijk 


^ 14 inde Bubbel fuik 


in de Bubbel -fuik 


in de Bubbel-fuik 


in de Bubbel-fiiyk 


„ IBxyt 


zyt 


zyt 


rijt 


4e kol 








reg. 6 Purtnerent. 


Purmerent 


Purm erend. 


Purmerend, 


„ 8 Zyn Wiszels 


Zyn Wiszels 


Z^n Wissels 


Zijn Wis-fela 


„ 9 Commerrieryke 


Commercieryke 


Cninmercieryke 


romm-?reierijke 


t. 10 zyn 


zyn 


zyn 


zijn 


„ 11 lofflvk Muiden 


lofflyk Muiden 


loflyk Muiden 


loflijk Muyden 


„ ISzjn viszery, 


zyn vi.aery. 


zyn Vissery. 


zijn VLs^ry, 


„ 17 nooit. Wind 


nooit Wind 


nooit. Wind 


nooyt. W^ind 


-fluweel; 


-fluweel ; 


fluweel *, 


-fluweel; 


6e kol. 








reg. 1 Van 


Van 


Ven 


Van 


„ 2 Varkena-handel 


Varkenshandel 


Varkenshandel 


Varkenshandel 


„ 3 wind neiJTotie 


wind negotie 


wind negatie 


Wiud-negotie 


„ 5 Lethes stroom ! 


Letbefi stroom! 


Letlies stroom! 


Lctliea-r,troom ! 


„ 9 Windne(Totie 


WindnejTotie 


Wiudue{<otie 


Wuid-negotie 


„ 18 uit., voort ge- 


uit., voortge- 


uit., voortge- 


uyt. . voortge- 


bragt 


bragl 


bragt 


bragt 


„ 17dewyl 


dewyl 


dewyl 


dewijl 



„ 30 uit uit uit uyt 

Van den staat d. is er een variant, deze heefl in de 4e kolom, regel 
12 ..varen;" voor ..varen.** in regel 18 ..Wesep" voor „wesep'*. in de 
5e kolom, regel 9 „Wind negotie" voor „Winduegotie" en in regel 
12 .,nacrt spelonk" voor „nagt-spelonk**. 

8501. — 4A. „De Inventeur der wind negotie, op zyn Zegekar." 

Opschrift in boekdruk boven de door de Inschrifleu tot een spotprent 
op den windhandel vervormde prent, hier voren onder No. 31S8 beschreven 
als karrikatuur op 't veriies van Menin 22 Augustus 1706. 
,fCarreman*\ de man op den toren rechts, is veranderd in een ,3child- 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFSRSBL DKR DWAASHEID 835 



w&gt Tan missisippi.*' ; in het papier, dat hij in de rechterhand heeft 
staat nu: 

,,I>e missisippi en de Zuid, 
Die hebbc al het Geit Yerbruit." 
By z\jn afvallende pruik leest men: 

,Jk zugt Toor al de rampen, die 
Ik nog yan yer yoor handen zie.'* 
In het gebroken yaandeltje in zyn linkerhand: „Door den dollen Wind." 
Boven bet hoofd yan den man in den wagen, getrokken door twee 
hanen wier staarten in basiliskenstaarten veranderd zijn, staat hier 
boven den rond gebogen tak, als opschrift: „Magere Lauw erier/* Op 
den standaard, dien hij in de linkerhand heeft: ,,Gróte Standerd van de 
missisippi Compagnie/' Boven bij de kaars wier vlam is ingekort (voor 
den toeschouwer rechts van deu man), is nu bet volgend 6-regelig vers 
gegraveerd: 

„Ach de Actie kaars brand in de pjp, 
En hoe ik ook myn zinnen sljp, 
Ik weet geen uitkomst meer te vinden. 
Want door de Missisippi winden. 
Schoon my die deden ~ groot profeit, 
Raak ik ligt 'tOeld en 'tlioven kweit." 
De padden vroeger op den stok van de vlag rechts van den man (links 
yoor den toeschouwer) zijn weggeslepen, maar nog fiauw zichtbaar. Op 
het doek staat nu: 

„'t Begin was goet, 
De Winst was zoet, 
maar ach' het ende, 
Komt alles schende." 
De hanekop, die in *t origineel onder deze vlag boven de kar uitkwam, 
is weggekrabt, maar nog zichtbaar. 

De inschriften op het slikbord zijn gebleven, dèt tusschen wagen en 
kasteel is veranderd in: 

„Winsten inde Vlucht 
Kastelen inde Lucht." 

Het gebroken karretje, rechts op den voorgrond, heeft als opschrift 
gekregen: „Ontramponeert Actie Sjeesje."; de lischbloemen, die erachter 
op stonden zyn weggeslepen; links onder de gebroken hoornen is hier 
gegraveerd: 

„Wy zyn langs *tglibbrig Actie padt, 

Met Sjeesjes uit ons goet gereden, 

Nu is de buidel kaal en plat, 

'tOeen ons beroid te Voet doet treden.'^ ' 



Digitized by 



Google 



336 GROOT TAFB&BBL DBE DWAASHEID 17^0 

Op *tpipier Tmn den hiokenden bode links op den voorgrond: .^Kreopde 
Courier van de Zuid Zee Compagnie". 

Aan weersx^den van de junmi staat een 80-rege1ig yers in boekdruk, 
beginnende: 

„Het Hoofd der Koopmanachap van wind. 

Of de Inventeur der dolligheden. 
Wier achynschoon 'talles heeft verblind, 

Word hier op 'tpragtigst voort gereden 
Door Baxeliaken/* enz. 
Aan *t einde worden de bestuurders der drie niet geaktioneerde steden 
weder niet luinig verheeriykt, door de volgende peroratie: 

„d Burger Heeren die zo trouw ' 

üw steden doet in Vryheid bloegen, 
Tot nut van Neêrlands staats gebouw, 
Lang Moet uw Stam in Luister Groeijen !'* 
Gravure gr. in-4^. z. n. v. gr. (Muller No. 3581, Stephens No. 1071). 
Van deze plaat is m\j één staat bekend en een kopie, die de volgende 
afwijkingen met het origineel vertoont: 

*t Opschrift boven den man op den toren hier ,3chilt wagt van Mis- 
sisippi,'*; in *t papier in zijn hand: 

„De Missisippi ende Zuijdt 
Die hebbe Al het geit verbrujt*\ 
By zyn afvallende pruik: 

„ik zugt voor al de Rampe die 
ik nog van ver voor handen sie". 
In het gebroken vaandelje: „Door den dollen wind'\ 
Boven het hoofd van den wagen: „Magere Lauw Rier'\ 
Op den standaard in z\jn linkerhand: „Groote Standaart Van de Mis- 
sisippi Compangenie'* 
Terzyde van de kaars, voor den toeschouwer rechts aan den wagen: 
„Ach de Actie Kaars brandt inde pgp 
Bn hoe ik ook mjn sinne sl\jp 
ik weet geen uitkomst meer te vinden 
Want door de Missisippi winde 
Schoon Myn die Deeden groot profijdt 
Raak in Ligt tgelt en Leeven kwyt'\ 
Op het doek achter op den wagen wapperen : 
„t Begin was goet 
De winst was soet 
maar acht het ende 
komt Alles schende*'. 
De inschriften op het slikbord zyn hier: „Naar tgasthuys**, „a.LHoft> 
pital". 



Digitized by 



Google 



1720 



GEOOT TATBREBL DBR DWAASHEID 337 



Tu88cheD wag'ea en kasteel staat hier: 

Winsten inde Vlugt 
Kastelen inde Lngt. 

Boven het gebroken karretje: „Ontramponeert Actie sieesje*'. 
Onder de boomen yan dit voertuig: 

„Wij zijn Langs glibberig Actie padt 
Met sieesjes. uyt ons goet gereeden 
Nu is de buydel kaal en plat 
*t(>een ons berooyt te voet doet treeden". 
Op 't papier van den hinkenden bode: „Cruepele Couiier vande Zuyd, 
Zee Compageni". 

Van deze kopie bestaan, voor zoover ik weet, drie verschillende letter- 
drukken. Ik geef hier de opschriften in boekdruk, welke boven deze 
kopiën staan, naast elkander, met eenig-e onderlinge verschillen in den 
tekst der verzen aan weerszijden der plaat: 

a h e 

De Inventeur der// De Inventeur der// De Inventeur der// 

wind-negotiei// windnegotie »// w i ad-negotiei// 

Op zyn Zeege-kar. Op zyn Zegekar. Op lijn Zeege-kar. 
reg. 3 lioks schijn-schoon schjnschoon schijn schoon 

„ 6 „ Dwang-garélen, dwanggnrélen, Dwang-garélen, 

„ 17 „ Stort... zwaarte Stort... zwarte Stoort., zwaarte 

„ 22 „ zijn Allongie-pruyk zyn Allongie-pruik zijn Allognie pniyk 
,, 26 „ Wolk-kasteel wolk-kasteel Wolk kasteel 

„ 27 „ Missisippi over- Missisippi over- Missippi over- 

kraayen, kraaijen, kraayen, 

^ 84 „ maag, maag. mag, 

„ 21 rechts Zuydzée Zuidzé Zuidzee 

„ 28 „ Zeeuwtjes Meeuwtjes Zweeuwtjes 

Behalve de hier aangegeven verschillen zijn er meerdere, die echter 
geen afw^kingen voor de drie drukken onderling aangeven. 
3502. — 47. „De Kornet van Vuil gewin of Wortel en besse postiljon 
op zyn mager, doch niewlyks gemest Varken uitschreewende DeKompany 
is vol." 

Vierregelig opschrift boven een 32-regelig vers, gegraveerd in twee kolom- 
men, onder een spotprent op de windnegotie, meer speciaal op die te Hoorn. 
Links op den achtergrond een huis, waarvan de vensterluiken open staan ; 
voor één der vensters, waaruit een vaandel steekt met het inschrift: „De 
Kompany is vol.", staat een man, die waardelooze akties toewerpt aan 
een aantal lieden, die op straat staan en zich verdringen om een dezer pa- 
pieren, met een O gemerkt, te bemachtigen. Op den tweeden grond rechts, 
met een hoorn aan een koord om 't lyf, Bombario, die brakende en eenfleech 
naar den mond brengend, op een varken r\jdt, dat akties en wortelen spuwt; 
XT SS 



Digitized by 



Google 



338 GROOT TAPERERL DBR DWAASHEID 172O 



de we^ Tóór hem is belegd met papieren, wurop van links naar rechu en 
Yfin boven n^ar onder de Tol^nde inschrifien staan: ..Edam 18. mill:'- 
,.AlkmaAr 24. milHoen", ..Hoorn JO. miU:" ..Monnikkendam 20. mir.i 
oen*. „Medenblik ld "min:". ..Enkhuyaen 20. mill:*\ ,,P«nnerend 5. 
millioen." Een man. die links daarby op één knie zit Tult een narrenkap 
met wortels en Kgi, volfi^ns 't onderscbrift : 

,Jk vul de Kap Toor 'twindrig volk. 
Dat waande dat ze ons Koe^'e molk." 
Boven Bombario zeven ..Harpyen*\ van welkede voorste, die een dolf in 
hare klauwen heeft, en wi« door ..de Faam*' een narrenkap opgezet wordt, 
een menigte nieuwe akties uitbraakt over den bultenaar, op wiens muts 
een vogel zit met een paar akties in den bek. Op den voorgrond sta^t 
een koe tot aan den buik in 't water, die , .Acties en wortelen vreet'' 
en zegt: 

„Die kost zjn we ongewoon, 
De Lyn koek spant de kroon.*' 
Het touw dat zij om de horens heeft wordt door Bombario vastge 
houden. Achter het varken twee jongens, en iets verder rechts nog een 
derde, elk met een varkensblaas aan een stok; de voorste houdt het 
varken bij den staart. Op den achtergrond water en bergen; van den 
meest rechts liggenden berg springen een man en een bok omlaag; in 
den hoek der plaat, daar boven, een gedeelte van den dierenriem met 
,J)e Zon in de Steen bok.". Het vers vangt aan: „Loop! Actie-nar loop 
aan" enz. Gravure gr. infol.. z. n. v. gr., doch zeker van denzelfden, die 
plaat 40 graveerde; waarvan deze een pendant is. Ik ken er slechts één 
staat van. (MuMer No. 3582. N. b. 8.). 

3503. — 48. ,.De lachende Ezopus, ophet kool maal, gehouden ter afscberd 
van de Actieapen." 

Zinneprent op den geeindigden windhandel, met bovenstaand inschrift 
in eeu lint. dat vastgehouden wordt door een uil en een raaf. volgens 
't vers beelden vnn hen ,.Die 's nachts de kalverstraat in kruidden. Om 
ryk te zyn, of niet een bruy." Dit 44-regelig gedicht, onderteekend : 
,.Eoop je geen Kool!'*, is in vier kolommen onder de voorstelling gegra- 
veerd en vangt aan: „Dit tafereel vol snaaksche grillen.** enz. De voor- 
stelling vertoont in 't midden een zevental apen (de zeven provinciën) van 
welke er vier zich roeester hebben gemaakt van een groote kool en ieder 
der drie overige een kleinere kool in de pooten houdt. Links ^ijst Esopus, 
die zelf een kool op de linkerhand heeft, met de rechter op dit afscheids- 
maal van de wind- of koolverkoopers; vóór hem liggen nog een achttal 
kooien. Rechts vervolgen vier wolven even zoovele schapen om hun 
j.ryke vacht", volgens 't vers: 

„Dat Eigentijk ons wil beduiden, 
Hoe deugd en waarheid wierd verdrukt 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 339 



Door Wolven, die in 't West en \ Zuiden, 
Schier alles hebben kaal g'eplukt;'* enz. 

Aangekomen bij hun „apen Tiinden*' (mede-windhandelaars), links op 
den tweeden grond, worden de wolven vriendschappelijk ontvangen. 
Rechts op den tweeden grond zijn een aantal wolven bezig elkaar 
te verslinden. De achtergrond is geheel door water en heide ingenomen. 
Van achter het lint beschijnt de zon een wolk, waarop de Tijd gezeten 
is, die door den leeuw aan Merkurius, in plaats van akties, een vollen 
geldbuidel doet geven, om hem voor ondergang te bewaren. 

Gravure br. infol., z. n. v. g^. Van deze plaat is mg blechts één staat 
bekend. (Muller No. 3583, Stephens No. 1078). 
8504. — 49. „Tytel-Print der Actie-kraam Of Voor-hof van Quiuquenpoix." 

Opschrift in een lint boven de afbeelding van een deftig gekleed 
heer, die aan een links zittende dame zijn liefde verklaart doch door 
haar afg-ewezen wordt; rechts op den achtergrond Kupido. In den 
zinnebeeldig geornamenteerden rand ziet men aan iedere zijde een pijl- 
bundel van den liefdegod en een brandende toorts. Bovenin is een oog 
afgebeeld, waaruit naar alle zijden pijlen schieten; uun iedere zijde 
daarvan een Kupido, die op wolken staat eu den boog aanlegt op dat oog. 

Onder de voorstelling is gegraveerd: 

,,De Grote Projecteur der Koopmanschap van Wind 
Smeekt hier de Schijnschoon die de Wereld thans verblind." 

Deze gravure kl. in 8®., .,?. V. D. Berge in Pee:", behoort, evenals 
de prenten 42, 44, 45 en 49 van het „Tafereel" oorspronkelijk in K. 
Sweertfl, Menffehangen en Zinnebeelden. Amst. 1697. in-8*. 

Het prentje is hier omgeven door een broeden krans, deel uitmakend 
van een prent. die. naar 't mij voorkomt, oorspronkelijk als liaskaart ver- 
vaardigd en voor dit doel gewijzigd is. Boven, onder en aan weerszijden 
zijn in die krans voorstellingen in ovalen aangebracht. 

Bovenaan ziet men in een liggend ovaal, volgens *t30-regelig vers 
onder deze grootere prent gegraveerd, Eölus. Hij reikt blazen met wind toe 
aan lieden, die aan weerszijden de handen daarnaar uitstrekken; links. in 
een staand ovaal, een bewoner van de Missisippi-streek gewapend met 
boog en pijlkoker, een vederbos op 't hoofd en achter hem een kro- 
kodil; rechts, eveneens in staand ovaal, Law ,,door den wind om hoog 
gehaald"; onderaan is in een liggend ovaal de meermin van de Zuidzee 
a%ebeeld. 

Links van het bovenste ovaal hangt een bos wortelen; rechts ziet 
men een vat, twee rollen tabak en twee zakken waaruit rook opstij^^t 
Onder 't ovaal links ligt een pak, gemerkt AV. S., daaronder een drietal 
boeken en drie rollen papier; onder het ovaal rechts een kompas, een 
graadmeter en een wereldbol. Onder het onderste ovaal zit, tuaschen 
twee opgenomen gordynen, een koopman geld te tellen aan een tafel, 



Digitized by 



Google 



340 OROOT TAFBRBKL DBR DWAASHErO 1730 



waarop e«n viertal xakken ; tegen den achterwand hangen twee schnderijen 
In den linkarbiMtedenhoek der plaat zit Merkurius op een steen, gemerkt 
,.N0:AS5"; io den rechterbenedenhoek is Neptunus met drietand en 
waterkruik a^ebeeld. 
Het vers, dat begint: 

„Aanschouwer sta met aandagt sUl, 
Wilt ge üw nieüsgierigheid verzilden' 
In déze Qüinqüenpoise bladen'\ enz. 
eindigt aldua: 

„Hier med wens ik ü wel te vdren! 
De Aanschouwer mag de rest verkléren.'* 
Nu, dit laatste is niet erg gemakkelijk met sommige hier a%ebeelde 
zaken. 

Deze rand is een gravure gr. in-fo1., z. n. v. gr. (Zie voor de ge- 
heele prent: Muller No. 3584. 8tephens No. 164i). 

Van deze plaat ken ik twee staten; het verschil ligt echter alleen 
in 't daaronder gegraveerde vers; daar leest men: 

« h 

Ie kol. reg. 2 v. b. versóden verzien 

„ „ 10 „ Windsieraden Windsier^en 

„ „ 11 „ lauw Lauw 

2e „ ,, 12 ,f aanstaande aanstaanden 

In geen der talrijke door mij vergeleken exemplaren vond ik staat 
üy dan in dèt van den heer R. W. P. de Vries te Amsterdam. 

8505. — 50. „Harlekin en Bombario in den Bouw.'' 

Inschrifl bovenin een kleine spotprent op den windhandel. Rechts op 
den achtergrond zijn Harlekijn en Bombario naast elkander afgebeeld; 
elk heefl ten teeken van rouw een uitwaaienden lamfer aan den hoed; 
die van Harlekijn heeft tot inschrift: „onse negosie is uit"; die Tim 
Bombario: ,,De Vreugt is gedaan". Op den hoed van den laatsten staat 
een omgekeerd glas, hij heeft een blaasbalg, met inschrift: „de Windblaser 
is leck'\ als viool in de rechterhand en een tang als strijkstok in de 
linker. Links bovenin een uithangbord, waarop een pot over brandende 
akties te vuur hangt, met onderschrift ..actie Koolpot". Bedrog is op den 
voorgrond afgebeeld als een sater, met een papier in de rechterhand, 
waarop: „Het actiespel heb ik bedogt*'; op den gescheurden geldzak, 
dien h\j in de linkerhand heeft en waaruit geldstukken vallen, staat ..Be- 
drog is uyt". Naast Bedrog ..Mercurius ontwaakt", zooals men leest 
op 't papier, dat links van dezen ligt Achter den handelsgod ziet men 
nog een man en een vrouw. 

Deze geheele voorstelling is als op den sluitsteen van een poort ge- 
graveerd, waarin het volgend 4-regelig versje: 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFBRBSL DBB DWAASHEID 341 



„De Rouw van Harlekin is droevig 
Bombario, is mal, en Sinndloos, 
Om zyn Broeders Doodt zeer boos. 
Waar is de Kist, en zyn groeving." 

Onder deze dichtregels de hoofden van een achttal personen van ver- 
schillenden stand en sekse. 

Het vers in boekdruk, dat in driemaal zeven 4^regelige koepletten aan 
weerszijden en onder het prentje is geplaatst, zegt van deze: 
,.0m laag zoo ziè je van die Lieden, 
Die Directeuren ons bedieden, 
Die trots en deftig op gekleed, 
Vast Leven van een Aarsmans sweed." [tic). 

Gravure kl. in-S^., z. n. v, gr. (Muller No. 8585. N. b. 8.). 

Van deze prent zijn mij vijf staten van de verzen in boekdruk bekend. 

Het groothte verschil in den tekst onderling is, dat de derde kolom 
regel 8 in a heeft „Aarsmans sweed.", b «Aarsman sweet.*', c en(/„Aar- 
mans sweet."; verder hebben a en d in kol. 1 regel 2 „Wyl kleine'', 
c en d „Wy kleyne" en heeft regel 22 in a „weer", in b, c en rf„weêr". 
In kolom 2 regel 1 staat in a, 3euc.,Harlekeintjes", in rf„Harlekeintj;s"; 
in regel 18 heeft a ,.uyt geblaaseu", b, c en </ hebben „uytgeblaasen". In 
kolom 3 regel 2 staat in a en 3 „wreede toren", in c .,wreede tooren" 
en in d „wreeden tooren"; regel 26 heeft in a, b en c „aangespannen,*' 
in d „aanspannen,". 

Een. variant van a, in het exemplaar van den heer R. W. P. de Vries, 
heeft in kolom 1, regel 26 „Trekt uu" in de andere „Trekt nu". 

De gravure is een gewijzigde navolging van het titel plaatje voor deel I 
van Molière, Oeuvres. Amsterdam, Jacques Ie Jeune. (A la Sphère) 1675. 

fién reproduktie der oorspronkelijke prent komt o. a. voor als frontispice 
van: Louis Lacour, Etudes sur Molière Le Tartnf e par ordre de Louis XIV 
Le véritable prototype de Vlmposteur. Paris A. Claudin, 1877. in 12*. • 

In dit werkje wordt de volgende .,Ëxplication de l'estampe'' gegeven 

„ün Hercule sous la forme d'un Satyre figurant la puissance de la 
satire, terras.se THypocrisie représentée par une femme k laquelle il 
arrache son masqué et qu'il étrille en lui cardant la chevelure comme 
les palefreniers font le poil aux chevaux. Il y a un proverbe d'Oudin qui 
dit: „VoHS battez le souJUt, tous serez mal chauffé^ C'est ce que semble 
exprimer le prinripal acteur è droite: voua étiillez T Hypocrisie, vous ne 
la vaincrez pas. Celleci, forte eucore, montre des bras vigoureux, elle se 
relèvera et luttera de nouveau coutre la Vérité. Sa fiole aux ouguents 
eat renversée, son brüle-parfums est éteint; mais elle recouvre et delend 
une arme dont elle fera u.suge bientot. Le per^onnage au bdton qui se 
préparait peut-être k porter aide è la Satire, espéce de matamore & toutes 
fins, comprend TaUusion du souMet et se tient coi. 



Digitized by 



Google 



342 OROOT TAFBRKEL DER DWAASHEID 1720 



Derrière, une vieille. en coatame monaeal, endoctrine des jeuoes g«ns. 
Au desHus se lit rinscriptioa ..Doublé bière de Gobelin'' signifiant que les 
discours de la donoeuse d'avis sont de doubles mensongx^s. „GobeÜH"' 
c'est VeBpTÏX diabolique. Ie conseiller dea mauvaises heures. très-populaire 
Boua ce Dom dans les Flandrea et en Nonnandie. 

Sous reofleigne du cabaret dans Ie lointain, ont lieu d'autres scènes de 
pu^tat. La Mauvaise foi et la Vérité paraiasent auzprisea. Cettedemière 
est applaudie par dea enfhnta. tandis que certain badaud approuve oelle-lè, 
qui preDd sa revanche et daube Ie fouet k la main. 

Les speotateurs commentent Voeuvre. L'artiste a dü avoir lidée de 
repréaenter des comédieus. La figure priucipale entre les deux personnag^a 
qui toument Ie dos rappelle les traits de Molière." 

Uit deze nauwkeuri^^e beschrijving is *t verschil tusachen het zeldzame 
oorspronkelijke prentje en zijn navolging in 't „Tafereel der Dwaasheid*' 
op te maken. 

3506. — 51. ,,Virtute et probitate." 

In^chrift in een kartouche midden in den breeden boog als van een 
tooDeeldekonitie, waarvan bloemguirlandea afhangen. De dubbele voorstel* 
ling geeft 't levensbeeld te zien van „Een opregt Koopman." (8) en van 
„Ken gelt«iugtige Koopman." (9): als zoodanig aangewezen in de verklaring 
der cijfers l~14> in de plaat, gegraveerd in den ondersten plaatrand. Over 
een baluHtrade. welke in *t midden open is, hangt aan iedere zijde een kleed^ 
waarop links is gegraveerd: .,L loannis II: 16. 17 Al dat in de Werelt 
ia (namelyk} de begeerlykheyt des vleescha, ende de begheerlickheyt der 
oogen, ende de grootsheit des levens, en is niet uyt den Vader, maar is 
uyt de Werelt." (dit is alleen het 16e vers). Op het rechterdoek staat: 
.,1 Timothem VI : 9, 10 Die ryk willen worden vallen in versoeckinge 
ende (in) den strik ende (in) Tele dwase ende schadelyke begeerlickheden, 
welke de menschen doen veraincken in verderf ende onderganck*. Het 
volgende vers begint: „Want de geldgierigheid ia een wortel van alle 
quaet" enz. 

Een jong koopman staat bij den doorgang der balustrade, met een volle 
geldbeurs in de rechterhand; hij wendt zich af van de Armoe (U). die 
links bij den ingang staat en hem wil bewegen zich tot „De waarhyt 
op haar troon." (l) te begeven, die links op den tweeden grond zit 
met de „Geregtighyt" (2) en de „Wysheyt," (3) aan hare zijden; ook 
let de jeugdige man niet op 't engeltje dat ter rechterzijde van den 
ingang staat en een geornamenteerden steen vasthoudt, waarin men 
leest: „Mattheus VI : 19. 30 vergadert u geen schatten op der aarden 
daarse de mot en roest verderf (dit is alleen het begin van vers 19) 
Kap XVI : 26. Want wat baat het een mens zo hy de geheele wareld 
wintin lyt schaden ann zyne ziele." Hij luistert slechts naar de ..Aarts- 
gesintheyt." (10). afgebeeld als eene vrouw wier kleed met slangen be- 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 343 



xaaid is, die een spinneweb op de borst, een vleermuis in 't haar, en 
't gelaat met moesjes bedekt heeft; zij wgst hem op de „Godinne des 
Rykdomis op baar glaze troon op wint wolke gebouwt." (4), wier kleed 
met geldstukken en rozen bezaaid is; in den linkerarm heefl ze pauwen- 
veeren, in de rechterhand een scepter met een vischhaak als punt, als om er 
't geld mede naar zich toe te trekken, dat „Een geltsugtige Koopman.^ 
l9) haar in een beurs met de rechterhand aanbiedt, daartoe aangezet door 
„Bedrog." (6), die, met een muizenval op 't hoofd, links van hem staat. 
Aan de linkerzijde der godin ligt een draak; rechts van haar staat 
„Schalkheit." (B) met een papier, waarop ,.1000 Millarde." in de rechter- 
hand, een vosseuvel over hoofd en schoiiders, het kleed met vischhaken 
bezaaid; naast deze vrouw een pauw met uitgespreiden staart. Voor de 
voeten der godin staat een rijksappel als doos (het gedeelte met 't kruis 
er op, ligt er als deksel tegen aan), waaruit allerlei ketens en ridderorden 
hangen, terwijl hg met stokbeurzen vol geld gevuld is en er nog een 
paar vóór liggen, van welke er een opengegaan is. Met haar voet ver- 
treedt 'zij den Merkuriusstaf. Boven ia haar glazen (dus zeer breekbaren) 
zetel, is gegraveerd: ..Prov XXVI (dit moet zijn XXVII) 20 De helle 
en het verderf wort niet versadigt"; ouder dit inschrift een doodshoofd. 
In den troon van de Waarheid, inet een vlam op het hoofd, een zon in 
de borst, een vredespalm iu de rechter- en eeu buitengewoon groote 
parel in de linkerhand, leest men, met toespeling op deze laatste: ..Mat. 
XIII 45. 40 Het koninkryke der hemel, is gelyk een koopman die 
üchone perele soekt". 

Boven den troon een engeltje dat een kleed wegneemt, waardoor het 
alziend oog zichtbaar wordt. De rechterarm der Gerechtigheid rust op een 
geornamenteerd ovaal, waarin: ..Prover. XI . 1. Een bedriegelykke weeg- 
schale is de Heere een grouwel. Ka. XXI: 3 Geregtighyt en Regtdoen 
'm by den Heere uytgelezener dan offer." Zit deze rechUs van de godin des 
rijkdoms. links van haar stiat Minerva met een speer in de linkerhand, 
terwijl zij met de rechter een ovaal vast heeft, waarin: ..Spreuke XV : 16 
Beter is een wynig met de vrese des Heeren dan een grote Schat en onruste 
daar by". Vóór den vast gegrondvesten troon der Waarheid staat een altaar 
met opu hart midden in 't daarop brandende vuur. Volgens iu.schrift ter zijde 
van t altaar beteekent dit „'t Hert geloutert door liefden.' Achter dat altaar 
ziet men ..Een opregt Koopman.' (8) naar den tro^)n geleid door Merkurius, 
met een haan op zijn gevleugelden hoed, die met zijn staf naar de godin 
wijst en door de ., Deugt." (7j, die een opengeslagen boek in de rechterhand 
heeft, waarin: „Pro. XXIII 23 koop waarheit". Ter zijde ligt, op de 
trappen van den troon, de „Geltsugtige nyt" (12), vertreden door den 
rechtervoet der Waarheid. Met de linkerhand houdt ze eeu open geldzak 
vast, met de rechter grijpt ze naar de papieren (aktieu), die vóór haar 
op den grond liggen, van links naar rechts met de vo'g^ende cijfers er 



Digitized by 



Google 



344 OROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 1720 

in: .,100", .,1000'*. ..10000*', „100" en ^100". U bij de^odinne des Rijk- 
doms MQ d(*r pilareo van den boog*, waaronder haar troon staat, jpeheel 
met viachhaken. slangen en pijlen versierd, hier zijn 't ankerf. vredepalmen, 
enz. Denb hooftlTooralelIiog wordt van 't g-een er verder op den acht^r^ 
grond is afgebeeld weder gescheiden door een balustrade. 

Men ziet daarachter een uit^breiden doolhof, met een fontein in 
't midden ; de hoogste stralen ontspringen aan den bek van een arecd. 
die op ©en bol staat met een fransche lischbloem er in (rinapeliug 
op dpn franRfh<»n W'ïidhHiidel); aan iedere zijde zit op den rand van 
tbasi-in een dog. iSouthseabubble) uit wier bekken lagere stralen voort- 
komen; een tweetal mannen dnnkt van dit water. Op een steen, 
tusprhrn beiden in. stJiat: ..loh. IV: 18 Een ider die van dit wat« 
drinkt «al wederom dora'itenV Verschillende personen bewegen zich ia 
dezon doolhof; recht» ziet men er o. a. twee duelleeren, enkelen houden 
papieren (aktipsi omhoog; aller weg leidt echter door de breede poort 
met eeu doodshoofd er boven en waardoor zij uitkomen op ,.Den 
^^■eg ten vertlerve.' (14). waarop (zonderlinge ondereen menging van 
werke ijkhtid en zinnebeeld), de rijtuigen, die de aktiehandelaars naar 
Vianen brengen, ala symbolen van dat verderf schijnen te moeten 
dienen. t 

Links viin den doolhof loopt een smal pad uit op eeu smalle poort, 
(lo4)r welke zij ..I)eu weg töu leven." (13) bereiken, die bergopwaarts 
leidt naar den terapel. boven op den top. Midden op dien weg sL^at 
't Geloof; iets hooger de Liefde, nis een vrouw met een kind op den 
arm. terwijl de Hoop bovenaan bij den tempel zit. Standvastigheid, 
Wijsheid en Oprechtheid stuan bij den ingang der poort en laten een 
man, met schild aan den arm, er door garn. Boven den doorgang staat 
..Pro. '21 . 16". wuar men leest: ..Een mensche die van den weg des 
ver^tants afdwaelt; sal in de gemeynte der dooden rusten.*' 

In den bovensten plaatrand is gegraveerd: ..Openbaring XVIII :S idit 
moet zijn 11) De Kooplieden der Aarden zullen weene en Rouwmaaken 
o\er haar om dat nimant haare waaren meer koopt.'* 

(3 ra V ure br. infol., z. n. v. gr. (Muller No. 3686, Stephens No. 1706). 

Van deze plaat zijn m^ twee staten bekend : 

a de hierlwven beschrevene: 

b dezelfde plnat. uu met een 28regelig vers van ,,Filip Piek.", in twee 
koloramiMi, in boekdruk, eronder, dat tot op.schrift heeft: „De nuttige, en 
nuttelooze koopman.' en aanvangt: ..Üeldzuchtig Koopman, uu, wel 
aan. ' enz. 

Van 't vers onder den tweeden staat zag ik vier varianten. De voor- 
naamste verschillen zijn: 

a i e 

Ie kol. reg. 6 v. b. wend, wend wend, 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAPKRREL DBR DWAASHEID 345 



Ie kol. reg. 10 v. b. ontzietd ontzielt ontzield 

., „ 11 „ wellustigheeden wellubtigheden wellustigheeden 

„ „ m „ Maar. .Waarheid Maer . . waerheit Maar.. Waarheid 

aangebeeden: aangebeden: aangebeeden: 

,, „ 13 „ wysheid wysheit Wysheid 

3e kol. „ 1 daaden, di;den, daaden, 

„ ,, 3 ., ragt recht regt 

4 „ aardsche Aertsche aardsche 

De vierde ia best te hji kennen aan het woord „Qeldzugtig" in den 
eersten regel van 'tvers, dat hier met een „g*\ in de andere met een 
„ch" gespeld ia. 

3507. — 52. „De Laggende Law, De Treurende Actionist met de Sme- 
kende Mercurius". 

Opschrift van een 53-regelig vers, in drie kolommen, gegraveerd onder 
een spotprent op den windhandel. Links op den voorgrond staat een man, 
die Law voorstellen moet, met een hoorn des overvloeds vol geld, welken 
hij ledig laat loopen in een kist. reeds boordevol met geld, dat ,Jlogon- 
getelt" is. zooals er op zijde in de kist is gegraveerd; een open zak met 
..1000 gl." en een toegeboudene liggen in de kist; er tegenaan staat een 
toejrebonden zak met ..1000 Ducate" en een opene ook met geld gevuld. 
Vóór de groote kist staat een sluitmand, waaruit een zware juweeleu 
ketting en een kleed hangt, waarop „Parelen en Juwelen". Liuks hiervan 
nog twee kleinere volle kisten, waarbij bokalen, zakken met gold, losse 
muntstukken, enz. Achter Law, op een voetstuk, een jongetje dat zeep- 
bellen blaast, waarbij: 

,,Vo or water en wind 
Heeft Law de splind". 
In het eerste gedeelte van het vers wordt Law sprekend ingevoerd; 
het begint: 

„K' moet laggen zeker waar als ik myn schat aanzie 
En als ik overdenk hoe veel en ook al wie 
Dat ik bedroogen heb met myn papiere listen", enz. 
Hg wordt in zijn alleenspraak gestoord door den bedrogen aktionist, 
die in 't midden der plaat op gelijke lijn met Law, met den steekhoed 
in de rechter- en den wandelstok in de linkerhand, weeklagend staat. 
Vóór hem liggen een menigte aktién met de volgende inschriften: „Har- 
liuge en Huhsel", „Monnikendam", ,,Zwor\ „Voor W oerden'', „Wesep", 
., Naarde en Muiden", ,.Zuid en West", „Voor Utrecht", „Voor Edam", 
..Medenblik'\ „Voor Purmerent", ,,Hoom en Enchuiser", „Voor alckmaar", 
„Voor Delft', .,Voor den Haag", „Voor Rotterdam", „Voor Middelb.", 
„Voor ter Gouw", „Voor Schiedam", „Voor Vlissingen". Tusschen deze 
akties een hengelroede, waarover een sater gebogen ligt, met bijschrift; 



Digitized by 



Google 



340 6EOOT TAFBREKL DKR DWAASfiSID 17£0 



,, Bedrog dat onder d' AcUes lag 
Dat komt nu heden voor den dag". 
Na.'ist dea «iter, naar rechts, een vluchtende vrouw, vóór welke men 

„Sy worde ona bedrog gewaar 
Kom vlieden wy nu voor t' gevaar". 
l>it slaat waarschijnlijk tevens op 't gedrocht, met den kop van den 
Nijd. dat in den reohterbenedeuhoek ligt Boven dit gedrocht ziet men 
Bombfirio voorovergebogen een wind latend tegen den achter hem liggeoden 
wereldbol. Op zijn rug etaat: 

..Law deed dit ook 
Met wind en Rook". 
Achter den volkomen effen grond, waarop al dit a%ebeelde staat, is 
twee- derde der breedte ingenomen door een even gladden reespiegel, 
waarin ..Stil sta nd in de Zuid Zee'\ Daar boven, geheel 

bovenaan, een gedeelte der zon en Ikarus, wiens vleugels door hare 
stralen afsmelten, omlaag tuimeleud. Onder hem staat: „So is took met 
hnar gegaan'"; dit heeft betrekking op den val der Zuidzee-kompagnie^ 
die ook aangegeven wordt door het ,.Van 1100', dat in de zon, ..tot 100", 
dat in de zee gegravi'onl is en de .snelle daling dier aktien aanwijst. In 
een beurs, die als bauderolle in de wolkeu ia a%ebeeld en wier beide 
uileinden veel op windblazen gelijken, links met het inschrift: „Wfe>t', 
rechts met ,.Zuid". staat 't volgende versje: 

.,'t Leek niet als Botter voor d' spons 
Law heeft het geit daars niet voor ons 
't Is weg gewaayt met West en Zuyd 
Voor ons de Beurs voor Law de kluyd." 
Het rechter één-derde van den achtergrond wordt ingenomen door een 
stukje heuvelachtig land op welks hoogste punt ..Vianen" ligt Een 
deftig heer [de wanhopige aktiouist van den voorgrond), op den rug gezien, 
wordt door een ,,Wegwyser" op die plaats attent gemaakt. In den rech- 
terbovenhoek de Raad der goden, waarheen Merkurius opstijgt de rechter* 
hand smeekend uitgestrekt en vragend: 

„Og laat de Koopmanschap weer gaan 
Want Wind alleen kan niet bestaan". 
Gravure br. in-fol.. z. n. v. gr. Van deze prent ken ik slechts één staat 
(Muller No. 3687, Stephens No. 1682). 

3508. — 53. „Anatomie der Wind-Negotie, of Bombario voorden Drommel." 
Opschrift boven een vers van vier lO-regelige koepletten, in drie ko< 
lommen, gegraveerd onder een spotprent op den windhandel. In eeu 
landschap staat rechts, op den tweeden grond, een snijtafel, waarop het 
lijk van een „Actie-Heer' dat geopend wordt door een man, die met 
twee helpers achter de tafel staat In het lijk zijn geen iugewandea 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFERBEL DER DWAASHEID 347 



maar ,.ri8teD Varkens-blézeD," welke de dokter in de hand heeft, die, met 
grooten bril op, aan *t hoofdeinde der tafel staat 

Vóór de tafel ligt een wereldbol; in brand gestoken door een man 
(volgens 't vers Law), die een toorts in de linkerhand heeft; op 't papier 
in zijn rechterhand is gegraveerd: „Ik waag er de Werel(t) aan". „Een- 
Touwdigheid \ links tegenover Law voorgesteld als een knaapje, tracht 
wel met eeu potje water dien brand te blusschen, maar dit gelukt te 
minder, omdat de duivel, die achter Law staat, met een blaasbalg *t vuur 
aanwakkert. 

Geheel op den voorgrond, aan deze zijde, ligt een man te slapen in een 
wieg; op zijn jaspand ligt een papier, in 't vers een .,Actie-deken" ge* 
noemd, waarop men leest: 

„Om dat de Schyn bedriegt, 
Ben ik in slaap gewiegt." 
Het wiegetouw wordt vastgehouden door een aap, die geheel links zit 
en in den rechterpoot het masker houdt, dat hij voor den snoet gehad 
heeft? 

Links op den voorgrond zit, volgens 't vers, „Loahard", wien de duivel, 
die achter hem stint. een blinddoek voor de oogen bindt, terwijl een 
aap met een manteltje om, hem het i^eld uit den zak haalt. 

In 't midden op deu achtergrond rijdt Bombario weg op het zeven- 
hoofdig monster; volgens 'tvein: 

,.Beang8t. Bekommerd, en Bedugt, 
Dat eens een party Actie gekken, 
Door 't geld verlies als desperaat 
Hem van elkand'ren mogten scheuren,''. 
Het vers vaijgt aan: 

„Een Actie-Heer, die d' Actie- Wind 

Had by Scheeps-ladings iugesldgen, 
Leid hier nu Stom, en Doof, en Blind, 

En zonder ergens naar te vragen; 
Geen wonder, want hy is van kant," enz. 
Gravure infol., z. n. v. gr. Van deze prent ken ik maar één staat. 
(Muller No. 3588. N. b. 8). 

3509. — 54. .,Nieuw-Jaars Geschenk." 

Onder dit inschrift in een kartouche. vastgehouden door een muskus- 
dier, staat nog: 

„nooit Niew Jaar 
Zo vol gevaar." 
Het is gegraveerd boven in een gefigureerd en zinnebeeldig randwerk. AI 
de attributen en figuren in deze omlijsting voorkomende, staan in verband 
met den winter. Rechts ziet men. van boven naar onder: een paar wanten, een 



Digitized by 



Google 



348 GROOT TAFERBBL DSB DWAASHEID 1720 



gedeelte Tan een ijs-tentje waaronder een man te halverlijve, die ttisschen 
de gevouwen handea blaast ; een paardenhalter met twee arendskoppen ; ge- 
heel onderaan het ijs, waarop een pikhouweel, een schop, eneenige uitgehakte 
stukken ijs. Links, eveneens van boven naar onder: een paar schaatsen, een 
gedeelte van een ijs-tentje, nu met een jongen er in die sneeuwbaHen 
werpt, arrepluimen en een takkebos en bijl. Onderaan, in 't midden, een 
dwerg op een prikslede. Boveoaan. ter weerszgden van de kartouche, 
statiedekken met bellen voor arresl ede-paarden, waarboven gegraveeid 
is: „Narren Schanddek voor Verkleumde Wind handel aars.*'; 

er onder: „met narren Paarde muskus ge= -parfomeerd opg^raagoi 
aan de Geldgwün Pecunia door de Actie-prins of Viceroy van Flutua, 
in zyn niewe Schuilhoek zyn Wanhebbeljke Liefde koesterende/' Het 
aangehaalde dient als opschrift van een 32-regelig vers, waarvan de eerste 
twaalf in twee rijen zijn gegraveeM boven-, de laatste twintig, eveneens 
in twee rijen, onder een plaatje dat midden in dit randwerk is afgedrukt 
en oorspronkelijk Pau en Veuus moest voorstellen, maar nu door 't vers 
tot een zinne- en spotprent op den windhandel gemaakt wordt In den 
ondersten plaatrand van deze kleine voorstelling staat: „Lauw Maandt 
herdenking, wej^-ens de niouwbakke Goude eeuw, vertoverd in Paarde 
Vygen." De nater links is Law; zijn kort hUiartje geeft den dichter 
aanleiding de oude acheldnaam der Euj^elschen uit Cromweirs tijd: 
,,8taartman'" nog eens weder voor Law te gebruiken, terwijl zijn dierlijk 
onderstuk den pocet schijnt geïnspireerd te hebben om hetgeen hij 
kwijtraakt paardevijgen te noemen, die dan overdrachtelijk de waarde- 
loosheid der aktien moet aantoonen. Links op den voorgrond staat 
eeu gedreven schotel met zulke paardevijgen, die hij Pecunia (de naakte 
vrouw welke hij omarmt), opdischt ,.Met mislyk bladgoud overtoogen". 
Naast den schotel, op een papier: „Hy schyt met stank"; onder den 
bokspoot: ,, Paarden vygen Voor geld te krygen." In den rechterbene- 
denhoek ligt een kompas, waarvan alleen de „West ' en ,.Zuid" aangewezen 
zijn; diuir boven twee papieren, met .,Niewe Jaars Balans." en „Duistere 
Schulden." In den linkerbovenhoek eeu cherubskopje wind blazende van 
achter een dikken palmboom ; rechts daalt een geldregen op Venus neder. 

Het vers vangt aan: 

..Geeu beter Gift in't Niewe Jaar 

Was ooit voor't Actie volk te vinden," enz. 

Gravure kl, in-S®, in randwerk in folio, beide z. n. v. gr. Van deze 
plaat is mij slechts één staat bekend. (Muller No. 3589, Stephens No. 1679). 

De gravure W. in-8*., die in een zelfde werkje schijnt te behooren als 
plaat 62 (zie hierna), vertoont nog sporen van een vroeger fransch inschrift 
onder de plaat, waarvan de woorden .,Mon Amour" nog tamelijk duidelijk 
leesbaar zijn, evenals rechts onder de voorstelling de letters „an" die 
duiden op den graveur „J. Audran". 



Digitized by 



Google 



1720 



OBOOT TAFEREEL DBE DWAASHEID 



349 



S510. — 55. ..Ve Actie Valk : die uit gixtg vlie^n om te stropen 

Ontmoet zyn dood, daar hem *t geyal op winst deed hopen'*. 

Inschrift in een lint onder in een voorstelling in medaillon, oorspron- 
keiijk vervaardigd voor J. Cats, Spiegel van den ouden en nieutcen ti/t, 
maar nu, zoowel door bovenstaand gegraveerd onderschrift als door het 
88-regelig vers, met het opschrift: „De stropende actie- valk om bals, En 
't bubbel-rotje onder de klaauwen van den uil.'\ dat in vijf kolommen ter 
z^de en onder de prent, in boekdruk, geplaatst is, tot een spotprent op 
den windhandel gemaakt 

't Prentje stelt een valk voor, die omlaag schietend om een reiger te 
pakken, in de vlucht door diens lepels doorboord wordt. Hechts zyn een 
kraai en een nachtuil bezig een rat te verslinden op een brokstuk van 
een muur; een heer, links op den voorgrond, wijst daar een dame op. 
Dat die rat een ..Bubbel -rotje" is, spreekt van zelf. 't Mag voor den 
amsterdamschen maker van 't vers een buitenkansje geweest zijn 
zóó geleg^heid te hebben de rotterdamsche kompagnie nog eens te 
treffen. 

Het vers vangt aan: 

„Yerwate Hoogmoed raakt altjd 

Aan 't stronkelen, en neder storten," enz. 



Gravure kl. in-4r, 


z. n. V. gr., met het vers l blad br. in-fol. (Muller 


No. 85W). N. b. 8.). 


Van deze plaat zyn mij vier staten van den lettcr- 


druk bekend. 






Ie kol. a 


b e 


d 


reg. 1 Verwate 


Verwaate Verwaande 


Verwaande 


„ 3 weinig 


weinig weynig 


weynig 


„ 7 rampen 


rampen rampe 


rampe 


,, 17 0nnooz'len 


Onnooz'len Onnozlen 


Onnozlen 


„ 19 zon 


zon ' Zon 


Zon 


„ 20 starren ligten 


starren ligten Starrenligten 


Btarren-ligten 


Se kol. 






reg. 13 haast 


haast haast 


laaat 


„ 19 Die . . . Windpa- 


Die . . . Windpa- Die . . . Windpa- 


die . . . wind-pa- 


pieren, 


, pieren, pieren. 


pieren. 


Se kol. 






reg. 3 Actiën 


Actiën Actiën 


Actiën 


„ 9 Acties... daalden. 


Acties... daalden. Acties... daalden. 


, Actiën... daalden. 


„ 10 geld, 


geld, Geld, 


Geld, 


„ 17 gegeven, 


gegeven, gegeven, 


gegeven, 


4ekol. 






reg. 7n»a8d, 


raasd, raasd, 


raast, 


M 14 Uil, 


Uil, Uil 


Uyl. 


,, ia Benauwd 


Benauwd Benauwd 


Benaauwd 



Digitized by 



Google 



350 



OEOOT TAPKRRKL DKR DWAASHEID 



17^ 



5«ko1. ü 


i 


e 


d 


n^. 1 huid 


huit 


huit 


huit 


,. • ledij^eydt 


ledigheit 


lediifheid 


zedig-heid 


.. 10 Een 


£o 


En 


En 


„ 12onttr«ken; 


ODttrekkeu ; 


ODtrekken ; 


ODtrekken 



8511. — 50. ,.De Begeerlykheyt zoekt de Fortuin t' achteriuilen of Y(>3r 
by te l^oopen*. 

Inschrifl in den bovensten plaatrand eener spotprent op den windhandel. 
Onder de plaat is een 70-re^1ig vers fir^jn^veerd in zes kolommen, dat 
de verklarinj? treeft der lettere A—M in de plaat. A is het kind op 
moeders schoot hunkerend naar 't voedsel dat de moeder het biedt. 
B zijn twee kinderen, van welke het een het ander een der vruchten 
ontnemen wil, die het op een schotel draajs^. Een jongman (O ligt ge- 
knield bij een kist. waarin hij 't geld bergt gespaard voor een tijd. die 
wellicht nooit aanbreekt Een jonge man met degen en hoed met Teder 
(P) en een ander te paard (Fï). moeten de lieden voorstellen, die ..schrapen 
om mooi weer te speelen". Tusj«*hen deze beide de Nijd, met een doomtak 
in de rechterhand; een hart in de linker. Boven in de plaat een borst- 
beeld (P) in medaillon en naar rechts afgebeeld, dat Law voor moet 
stellen. Aan iedere zijde van 't medaillon een tak met een slang om- 
wonden; in een zeer breed lint is het volgend ((-regelig versje, in twee 
rgen. daar onder gegraveerd: 

.,Met recht verdiendt gy o Lauw een grooten lof 
Die alles wat men kau bedenken overtrof 
Indien men niet al lang had klaer gezien met ogen 
Dat Gierighevt zoo dik de Wyahevt heeft bedrogen 
Maer elks gemoet bleef van zoo snoode listen schuw 
Behalve 't schaemteloos en Vuyl gemoet van u." 
De G staat bij een menigte menschen. die in rijtuig, te voet en te paard 
de Fortuin najagen, welke, op haar wereldbol, hen vooruit zweeft. Van 
de hoogte waartegen zij opgegaan zijn, stort een rijtuig (H) en een drietal 
mannen in den afgrond; beeld van hetgeen 't vers zegt: ......één die de 

paelen Voor by streeft van Fortuin moet daelen". Een man met bril op (I;, 
geheel rechts op den voorgrond, beziet de papieren die hij in de hand heeft, 
maar waarop niets dan nullen (.,0000" en „000") staan. Hij zucht: „'t komt 
al op niet uyt". De Voorzichtigheid, die afgebeeld is als een vrouw met 
een spiegel in de rechter- en een slang in de linkerhand, waarschuwt 
hem: „Wort wyzer". 

Links op den tweeden g^nd licht een man (K) een bijenkorf op. 
waaruit hij, volgens 't vers, honig dacht te halen, de bijen steken hem 
echter wel, doch hij vindt geen honig. 
Twee mannen, links op den voorgrond, halen met een schakelnet een 



Digitized by 



Google 



17-20 GROOT TAPKIIBBL DKR DWAASHEID 351 



menigte groote Tisschen, zoodat de man (L), die rechts bij 't zelfde water 
aan 'tvisschen is, niets vangt. Een bij hem staand persoon waarschuwt 
hem: .J>at8 al voor u gevangen". Bij de twee net-visschers staat ook 
een toeschouwer, die volgens 'tinschrift in de pla^t zegt: „Uw vangst 
heeft veel andere gaende gemaekt'. 

Terzijde van deze groep links een ledige geldkist en een man (M) 
daarbij op de knieën* liggende, die. volgens 't vers: 
„Verliest zyn eyge geit en zinnen, 
En zoekt verbystert in den grond 
Of hy het daer ook weder vond." 
Zijn vrouw, half naakt, trekt zich de haren uit het hoofd en zegt: 

„Och waer jer uytgescheyde toen't op zyn best wag." 
Boven de Voorzichtigheid is (niet door een letter aangewezen), een oud 
man a%ebeeld op krukken loopend, op wiens schouders de Begeerlijk- 
heid zit, voorgesteld als een geblinddoekte vrouw, met een krauwel in de 
rechter- en een stokbeurs in de linkerhand, terwijl op haar hoofd een 
sperwer zit met een duif in den bek; een paar oude vrouwtjes volgen 
haar. Hierbij als in.schrift: .,Begeerlykheyt blyft ons by tot aent graft". 
Het vers begint: 

„De mensch begeerelyk gebooren 
Kan deze neyging* niet versmooren; 
Om dat hy al zyn leven lang 
Behoeftig blyft," enz. 
Gravure br. in-fol., z. n. v. gr. Van deze prent is mij slechts één staat 
bekend. (Muller No. 3591, Stephens No. 1680). 

3B12. — 67. „Afbeeldinge van 't zeer vermaarde Eiland Geks-Kop. ge- 
légen in de Actie-zé, ontdekt door Moas^ Lau-rens, werdeude bewoond 
door een verzameling van alderhande Volkeren, die men dézen generólen 
Naam (Actionisten) geeft." 

Inschrift in een kartouche in een der uitnemendate spotprenten op den 
windhandel, zoo in ontwerp als in uitvoering. 

De kartouche met inschrift maakt deel uit van de geornamenteerde om- 
lijsting, waarbinnen genoemd eiland is afgebeeld, dat in omtrek den vorm 
heeft van een naar rechts gekeerd menschenboofd met ezelsoor en narrenkap 
op. Kap en aangezicht zijn van elkaar gescheiden door een lijn, waarbij 
.,R:(ivier) de Seiue", wenkbrauw en oog door de .,R: de Bubbel"; de mond 
is de .,Z(uid) Z(ee) have"; de afscheiding van kin en hals: „R. de Teems'; 
ééne lijn van het ezelsoor is de „R* de Maas"; bij de opening van de 
narrenbel aan 't eind der kap staat ,.M:have", waarbij de plaats ,,Raas 
wyk". De hoofdstad op de hoogte van 'toog, midden in 'teiland, heet 
„Quinqempoix"; daaromheen liggen de volgende plaatsen, van links naar 
rechts en van boven naar onder gezien : „Blind voort", ., Bedriegers Stadt", 



Digitized by 



Google 



352 OBOOT TAFRBEBL DIR DWAASHSID 17^ 

„8ott«n burg"", .,G«kkendam", „windt burg", ..Leug«n burg.". .JOollen 
huyae", „Boderf wyk' ', „Bulderendam", „Malvoort". Onder dit gnx)t< 
li^ het kleine eiland „Wanhoop.'*; er boven twee andere: ,,Annoed'* en 
,J>roefhyt." 

Boven in 't ornament is „'T waapen van : dit ejland.*' a%<ebeeld, 

bestaande uit vijf engelenkopjee, van alle z^den wind blazende tegen een 
papier, waarop „1720". Van elke bovenhoek der plaat hangt een guirlande 
van distels en hulstbladeren af, met het andere eind vastgemaakt aan een 
ring, bevestigd in de bovenste krul van de omlijsting van 'teiland. 
Aan die ringen is ook aan iedere zyde een medaille, waarin aan de 

linkerzijde een uil is afgebeeld met het omschrift „ik bemin de 

duystemis.'; aan de rechterzijde is 'teen kat, waarbij: ..bjnacht soek 
ik myn fortuyn." In 't lint. dat van de guirlande links afhangt, staat 
„Quin qempoiz Beplystert"; in deze guirlande zitten een spin en 
een scorpioen. In 't lint der guirlande rechts, waarom zich een slang kronkelt 
leest men: ,,Vlugt der JnwooDde(r8) Van 'teilant Qeks kop.** 

TusRchen de afhangende hulstbladeren links is een geeael, een plak en 
een roe afgebeeld; tu&schen die aan de rechterzijde ziet men een geesel, 
een roede en een roskam. 

In de ruimte boven de hulstbladeren links is als schilderij in gebogen lijst 
een wanhopend aktionist afgebeeld bg een ledige geldkist en met een 
ledigen geldzak in de linkerhand; onder de voorstelling staat: ,.0 Jamoïer 
en elend hoe kom ik hier te pas."; rechts ziet men op een dergelijk 
schilder^, met onderschrift: ,.ik heb myn geld voor wind gegeven maer 
van de wind kan ik niet leven.", een man in gesprek met een vrouw, 
die over de onderdeur ligt. 

In de ruimte onderaan links, tusschen het ornament van 'teiland, dat 
tegen een monumentaal voetstuk staat, en den plaatrand, is een gedeelte 
van den Dam en van de Kalverstraat te Amsterdam afgebeeld, niet 
zooals Stephens heefl, de Rue Quinquempoix te Parijs; meest op den 
voorgrond ziet men het geruïneerde koffiehuis Quinquempoix. boven 
welks deur staat: „Engels K06 Huis'; een menigte toeschouwers komt 
slechts tot aan- niet tot voor dit huis, zoodat de straat op den voorgrond 
ledig is en men de uitgebroken deur ziet liggen en eenige steenen, 
v<raarmede de verwoesting had plaats gehad. 

Rechts is in de ruimte onderaan een zeil wagen a%ebee1d, veaarvan 
't zeil, volgens 't vers, uit aktiën is samengesteld en waarop twee 
vlaggen waaien; de een met het inschrifl: „na viane", de andere met 
het wapen van die stad. Twee mannen komen van links hard aanloopen 
om met dien wagen mede te gaan. In een lint boven de schuit in de 
lucht, leest men: 

„Ach wat moet ik droevig sugten 
nu de Acti's my doen vlugten". 



Digitized by 



Google 



1720 



GEOOT TAFSBKBL DEE 0WAA8HBID 353 



Ondar de ▼oorstelling' is een 40*rege1ig Yers afgerukt, in twee ko- 
lommen op een aficonderlgke koperplaat gegraveerd, aanvangende: 
.,Deex' Schets vertoond het vreemd gewest 
Van Oekskop/* enx. 
Twee gravures laogw. in-4^, z. n. v. gr. Van deze plaat is m} slechts 
één staat bekend. Een reproduktie ervan komt voor in J. P. Arend, 
Alf/emeenf fjeschitdeiiis des Vaderlands. V. 1. (Muller No. 3592, Stephens 
No. 1Ö82). 

8613. — 58. „De Meerman van 't Noorder Gewest als Opper Directeur 
der Zee-plaat verkruyers van het verkeerde Pampus beslaande de Achter- 
hoede van het Papiere Actie-Schouburgs-regiment." 

Opschrift boven een 92regelig gegraveerd vers, in twee kolommen, 
onder een spotprent op den windhandel, speciaal van de kompagnie te 
Enkhuizen. Bijna in het midden op den voorgrond der plaat is een zwaar 
geornamenteerd scheepje afgebeeld, waarin de Meerman van het noorder- 
gewest door de Fnam gekroond wordt met een krans, gemaakt van de drie 
haringen, voorkomende in het wnpen van Enkhuizen; in rl»» linkerhand heefl 
de Faam haar bazuin en den Merkuriusstnf : boven ha?ir hoofd leest men : 
„Mercurius door my 
Hervat zyn Heerschappy". 
De Meerman houdt een schop in de rechterhand, terw^l hij op de 
linker een scheepskameel heeft met een schip er in; hierby staat: 
„De Scheepskameel niets baat 
Ha *twech doen van de plaat". 
Op de zichtbare zijde van *t vaartuig hangen de wapens van de 
zeven west-friesche steden: Alkmaar, Edam, Enkhuizen, Hoorn, Medem- 
blik. Monnikendam, Purmerend. Op den hoogen achtersteven staat een 
windmolen, zinnebeeld ook van deze kompagnie. Dit grootere schip wordt 
getrokken door de stedemaagden, als meerminnen afgebeeld, der drie 
steden Enkhuizen, Medemblik en Hoorn; de teugels van deze drie houdt 
de Meerman in 't schip ook nog in de linkerhand; de maagd van Enk- 
huizen heeft een gekroonden haring in de rechter- en een papier, 
waarop .,3|- mill Fourn'* in de linkerhand en op het hoofd een 

geopende mat „Sukerde Fiegen'* (vijgen). In dezelfde lijn met haar ziet 
men de maagd van Hoorn, kenbaar aan den hoorn dien zij aan den mond 
zet; onder haar in de golven leest men „2 MilHoen Fournissem.*'; zy 
houdt met de linkerhand een doek vast waarvan een derde meermin, die 
van Medemblik, het andere einde in de rechterhand heeft, evenals in 
de linker een groot schepnet, dat zy over den schouder draagt. In 
't doek staat: 

„Voor zo veel plaaten als ons drietal slaat tot poen, 
s Verkeerden Pampus plaat men kan verkruyen doen.'* 
!▼ 23 



Digitized by 



Google 



354 GROOT TAPBRBEL DBB DWAASHEID 1720 



Onder deze derde figuur staat in de goWen : „1600000 Guld Fonr ni^em". 
Vóór deze drie zwemmen, onbeteugeld, de meerminnen Tan Monnikendam, 
kenbaar aan den monnikskap (deel van *t wapenfigtmr) dien zij op 't 'mx^Si 
heefl en van Kdam. wie een koeienhuid met kop over den linkerschouder 
hangt en met drie eterren op 't hoofd. Elk heeft in de linkerliand een 
papier, waarop bij Monnikendam staat „2200000 Gulden Four rL«- 
sement*', bg de andere ,22400 00 Guld. Four nissem." Vóór deze nit 
Taart, op den tweeden grond rechts, een kleinere schuit van denzelfden 
vorm als de groote, door een triton getrokken, waarin de a1km.iar??he 
maagd zit met een kasteel (het wapenfigunr) op 't hoofd: in de rechter- 
hand een weegschaal met een kaas aan de eene-, een zak geld aan 
de andere zijde, waarbij „Kaas voor n geld" en met een papier in de 
linkerhand, waarop „288 0000 G. Fourn'^ naast haar zit de meermin 
Tan Purmerend, in de rechterhand een vlaggetje houdende waarin ..Ik 
leg in 't Gezicht van de Groote Pampu*? Stad'' en met een papier in de 
linkerhand, waarop: ,.50000 G. fnurn:" Achter 't groote schip is eer 
klein van 't zelfde model va.stgemaakt. als „Wind-balla.st Boot" vol blf»**^ 
balgen en mot wind gevulde blazen. Rechts op den achtergrond ziet 
men „Knkhuisen" als een zeer groote stad, waar vóór ..'t Verkeerde 
Pampus" ligt; drie ploegen volks zijn druk aan 't graven en aan 't weg- 
kruien van 't zand naar een ftchuit.die in een geul ligt. terwijl er ook 
een moddermolen in de nabijheid is. In den rechterbovenhoek is een zeer 
klein gedeelte van den dierenriem afgebeeld met „De Zon in de Waterman". 
Links op den achtergrond staan twee steile klippen, op één van welke 
een baken-paal, waaraan een wimpel wappert met het wapen van Utrecht 
en een schop er in en met het onderschrift: „Domheids Baaken", 
toespeling op de havenvaart naar Utrecht en het plan om den Domtoren 
daarbij als vuurtoren dienst te laten doen. 

Op den tweeden grond aan deze zelfde zijde is een visschersschuit af 
geheeld waar men het net ledig ophaalt; onder de schuit leest men: 
f.Mooy weer en geen haring 
Is des actiemans ervaaring'*. 
Het vers, dat aanvangt: 

,, Vrouw Fama, bezig met de Meerman te bekranssen, 
Huid hem met Haring in zyn ampt, als Directeur 
Der Meereminnen en des Landnimfs;*' enz. 
waarschuwt de Bnkhuizenaars, gekscherende, dat ze zich niet als de 
Utrechtenaren moeten vergissen en als ze niet zeker zijn dat de zand- 
plaat, eens weggegraven zijnde, nooit terugkomen zal. haar maar liever 
te laten zooals ze is. 

Deze gravure br. in-fol., z. n. v. gr., maakt met de nommers 40 en 47 
een serie van drie. Ik ken van deze prent slechts één staat (Muller 
No. 8598. N. b. S.). 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFEREEL DBR DWAASHEID 355 



De koperplaat heeft vroe^rer voor een prravure pi^end, die in den 
rechterbovenhoek als inschrift had: ..Pare 5. Tab 46' : hiervan xijn onderst 
boven nofjf sporen in den linkerbenedenhoek van deze prent zichtbaar. 
8514. — 59. „Missisippi of 't wydbefaamde pfou<Hand door de inbeelding" 
der windneirotie. " 

Opschrift, in boekdruk, boven de afbeeldinpr der ..Meschasipi Riv,"'jer) 
en omIisrfir<*nd land. het Utopia van Lnw. In ifvier der vier hoeken een 
kleinere afheeldinpf, bovenaan in lic^jjond ovaal, onderaan in inf^boijen 
lijstwerk. Links bovenaan het sterfbed van Lodewijk xiv, rechts Law 
in den rand van den Reofent. den hertnjr van Orleai.-: onderaan links 
een kamer, waarin het fl^eld met kruiwag^ens wordt binnenji^ereden, rechts 
de armoede die den aktiehnndelaar overvalt. Midden onderin de plaat: 
..Fümüs Gloria mündi.": bovenaan een klein, liegeend en versierd ovaal, 
door ornnmentwerk verbonden aan de beide hoek voorstel linpren. waarin: 
..Nieuwe Volkplantinjjf om wind". Onder deze pfravure lanpw. in-4'., 
z. n V. irr.. in twee kolommen en in boekdruk, een ^Öreireliff vers, 
aaiivnnprende: 

..Dit's 'twoud're Missisippi Land 
Befaamd door zynen Actiehandel," enz. 

Van de plaat, die vroeger reeds in een of andere reisbeschrijving voor- 
komt, zonder de kleine voorstelli neren in de hoeken, zijn mij twee staten 
in verband met den windhandel bekend: 

a zooals zij gebruikt is door O. Tysens vóór het derde deel van zijn 
Roskam, met het inschrift ..Roskam Sub Rosa 3? Deel.' in het liggend 
ovaal, midden bovenin de plaat. Daar de schrijver van het „Voorbericht 
en Tafreel.", dat vóór dit „derde deel" ataat. op eigenaardige wijze de 
plaat beschrijft, volge het hier in zijn geheel: 

..Als Vader Hennepin, in den jaare 1Ö76 in de hoedanigheit van 
zendelingr, naar het Noorder Americaanse Kanada, zich van Rochel hadde 
scheep begeeven. heeft zyn reislust hem niet toef^elaaten dicht by honk 
te blyven. in tegendeel zyne ongemene liefde om nieuwe Landen te 
ontdekken, heeft hem van den beginne des jaars 1679, tot den einde van 
den jaare 1682 in de j;p*oote uitgestrektheid van Bosachen. Bergen, Zeen, 
Revieren. Meiren en Moerassen, met OTi^elooflyke oi.iremakken verzeld 
en met een onvermoeiden yver doen her om zwerven, in welke tyd hy 
ook ontdekt heeft, (doch voor veele Landen en Menschen. ter bedroefder 
uure en stonde) den grooten en thans door heel Kuropa. op den tong 
rollende Revier Meschasipi. van den Dichter der Roskammen, met den 
tegenwoordig nlgemeenen en bekenden naam meedegenaamt de Missisippi, 
behnlven op eenige plaatzen. daar liet hem goed dacht aan dien grooten 
Stroom haaren eigen naam te gecven [sir). Veel van die Revier hier te 
spreeken is niet nodig, naardien eene omstandige Act.ehistory, op eene 
vrye trant in ondicht, door vier afdeelingen heen, den Nederlander, deezer 



Digitized by 



Google 



356 



OROOT TAFKRKBL DBE DWAASHEID 



1720 



wintertche dai^^, id druk xaJ overf^eg^ee ten werden. En YoorDaamentlvk 
wjl dit Toorht^richt ten meeiderendeele dient om tot eene uitlegging' 
voor den Tytelplaat van den derden Roskam te verstrekken. 

Het Landschap dat zich hier in zvn wjt uitgestrektheit opdoet vei^ 
beeld een j^eelte van den groeten Americaanschen Meschasipi stroom. 
met de Landeryen. Bofl^tchen en Gebergtens daar om heen. in het verschiet 
in een dyzig blaauw verflaauwende. Op den voorgrond vertoond zich 
Vader Heunepin, den wilden Indiaan het Roomsch Catholvke geloof 
predikende, en het kruis in die Woestenjen en veer afgeleegene deelen 
des WaereldR plantende, in de vier hoeken des plaats, mach uw oc^ 
beschouwen, als voor eerst, de dood des geweezen Franschen Kocings 
Liodewjk de veertiende, leggende zyn doode Lichaam op een bed van 
Parade, na behoorlyke Hof Ceremonün beweend, terwyle de schatktjït 
om verre legt geworpen, en de rotten aan de ballen en brieven hunne 
knaaglust verzaaden. 

Verder kunt gy in den anderen hoek den jongen Koning Lodewyk 
de vyfliende. op eenen minderen Throon, den Hartog Regent aan zyn 
linker zyde hebbende, in zyn geheime Kabinet Raad zien, alwaar Heer 
Law zyne Missisippi Actie concepten, den jongen Vorst, den Hartog 
Regent, als meede de Princen van den bloede smakelyk voordraagt, en 
doet aanneemen. 

Straks vertoond zich de weelde en hovaardy, als wanneer gemeene 
Burgers door overgroote winsten, in den befaamde Büssisippi Actiehandel 
verkregen, Koninklyke zwier beginnen te maaken, gelyk men zulks ziet 
in het eerste ornement beneden aan de plaat: maar dlacy in het andere 
vertoond zig bet tegendeel, daar bespeurt men zeer duidelyk. dat. vmt 
winsten door de Windacties worden verkreegen, het einde dog op armoede 
en elend is uitdraajende. Vyf printen van de vyf deelen der Actiehandel 
zal de Teekenaar en Plaatsn jder apart uitgeeven, yder met een Christelyk 
en ter deugd aanmaanend Zeedevaars daar onder, om tot een gedachtenis 
voor den Naneef als in Schildery te konnen dienen.*' 

b de hierboven beschreven staat, met de verzen in boekdruk, bestemd als 
prent voor 't „Groot Tafereel'. (Muller No. 8B94, Stephens No 1683). Van 
dezen staat zijn mij de volgende vier varianten bekend in den druk der verzen. 
De opschriften zyn alle gelijk aan bovenstaande, met de volgende 
verschillen: bij c. ..wyd-befaamde goud-land'*, „wind-oegotie* ; bij d 
„Missi.sippi/*, „wyd-befaamde goud-land," „wind-negotie.'' 
Ie kol. a b c d 

re^. 2 V. b. zynen Actiehan- zynen Actiehan- zgnen Actie zijne Actie 

del, del, -handel, -handel. 

,, 3 „ Windgod Windgod Wmd-god Wind-god 

« 7 „ agter't net achter 't net achter 't Net achter 't Net 
„ „ rykkelyk rykelyk rijkelijk rykelyk 



Digitized by 



Google 



1720 OROOT TAPERBBL 0KB DWAA8HEID 357 

Ie kol. a b e d 

reg. 10 V. b. ontmaskerd ontmaskeerd ontmaskeerd ootmaskerd 
,, 11 „ waarheid waarheid Waarhejd Waarheid 

2e kol. 

reg. 1 y. b. onderdaan onderdaan * Onderdaan Onderdaan 

„ y „ deugd, en reden, deugd, en reden, deugd, en reden, deugd, reden. 
,, 12 „ leid leid leyd leid 

., 20 ., haatt'lyk haattMyk haat'lijk haat'ljk 

3515. — 60. „De Verreeze Frederik Hendrik ouwerweta Patroon der 

Verkeerde Barmhertigheid &c. &c. &c." 

Opschrift boven een 24-rege1ig vers, in drie kolommen, gegraveerd 
onder een spotprent op den windhandel. Deze prent brengt een gezegde 
in beeld, dat in den tegenwoordigen tijd niet meer wordt verstaan, maar 
vroeger zeer begrijpelijk schijnt te zijn geweest. Zich dekken met den 
mantel van Frederik Hendrik is gelijk met vrij van vervolging op 
finantieel gebied te zijn. Hier is links op den voorgrond een man (Fre* 
derik Hendrik) afgebeeld met een grooten mantel om, waaronder drie 
naakte lieden (aktiehandelaars) zich verbergen. Links hierbij: „AI des 
Waerelts kromme zaaken Zyn met Dekmantels recht te maaken". Zij 
staan bij een grooten boom, in 't vers, zeker met het oog op Jona's ge- 
schiedenis, een .,Wonderboom'' genoemd, waarmede dan de spoedige op- 
komst, maar tevens het nog sneller vergaan van den windhandel zinne- 
beeldig voorgesteld wordt. Naa.st den boom is een bankje, waarop een 
jongen met ontbloote posteriores, die aan een natuurlijke behoefle voldoet 
op 't hoofd van een, die ,.tot de ooren in de drek gezonken, woelen, 
Door Actiën verstikt"; de laatste heeft de hand nog op een „Poort 
aarde Actie", waarnaast een ,. Vergulde Actie" ligt. 

Rechts op den voorgrond staat een dienstmaagd, die volgeus 't vers 
door de akties rijk geworden, nu een „frelle" is. zij jouwt den vrek uit, 
die zijn akties verwonscht en zijn rekening maakt volgens den „Regel 
fulsi in 'tgebrooke '. zooals men op 't papier leest, dat hij in de hand 
heeft; een jood, in 't vers een .,schacher'' genoemd, voert het geld, dat 
hij in een grooten zak vóór zich op den ezel heeft staan, waarop hij 
rijdt, zachtjes 't land uit, doch koopt van een brillekoopman, die bij hem 
Ktoat, „toverbrillen, en meer vals gesleepe glasen;" een man met een 
tooverlantaam op den rug en Bombario, wien zijn kwakzalversbakje 
ontvallen is, liggen (iets meer naar 't midden der plaat) te water, waar 
zij „'t Qevaar uit schreewen van voor zuid-, of west-zee-vissen Een aas te 
worden." Aan den versten oever staat een schepnetvisscher, die in de 
aktie-zee niets vangt (geen winst in 't geroot maakt?), naast hem een 
hengelaar die een aktie aan den haak heeft en er reeds een aan een 
ander gaf, welke met dit papier in de hand naast hem staat. 
Links van deze ,Law", afgestapt van zijn paard, dat door een knecht 



Digitized by 



Google 



358 GROOT TAfKRKKL DER DWAASHEID 



1;ÏÏU 



wordt vai»4fehouden; tegenover hem twee geestelijken voor de dear 
eeuer kerk, in 't vers een klooster genoemd. Law schijnt dezen geeste- 
lijken geld aan te bieden, als hun antwoord is ten minste onder hen 
gegraveerd: .,\Veih met uw vloek geschenk', t Vers zegt er van: 

vry groot voordeel wierd dit klooster aaugebode.i 

l)(h>r de Actie Sint Crispju: Dees Munniken {o! mode), 
By de Ordecs ongehoord, zyn vloek geld sloegen af 
Geen zegeu achtende zyn vuil gewin; maar straf. ' 
Waarop dit doelt weet ik niet 

Hechts op den achtergrond ziet men een rad. waarüan vier kiuderstcelen 
verbonden zijn, in elk van welke eeu man i^t^iat luet akties in de hand; 
de as, die dit rad aan een tweede verbindt, dat getand is. ruïjt op een 
paar schragen, een man brengt deze raderen in beweging. Boven dese 
machine vtaat: 

„De Malle molens zyn afgeschaft 
En veel met vallende ziekte gestraft." 
In den rechterbovenhoek een gedeelte van den dierenriem met ..De 
2ion in de Vissen". 

Links op den achtergrond een huis met ééa raam en een deur, waario-»r 
men in een bakkerij een man bezig ziet met afwegen. Op de eéue schaal 
ligt ecu jwipier. Onder den drempel tier deur staat: 

,.Iiaaw Actiën bak ik gaar zyn zy te licht 
'k Geef haar naar bakkers trant haar wicht.' 
Bo>en de deur ia eeu gevelsteen als uithangbord, die zeker beteekeuen 
moet „In den dubbelen oven''. 
Het vers begint: 

„Dit Liefdestaaltje van 't naakte Actie-volk te dekken 
Kan by dees Wonderboom tot trotse luister strekken 
Voor 8int Bombario.' enz. 
Gravure br. in fol.. z. n. v. gr. Ik ken van deze prent maar één staat. 
* .Muller No. 3595. Stephen» No. IQbj). 

3516. — 01. ..Opkomtö [sic], midden, en geen eynde van den door- 

trapte Jan Lauw." 

Inschrift in den bovensten plaatrand eener prent, die in achttien 
afdeeliugeu is venleeld, waarvan er zeventien verschillende episodes uit 
het leven van Law voorstellen. Midden bovenin, tusschen de twee 
helften van 'tinschrifl, in medaillon, omkranst met doornen en distelen. 
waaruit bovenaan twee slangen steken, terwijl aan iedere zijde eeu groot 
spinneweb en een hengelroede gegraveerd is, het portret van Law, te 
halver lijve, van voren, met papier in de rechterhand, waarop „Paspoort ". 
Boven het medaillon staat: 

..Spin, Slang en doorne kroon 

Krygt Law voor zyne loon". 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFBRBBL DBR DWAASHEID 359 



Langs elk der vischhengels staat één der regels van H volgende 
versje : 

vde angels om daar mê te visse 
doet menig mens zjn schatten misse'*. 
Onder dit portret wordt 't midden van de plaat ingenomen door de 
hoofdvoorstelling: 't vertrek van Law uit Parijs; een 32-regelig vers in 
vier rijen maakt de afbeelding pasklaar voor het tegenwoordig doel, 
ofschoon ze bepaald oorsproukeüjk voor een andere gebeurtenis gediend 
heeft. Dit vers, onder de voorstelling gegraveerd, vangt aan: 
.,Nu I^uw ziet dat de Goude schjven 
Verminderen en agter blyven 
Haat hy parys gelyk de pest 
En neemt sjn afschejd op het lest." enz. 
Rondom deze hoofdgroep zijn in achtkante omlijstingen kleine voor- 
stellingen geplaatst, die alle met Law in verband staan, maar waarvan 
sommige miuder bekende voorvallen uit zijn leven in beeld brengen. 
Links van Law's portret vertoont de eerste afbeelding een man, die in 
eeu stul een paard voedert, achter hem ligt een omgeworpen voerbak en 
een meHtvork. Evenals bij alle volgende staat er onder in deze voorstelling 
een tweeliugrijm, dat hier luidt: 

„Hier toont Heer Law syu woeste aard 
Terwyl hy voeder geeft het paard". 
In de volgende voorhtelling liuks hiervan, zijn op de» tweeden grond 
eenige ruiters afgebeeld, muir wie een man te voet vlucht; volgens 
't versje is dit Law: 

..Als zy de Zoljers braaf masseren 
Moet monsieur Law te voet volteeren''. 
Naar omlaag de volgende voorstellingen: 

In een kamer zit een heer en dame aan tafel; Law staat er naast en 
scheukt een glas in. 

,,0m Heer en Juffrouws sin te doen 
Toont Law zyn yver met fatzoen". 
Een tweegevecht op een plein; op den voorgrond de verslagene. (Law 
werd om een duel, waarin hij zijn tegenstander doodde, gevangen ge- 
nomen, maar onti^napte en vluchtte naar 't vasteland). 

,,Hier quit hy zig int bloed vergieten 
Om ligt wat duyten te genieten". 
Een schip op zee. 

„Hy vlugt vant slot en gaat ter reè 
Met een pakketboot over Zee", 
Aankomst te Venetië: 

.,De Koffer van hem aangenomen 
Doet hem tot in Venetië komen". 



Digitized by 



Google 



860 OEOOT TAFBR£XL DER DWAASHEID 



1720 



Law triktnkkeDd in een kamer met bet wapen van Venetië op bet 
beban^j^l : 

„Wint gToote ncbat terwyl hy speelt 
Wort bem de bujt ook toe gedeelt". 
In Parijs door den Re^nt en zijn Baad ontvangen; op 'tbeban|^I 
bet franscbe wapen en liscbbloemen op de ruggen der stoelen. Law bee^ 
een papier in de band, waarop ^.bX winst'. 

„Hier gaat by by den Koning treeden 
En geeft \an syne aaken reeden". 
Law door alle leden van den Raad geéerd: 
„Hier eeren ly bem al gelyk 
Trots d'allerbeste uyt bet ryk'\ 
£en viertal mannen om een tafel, waarop veel geld ligt : 
„Hier rollen braaf de Gh>ude scbyven 
Om veind nogetie (sic) te bedryven". 
Links plakt een man een papier tegen den muur; rechte een deur met een 
gaper er boven; op den achtergrond een menigte kooplieden. Onderschrift: 
.,De actie handel bier begint 
Maar niemant denkt nog aan de wint'\ 
Op een plaats, met een poort op den achtergrond, zijn eenige kooplieden 
bijeen; fu^mmigen van ben hebben een papier in de hand, waarop een 
mombakkes is afgebeeld. Onderschrift: 

„Hier worden d' acties nauw bekeken 
En regt verdagt van valse streken". 
Rechte op den achtergrond bet rijtuig van Law, dat door bet volk 
met steenen wordt geworpen. Onderschrift: 

..Viswyven en het woedent grauw 
Die geven Law hier dajper knauw'\ 
VersaiUes op den achtergrond, een rijtuig met zes paarden links op den 
tweeden grond; rcchU op den voorgrond twee ruiters. Onderschrift: 
„Hier moet hy vlugten en vertrekke 
Of anders krygt hy digte trekken". 
Links zit een beer te schrijven bij een tafel, waarop akties met in- 
schriften: .,10", „100", „1000" enz.; rechte komt een ander heer buigend 
het vertrek binnen; op den achtergrond hellebaardiers. Onderschrift: 
.,Hier splist men d' acties die int kort 
Van 1000 tot op 100 wordt". 
Op de laatete der kleinere voorstellingen zit links op den voorgrond 
een heer; rechte op den achtergrond zijn twee mannen bezig (goed ea 
kwaad) geld dooreen te roeren. Twee hellebaardiers houden aan deze 
zijde de wacht Onderschrift: 

„Hier wort het Geit wie sou niet vloeke 
Oemengt als waarent pannekoeken". 



Digitized by 



Google 



1720 OBOüT TAPEBBEL DKB DWAASHEID 361 



De boofdvoorstelliog, waaromheen al deze kleinere voorstellingen ge- 
graveerd zijn, vertoont een plein met groote gebouwen op den achtergrond 
en rechts. Op den voorgrond de ontmoeting van twee voorname heeren 
(I^w en de dauphin?); links verscheiden buigende personen en de 
koeta, waarmede Law vertrekken moe8t; rechts verscheiden speerdragers. 

Gravure br. infol., z. u. v. gr. Van deze prent is mij maar één staat 
bekend. (Muller No. 3696, Stephens No. 1686). 

3517. — 62. „Vasten avonds Vreugde krans en Tooneel stuk". 

Onderschrift eener kleine gravure afgedrukt in een soortgelijk randwerk 
als om No. 3509, niet voorkomende in 't Dwergentooneel. De verzen, die 
aan de vier zijden der kleinere plaat binnen dit randwerk zijn gegraveerd, 
moeten met een enkel leelijk figuurtje, dat er in de voorstelling bijge* 
teekeud is. dit prentje toepasselijk maken op den windhandel. 

Tusscben het ornament van het randwerk ziet men bovenaan in het 
midden een hanenpastei, waarop het tweelingrijm slaat dat er in één 
regel boven gebraveerd is: 

.,Pa8tyen met Kok-ael naar schotse trant bereid, 
Vercieren 't actie hof ter vasten avond-tyd." 

Rechts ligt een masker en aan de krul van 't ornament hangt een 
worst, waarnaar begeerige blikken geworpen worden door een dwerg, met 
vo8Hestaart op den hoed en te halverlij ve, op den rechterhoek a%ebeeld. 
In het zijstuk rechts, van boven naar onderen, een faisant; een viool en 
een klarinet kruiselings over elkaar, een geldzak, speelkaarten en dobbel- 
steeuen en een borrel glaasje, waaruit twee pijpen kaneel steken; al deze 
voorwerpen moeten de pret van den Vastenavond voorstellen. 

Links van de pnstei ziet men een boek en een dubbele rouwkrakeling, 
waarbij, evenals rechts, een dwerg te hal verlij ve is afgebeeld, mistroostig 
op den rechterelboog leunende; in het zijstuk aan deze zijde allerlei 
attributen in verband met de Vasten, n.I. van boven naar ouderen een 
schar en een vijftal andere visHchen aan een koord; eenige gedroogde 
visschen aan een stok en kruislings daarover een duitsche pijp, een bierkan 
met deksel, een broodplank en mes, een bos wortelen en een slakkenhuis. 

Tusschen de beide balustrades onderaan, die eenigzins naar binnen 
gekeerd zijn, is een kunsten makende dwerg afgebeeld, die, voorover op 
zijn handen staande, met de teenen het achterhoofd raakt. Onder hem 
leest men: 

.,'kHeb Engels actiën verstand en van postuuren. 
'k Zal 't meenig zuidzeeist heel actieus verduuren.*' 

Op de rechterbalustrade staat een schotel met gebakjeeV terwyl in de 
lambrizeering het borstbeeld van Demokriet is gegraveerd ; op de linker 
ligt een brood, er tegen ziet men de buste van Herakliet 

Het kleine plaatje, dat in dit niet onaardig gedacht randwerk is a%e- 



Digitized by 



Google 



M'2. OEOOT TAFKREIëL DKH DWAASHMID 17£0 



(IrukU vertooot Pao, die ziju masker a^elegtl heeft, omarmd door een 
eiiireitje: ile eerste m(»€t de jjod van den windhandel verbeelden, die door 
deu ^ucdeü ffeest aau^^zocht wordt diea handel te laten varen, maar eea 
bijif»»ifra\ eenle duivel recliLs blaast met een blaasbalg, eveuaK de beide kiadtr- 
kcjjtjes ouder hem dit met den mond doen, wind in Pansfluit of iu -zijn oor. 
iJe bedoeling m in allen gevalle dat de god van den windhandel niet luistert 
naar de overreliugen van den goeden geest, die tracht den waren handel 
weder vt>et te doen krijgen. Ken engeltje, met Merkuriusstaf in <ie rechter- 
cn gelduik in de linkerhand, is in den linkerbovenhoek bijgegraveerd om 
dien waren handel in beeld te brengen. In den recbterbenedeuhock een 
hteen met een mytholugiische voorstelling. Aan de linkerzijde onderin 
een hond. een palood en een hoorn des overvloeds vol oogen en neuzen. 
Dt beide laatste worden in het vers nog te pas gebracht met de vol- 
gende regels: 

,,Zyu p;\sloot vun verstand maakt krom- en winds held recht, 

De hoorn zyus overvloeds zyn oogen ooren tongen 

Op dat hem ider ^ie, lioore, aanspreek onbedwongen:" enz. 
Links van deze kleine ^^ravure zijn overdwars de beide volgende vers- 
regels ge^-iaveerd; 

„LaW te Venetien maukt Vasten avonds grillen 

Doeiidu in Triakel, Öpigels en I^Mnantie brillen." 
Auu de rechterzijde ^tadu er eveneens twee: 

., Vrouw LaW, nar vliegeas naar uw man; 't stinkt in Parys; 

Bouibario beUialen (Aic) uw bchuld, naar actie-wys. ' 
Van het 23regelig vers zijn er zedtien boven- en zes onder de kleine 
voorstelling gegraveerd. Het vangt aan: 

„De Vasten Avond praald met veele Maskeraaden, 

Kn is ook altoos met Komedien vercied {sic) : 

Waarom dees lofkrans en toneel-stuk is verzierd, 

Ter eere van de rechte en schimp der Windse daaden. ' enz. 
Blijkens deze regels is 't randwerk dus de Lofkrans of „Vreugde krans" 
uit t onderschrift en moet de kleine voorstelling het „Tooneel stuk ' daaruit 
vertegenwoordigen. Onder dit vers volgt nog een .,Kaad voor Jan 

Law' van den volgeoden inhoud: 

,,Ik raad u actie-prins, aleer nog nypt de nood 

Dat gy van de Engelse postuur-kromme-actie-draajer 

U leerde inpakken in een bondeltje half zo groot 

Zo bergt men u op rys sluikhaftiger en fraajer'\ 
't Randwerk is een gravure infol. door L C. F.(olkema) en L v.iau) 
S.(asse) en met adres van W. Koning te Amsterdam, wier namen en 
adres nog gedeeltelijk zichtbaar z^u. 
(Muller No. 3597, Stephens No. 168i>). Ik ken van deze plaat twee staten. 
a de hierboven beschrevene. 



Digitized by 



Google 



17:i>ü GROOT TAFKRKEL DBR DWAASHEID 363 



b geheel aU de voorbande, alleen ia van het foutieve „betaaleo", ia 
de eersten versregel rechts naast de kleine voorhtelliDg*, de „n' weggekrabt. 

De oorspronkelijke staat vaa dit prentje, zonder het randwerk, dat ik 
in 's Rijks Prentenkabinet, bij 't werk van B. Picart zag, heeft als onder- 
schrift (en de sporen daarvan zijn in den lateren staat nog zeer duidelijk 
zichtbaar] : 

..Que Pan soit l'inventeur de la fluste champestre, 

C'est uue fable. il eut un Maiatre 
Pan quoique de V Auteur de ton art en dispute, 
Les Nimfes aimerout la naturelle fluste." 

Üe gravure heeft in dien staat: „A.. Coypel pinx.", „I. Audran se." 
3518 — 63. „Des Kladpapieren Waerelds vuur in as verkeerd." 

Inschrift in een smalle kartouche boven de hoofdvoorstelling, in liggend 
ovaal, van een spotprent op den windhandel. Onder in de lijst van dit ovaal 
staat: .,Wee u! gy Land welks Koning een K(ind) is." natuurlijk met 
bedoeling op Frankrijk en Lodewijk xv; bovenin is een hart afgebeeld, 
met een kinderkopje en een fakkel aan iedere zijde en het inschrift: 
..Aardse liefde". In 't midden der plaat ligt een wereldbol, volgens 't vers 
een papieren, die in brand gestoken is door .,'teewig lot', voorgesteld 
door twee eiig-eltjes, elk met een fakkel in de hand. terwijl zij met de 
andere samen een slang met den staart in den bek, (teeken der eeuwig- 
heid), vasthouden ; lieden van allerlei stand liggen of staan er omheen en 
grijpen naar den bol. Onder hen ziet men, meest op den achtergrond, twee 
gekroonde hoofden en een bisschop ; de overige personen worden in 't vers 
aangeduid als ..Man. Wyf, Schynvroome, schoojer, guit lood, Christen, 
heiden;'. 

Rechts op den tweeden-, evenals links op den achtergrond, verschillende 
gebouwen. Behalve de groep om de brandende wereld, zvjn links op den 
voorgrond nog een viertal personen bij een poort en rechts twee vrouwen 
afgebeeld, van welke een verklaring moeilijk te geven is en ook geen 
nadere uitlegging voorkomt in het hierbij behoorend 24-regelig vers, in 
twee kolommen onder de voorstelling gegraveerd, dat aanvangt: 
,,Papiere Waereld! in der tyd 
Door 'teewig lot in vüür ontstoken. 
Uw luister blyft niet onbesproken 
Door wank'lige, eerloose, aardse vlyt. " 

De vier hoeken der plaat zijn met vier kleine voorstellingen gevuld 
die. zoowel links als rechts, van elkaar gescheiden zijn door twee öregelige 
verzen boven elkaar; de verklaring gevende van de afbeelding waaronder 
of waarboven zij staan. Links ligt Venus wanhopend, geknield bij 't lijk 
van Adonis; boven hen twee weenende engeltjes met omlaaggekeerde 
fakkels. Links onderaan zit Midas met ezelsooren bij een tafel met geld; 
rechts tegenover hem Apollo op de wolken. 



Digitized by 



Google 



364 GROOT TAFBRBBL DU DWAA8HSID 1730 

Rechte boTeoMQ dmMn een yiertel naakte mannen om Baochus op 
't Tat gewton ; een vyfiie is gevallen en wordt door den Dood weggehaakL 
BecbU onderaan at een oud man by een tafol ¥ol geld, juweelen, eoc, 
een halfiiaakte jonge Trouw lief kooet hem en een jongen echeokt bera 
een glaa wQn; de Dwaaabeid, als een ttouw met narrenkap op, ateat 
acbter bem, links van bem de Dood die bem bij de hand vat. 

Grayure br. in*fo1., x. n. y, gr. Ik ken van dese prent maar één staal 
(Muller No. S608. N. b. 8.}. 

3619. — M. „Nieuwe Afteekening van alle de Banken, CansAlen, Ton- 
nen en Dieptens. Gleleeg^n voor de stad Bnkbujsen inde zuyderzee. Waer 
in Aengeweesen word, hoedanig men, uyt de Stad Nae de Vuur Toren 
door bet Voor land Gevoeglyk kan maken een Nieuwe Zee Haven. Aan 
de Bd: Groot Acbtb: H'^" Borgerm^" en Regeerders der gemelde Stad 
Eerbiedig opgedraagen door P. E. Inv:'* 

Inschrift in een liggend ovaal van eikenbladeren midden bovenin een 
kaart van Enkbuizen. de daar vóór liggende zandbanken^ de daar dóór 
geprojecteerde nieuwe haven en een gedeelte der Zuiderzee. In den 
rechterbovenhoek is een ,,Verbeelding van de Mond van de Nieuwe 
Haven.** in profiel. Op den achtorgrood ,,De Noorder Dyk*' met ,^zen- 
burg of Vogel Kooy.'* links en „De Vuur Tooren". In den rechterbe- 
nedenhoek de verklaring der cijfers 1—19 en der letters A en B in de 
plattegrond van Enkbuizen. Gravure in-plano, z. n. v. gr. „Getekent Door 
lan Belkmeer Pb. et Diopt L. Te Enkbuysen.*', „üytgegeven Tot Am- 
sterdum by Gerard van Keulen, Aen de Nieuwen Brug. Met Privilegie.** 
Deze kaart brengt in beeld, wat de oprichters der „Compagnie van 
Commercie, Navigatie, Assurantie en Viaacherye** te Enkbuizen, als 
middel hadden uitgedacht om hun windhandel wél te doen slagen. 
Dat 't plan, ofschoon 'top den eersten aanblik wel iete aantrekkelijks had, 
om verschillende redenen, zooals de groote kosten, het gevaar van op 
nieuw verzanden enz., onuitvoerbaar was, werd o. a. in prent &8 reeds 
spottend aangewezen. (Muller No. 36993 N. b. 8.). Ik ken slechts 
één staat van deze kaart, maar in de laatote uitgave van het „Taf^^** 
komt een tamelijk nauwkeurige kopie er van voor, zonder het adres 
vaD G. van Keulen, rechte bovenaan, ter zQde van 't liggend ovaal, en 
met eenige afwijkingen in spelling van de verklaring der cijfers 1—19, 
enz. rechte onderin de kaart. Zoo staat hier bij 3 „Stethuys." óé£t: 
„Stadhuys.", by i „Oostindize" voor „Oostindische"; by 19 „State** toot 
„Stads"; bij B „Scheepen" voor „Schepen". (Muller No. 36990). 
86dO. — 66. „April-Kaart of Kaart Spel van Momus Naar de Nieuwste 
Mode". 

Inschrift als titel geplaatst in de laatste van vierenvQflig kleine voor 
stellingen in één spotprent op den windhandel. Van die vier-en-v^ftig, 
in zes ryen van ne^en bov^ elkaar gegraveerd, hebben er twee-eii> vijftig 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFBBBBL DBR DWAA8HBID 365 



de figaren van het kaartspel met de cyfera 2 tot 10 of de woorden 
„Aas", ,,Heer", „Vrouw", „Knecht" in de harten en ruiten; naatt de 
klaveren en schoppen; de laatste van de derde rij is een verzonnen 
adreskaart. 

Bovenstaande titel is gegraveerd in een heerenmantel (dien van Law), 
die door een man omhoog gehouden wordt, van wien men alleen het 
bovenste deel van 't gelaat met z^n punthoed en 't onderst gedeelte van 
de beenen ziet. In den linkerbovenhoek blaast een engeltje uit de 
wolken geld, hierby: „Goude Eew"; in den rechterbovenhoek doet een 
ander hetzelfde met akties, hierbij: „Papiere Eew*. Links onderin de 
kop van „Momus", rechts die van „Law", beide in een wolk; de laatste 
blaast ook akties voor zich uit. Onder dit plaatje: 

' „Law is 't hoofd en de staart; zyn mantel moet ze dekken 
Die Fredrik Hendriks (}eeet niet eerloos willen wekken." 
Het prentje waaronder het verzonnen adres staat, vertoont een haan 
naar rechts gaande en met den kop naar links gekeerd. In den bek 
heeft hij een papier, waarop een Benhoom (Engeland) is a%ebeeld, met 
z^n hoorn den grond om wroetende; in zyn staart ziet men een paar bloemen. 
Het onderschrift is: 

, J)e8e fyne Modese Kaarten worden gemaakt te Schothanenburg bg 
Lawrens Bombarist inde wroetende droom goud-m^n graver". 

Schothanenburg is natuurlijk een samengesteld scheldwoord op Law 
(een Schot) en op Frankrijk (de Haan). 

De twee-en- vijftig kaartspel-prentjes zal ik in de volgorde, waarin ze 
gegraveerd zijn, van links boven naar rechts onder, beschrijven. 

Bartenhêer: ,.Lauwer hans" (Law) een modieus gekleed heer, met 
molentje in de linkerhand, schuift een gordijn voor de afbeelding van 
drie mannen, die op den achtergrond met houweelen bezig zijn een mijn 
te maken, 't Onderschrift is: 

„'kHeb de Actie Mijn ontdekt: 't is tijd die weer te dekken 
'k Haalde andera aan m^n hals Suropfts kooy vol gekken." 
Hartetnvrounx „Laura" (Madame Law) als een elegant gekleede dame, 
met papier in de handen, waarop een distilleerketel: „Actie Ketel" is 
a^ebeeld. Onderschrift: 

„Die hart heeft en een hard hoofd als mijn man 
Fijn goud. uit klad papier door reek'nen stooken kan." 
Hairtmboer. „Knecht of Boef". Bïen boer uit wiens broekzakken 
„Boeve Actiën" hangen. Zyn hart zit buiten op de linkerzijde van zijn 
borst; met de linkerhand richt hy er een dolk op. Onderschrift: 
„'k Heb hart 'k ben hard ik heb onquetsbaar de hoogste troef 
In 't spel daar 'tal zwicht voor de Boef". 
Mattm Hm, Ben man, op een zodenbank gezeten, blaast zeepbellen; op 
zyn schoot ligt een papier, waarop een „1'*; boven zyn hoofd staat „Nul 



Digitized by 



Google 



366 OaOOT TAFKRKBL DBR DWAA8HKID 1720 



ik houw een", n.t. als men van de tien de nul wegneemt blijft er ééi 
over. Onderschrift: 

.,I>ie een houd heeft aï veel gewonnen 
Wijl 't Actie werk tot nul is afgesponnen." 
Httrfen Hf f/en. Ben man ligt achterover op den grond met een stut 
touw in de linkerhand, afiorebroken van dat. waarmede de klok. die 
recht» aan een paal hangft. in beweging gebracht moet worden en wsararn 
aktit'"* vnatg^mnnkt zijn. Bij de 9 bovei.in staat: ..Boeve klok:» uur', 
doelende op de toen in «ommiare .<*teden bestaande gewoonte, dat j^den en 
allen die (r^en vast verblijf hadden, vóór 't luiden der poort of hoef kick 
de stad moesten verlaten Bij den man staat een brandende lantaarn op 
den ^rnnd. Onderschrift: 

.,'k Val op mijn gat: mijn boeve klok zeel breekt 
't Meeste Actie spel van breuk of groot gat spreekt" 
fftirten acht. Ken (Tiinees staat bij een t«fel. waarop acht geldstukken 
liff'flr**n ; achter hem een pnar 'palroboomen, vóór hem een aap. die m»*! 
dobbelsteenen srw»elt: linkn naast hem een openstaande kist, waarteg-cn 
een vos opstaat. Boven in 't prentje : ..Geef acht'. Wat de ncht peM 
stukken op de tafel beduiden, blijkt uit het onderschrift: 
„Voor vier krijg 'k dubbelde intrest acht 
Waar do^r de Vos myn kist verkracht". 
Barten ter&n. Een sterrekundige kijkt met een graad boog naar 't ze ven> 
ge.««temte, dat met 't bijschrift: ..Lucht Actie' buiten de richting v.-in 
den boog staat. Een hond loopt met een aktie. waarop ..T^ucht Si^hnt '. 
in den bek. Onderschrift: 

„Wie naar de zeven star kijkt trot« en eijje wijs 
Zyn gissing- Actie- winst licht voor de wind raakt prrs". 
Harten :es. Een man met unster in de rechterhand wijst naar 't boven 
hem staande: 

„Maak Balans 
, Van de Kans". 

Aan het eene einde van de unster hangt een zak geld. aan het 
andere een papier (aktie) met inschrift: „Commeny Gewigi" ; een aap. 
links op den voorgrond, tracbt met een haak deze zijde omlaag te trekken. 
Op den achtergrond een opgaande zon, wier stralen door een dubbele 
lijn : ,^De Linie" dooTsneden worden. Onderschrift: 
„Van die te hartig Actionöeren 
Veel volk naar 't Aapenland de Linie zal passeeren." 
Harten vijf. Een man in narrenkostuum heeft in de linkerhand een 
vlagje waarin, volgens de „Papegaay of actie-kaart-klap", een griekschc 
A en in de rechterhand een vijfpunt met oog, oor, neus. mond en 
hand in de verschillende punten. Boven zyn hoofd, waarnaar hij wijst, 
leest men: „Vgf zinnen te koop". Onderschrift: 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFKREKL DER UWAASHKTD 867 



.Voor veel -verlies of flchielijk winnen 
VijM de Actie nar zijn hnrt en zinnen". 
Mart/m vier. Een man — volpfens den tekst, oen verspillende losbol — 
werpt zijn preld in de Zuid- of Westzee. wnnrin een visch zwemt. Hij 
tmrht. volprenx den ..Papepr<'iHy". met de twee dobbel steen en, op den 
pfrond, dertien oop^en te werpen, wnt slechts c^elukken znl zoo één der 
dobbel.'^teenen breekt en in tweeën valt met de oop-en boven. In de 
de Inobt stflnt: ..Vierknnt Uit de hand". Onderschrift: 
..Werp je Actie dobbel preld in 't wnter Heer 
Zo 't lot u mind de Vis brenp^t 't n met paerlen weer." 
Sarfe^n drie Vol^rens dei ..P.\pepfnay" stelt dit een vrek voor. die nooit 
voldaan i.s. zoonis een driehoek nooit een cirkel vult; dit beeld houdt 
hij in de rechterhnnd omhoopf; hierbij; ..Nooit vol"; in de linkerhand 
heeft hij een papier, wnnro]) ..100000 g"uMen met nrmoe". Onderschrift: 
..Een Vrek «spreekt nooit rond uit. in g-ieriofheid verward 
De rijkste Actie vuld (als driehoek 'f'ond) zyn hart". 
Harten ttree. Een nkliehandelnar met bijschrift: ..Bubbel hartig* is 
Dubbel hartig", wat zinnebeeldicf is voorg-csteld door een kaars (..Koud 
vuur"), die hij in de rediterhand heeft, terwijl hij aan zijn linkerarm een 
emmer met water dran<jt. wnnrin twee harten drijven. Onderschrift: 
..Al valsheid en een dubbel hart 
Men vin<l aan de Actie Wolf noch hoofd nopf start." 
Harten nas Een dirckteur eener kompnrrnie. die, met pfeld als aas, een 
sirene of meermin tracht te vanrren aan een henjyel. dien hij in de linker- 
hand heeft; in de ref^hterh^nd houdt hij een slanef ftls rinpf. hier. volf^ns 
de verklaring, de aktiehandel. waarvan het begin het einde opvreet. 
Boven den man sftat ..'t Bepfia en 't Fnd Eve onbekend". Onderschrift : 
..Die Acties zonder aas zocht uit de eerste hand 
Kon ffecn Sireeue zauQf verstaan en dorste 't strand". 
Ruitenheer. Een deftijf pfekleed heer roet driekanten-hoed op 't hoofd, 
staat achter een schut van twee slaj^en, waardoor hij beveilig'd is tef^en 
de windblazeiide enpfeleukopjes in de wolken, achter het schut De man 
heeft in de rechterhand een venstertje in den vorm van de ruit van 
't kaartspel, met ruitjes en in lood p^evat in do linkerhand een glassnijders- 
diamant Onderschrift: 

„'k Schut Actieus het Zuid en West geblaas 
Trots de aller fijnste g-lasenmaakers baas". 
In de verklarinj^ van deze figuur ze;^t de „Papejfaay" dat er geen grooter 
., Ruiten heeren" zijn dan de „Glaa.sen-maakers baasen". .,Zy schutten, 
daar door de winden; also ook dese Heer;" enz. 

Ruitenvrouw. Een dame, voor een glasoven staande, blaast glazen bellen ; 
door 't slechte mengsel springt de oven en glazen aktiea vliegen er uit. 
In de linkerhand heeii de dame een niet-haakschen spiegel. Ondenscbrifl: 



Digitized by 



Google 



368 GEOOT TAFBRBKL DKB DWAASHEID 172Q 



,,MQn Acti« spriDf^t ati iflss en scheen een k1«are ssak 
Maar was onzuiver en niet vierkant in den haak/' 
Mmitenboer. Een boer met pijp in den mond. Hij heeft in de linkerhand 
een brandglas, waarmede bij de stralen der zon. bovenaAD rechtfi in de 
voorstelling, tracht op te vnngen en het papier in brand te ?tekea. 
dat hij met de rechterhand vasthoudt en waarin men leest ,.Law ras heet 
tot as"; dit moet. als dubbele woordspeling, zoowel slaan op Law. die 
Tan lauw ras heet werd in den handel, maar wiens optreden ras in aseh 
verkeerde, als op de akties, die tegen *tvuur niet bestand, spoedig t^ 
asch vergaan. Onderschrift: 

./tis niet bestand voor zuivre Zonne straalen 
Op PlutAs Zegen kar zal de Actie nacht spook praalen.'* 
Ruiten tUn. Een man met papier in de rechterhand, waarop: ..Tas 
10 maal 10 pas een zuivere Comp^'\ terwijl hij in de linkerhand een 
ring met steen omhoog houdt Onderschrift: 

.,Men koopt nooit de eedele steen bij de tast nog by nacht 
Maar de Actie koop is dwaas bij PlutOs lamp betracht' 
Ruiten nethen. Een man met- de afbeelding van een kegelsipel op een 
papier in de rechter-, en een bal in de linkerhand. Onder het papier : „De 
Grootste is Koning*'. Onderschrift: 

„Was d' Actie koning slechts 'alleen in Heerst gevallen 
De rest had nooit verstrekt tot doel der kegel ballen." 
Ruiten acht. Een heer in deftige kleedij en boven wiens hoofd .,Achl- 
baarheid' staat, vertreedt met den linkervoet een vleermuis (zinnebeeld 
van de werken der duisternis) en heeft in de rechterhand een papier. 
waarop: „Actie Mis druk en scheur Papier"; uit zijn linkerhand vallen 
een paar geldstukken. Onderschrift: 

..De Weste wind waaij weg 't papier 
Dat de Achtbaarheid in *t licht staat dier." 
Ruiten zeten. Boven het hoofd van den hier afgebeelden man. die in 
de rechterhand een boek in de hoogte houdt, waarop planeetteekens 
staan, leest men ,. Planeet Orakel" en in het papier, dat hij met de linker- 
hand vasthoudt: „Actie boek duister om te leesen". Onderschrift: 
,,Van Actiën nooit gedacht voor desen 
Wie kan als ik daar van 't planeet boek lesen." 
Ruiten tez. Een ongelukkig aktionist laat uit de linkerhand een papier 
vallen, waarop een rijtuig met zesspan is a%ebeeld, terwijl toom en bit 
aan zijn rechterhand ontglippen. Onder 't papier: „tZes gespan in de 
ban". Onderschrift: 

,/k Ben nu Actief Ruiter te voet 
Mits ik het zed gespan passie verlaaten moet." 
RMiten 9ijf. Bij een tafel links staat een man, die met een voorwerp^ 
in den vorm van een 5, geldstukken naar zich toehaalt, die met ,^ctie'*(n) 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFERBVL DER DWAA8HBID 869 



op tafel liggen. Boven 's mans arm: ,,Kromme Cinquen*'. Op den achter- 
grond ziet men de Faam in mannenkteeding en op krukken. Onderschrift: 
,/k Ontzie geen Actiën met kromme Cinken [uit oneerlijke bedoe- 
lingen ontstaan] 
Al zou *tmijn Faam a la Mode verminken*'. 
jRmtm vier. Een zeeman met vlag in de linker- en kompas op de 
rechterhand, waarvan alleen de windstreken ,.Noord" en „Oost" zijn aan- 
gegeven, daar de beide andere door den aktiehandel berucht waren. 
OnderBchrift: 

„*tCompas heeft vier Gewesten 
Ik praal met de twee beste.** 
Bmitm drie. Een heraut met de wapens der drie „ongeactioneerda** 
steden op zijn wapenrok. By hem: „Op mijn Trits Ben ik bits**. Achter 
hem Neptunus in zijn zeekaros; vóór hem, op den tweeden grond, Mer- 
kurius met een gevleugelden scepter in de hand. Onderschrift: 
„Drie laaten nog haar tanden zien 
Al waar Mercuur Neptuun weerhoud in 'tvlien.*' 
Muiten twee. Een brillenkoopman met breedgeranden hned, een groeten 
bril op den neus en een in de rechterhand en een marsje aan een riem 
over den linkerschouder; links van hem een uil met bril op, op een kruk 
en tusschen man en uil een vliegende vleermuis boven welke staat: 
„koop gesleepe oogen*'. Onderschrift: 

„Brillen voor vleermuisen en uilen 
En al die om malle Actiën pruilen.** 
Ruiten aas. Simson haalt den honig uit den bek van den door hem 
verslagen leeuw; de bijen vliegen weg. Boven hem: „Baadsel Actie**. 
Onderschrift: 

„*tWa8 Samson raadsel op zulk aas te hoopen 
Zo onwis ging het nu met Actie koopen.** 
Khverenkeer. De „Bevdndhebber van Na geluk druk** (een heer in 
deftige kleedij), zich het hoofd krabbend met de rechterhand, terwijl hy 
in de linker- een papier heeft, waarop: „Rekenschap volgens de Regel 
Falsi**, zich dus *tair van wanhoop gevende, ofechoon *tnit de wolken 
geld regent, dat door een trechter in een zak valt, welke wordt vastge- 
houden door een aap met doggenkop (Engeland) die links op een taibltje 
zit Daar de zak van onderen open is, komt *t geld in het water terecht, 
(wat niet onduideiyk aanwijst, dat *tden Direkteur ten goede komt). 
Onderschrift: 

„Ik moet me in dit postuur vertoonen 
En mij van wangedrag als Directeur verschoonen.** 
Klaverenvrouw. Een dame staande met een prent in de rechter-, een 
klaverblad in de linkerhand, terwijl er verscheiden dergelijke blaadjes op 
den grond vallen. Op de prent is de val van Ikarus a%ebeeld; rechts 
IT 24 



Digitized by 



Google 



370 OBOOT TIFEKIEL DBE DWAAaHBID 



17» 



ft^ter de dame de Fcvtoin, boven welke staftt f^lcwjonde Actiën"^. 
Ondenchrift: 

f^'ant Acties al achooa die leiden schaden 
Fortuin xaajd in het hof der Ladies klaTerbladen/' 
Klét9trmioer. Een man die zich ontdoet van zijn liverei om de deftige 
kleeding aan te trekken, die vóór hem op een tafel ligt, hij heeft keteni 
(van slaven^)) aan de voeten, waarbij : ,/k Leg af *t Livrg en Sla- 
vemij". Op den achtergrond een schip op zee (Zoidsee). Onderschrift: 
.^IC^n luk star schoud niet naaw of kiel en As gaan recht 
Het Actie lot maakt knecht ras heer en heer ras knecht". 
KUfverm iim. Ben man half in gewoon, half in chineesch gewaed 
eo op wiens linkerschouder een kraai zit, heeft in de linkerhand een 
papier met inschrift: ,,10 per Cent rente op Actie pand*\ terwijl hij met 
de rechter een arend afweeren wil, die hem een oog tracht uit te pikkoi, 
Bov«i het papier staat nog: „Half Snees**, (daar een snees twintig is. 
doelt dit zoowel op de 10 <*/, rente in dat papier genoemd, als op den 
bynaam Chinees die men een schraper toen ter tijd gaf). Een gedeelte 
van de tafel, waarop de heerenkleeding in de vorige kaart ligt, is in 
deze kaart links te zien. Onderschrift: 

„De raaf die dubble rente of looelyk premie neemt 
Word van een adelaar *t gezicht in *t licht ontvreemd'*. 
KUtvirm negen. Een man, boven wiens hoofil: „Niet verlegen*', met 
een papier in iedere hand. Op dAt in zyn rechterhand: „san Credito 
Acto''; op het andere is een zoogenaamd molenspel a%ebeeld, met op- 
en onderschrift: „Ope meule" „met een giew gaaw*\ Onderschrift: 
.,T>ie wynig heeft en veel durft wagen 
Hoopt best op winst en vreesd geen vlaagen.*' 
KlêMtm êckt. Een man met een gescheurde aktie in de Ibkerhand 
snydt met het mes, dat bij in de rechter heeft, een 8 door, die op een 
tafel rechts van hem ligt; boven z\jn hoofd staat „achteloos". Onderschrift: 
„Sny ik de 8 midden door *k Heb twee maal nul daar voor 
Dus gaat ook de Actie achting heel te loor.'* 
Künerm teven. Met zinspeling op 't getal staat hier een man naar links 
en zeeft geld boven *t water, de akties vliegen er uit; aan zijn voeten 
liggen twee dobbelsteenen. Onderschrift: 

„Bchoon de Acüe dobbelaar z^n geld in 't water zift 
Zyn teerling biyft op 't land, hij scherpt op Hspel zyn drift". 
Klaveren les. Een brakend man, met een fleschje in de linkerhand, 
wyst met de rechter op een papier, waarop een w^zerplaat is a%ebeeld, 
die op half zeven staat Achter hem rechts ,3oinb&no" ; links een kerk 
toren. Onderschrift: 

„Noch wees m^n Actie recht maar is nu aan 't verscheeven 
Bofflbarioe-gewys helt hy naar hallef leven.** 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAFKBBBL DKR DWAASHEID 371 



Klaveren vijf. Boven 't hoofd van een man die een vy fkaart (Aas — tien) 
in de linkerhand heeft, staat: „Alle beest'; beteekeoeud dat allen, die 
met hem spelen, 'tkwyt zijn; hy houdt met de rechterhand een papier 
tegen de borst, waarop „Contrabande". Onderschrift: 
„Als 'touwerwetee lanterlu 

Daald de Actie handel wgl zy menig beest maakt nu." 
Klaveren vier. Een man, bij wien rechts staat: „Ik waay met alle 
winden' en wien de hoed vun *t hoofd geblazen wordt door den wind, 
terwijl de vier windstreken als vier blazende engelenkopjee boven i^n 
hoofd zijn afgebeeld, houdt in de rechterhand een papier, waarop „Te 
geef of te Neem" en op de linker een molen. Onderschrift: 
„Zo 'k daar verlies *k win weer wat hier 
Ik hou nog 't veld bij 't wind papier." 
Klaveren drie. Een man met den rechterarm op een kruk leunende en 
met grooten bril op den neus, heeft in de linkerhand een papier: „Sub- 
scriptie". Boven zijn hoofd staat: „Regel van drie beenen'*. Onderschrift: 
„'t Is krukke dans: mij dunkt ik 'talles als Eklips zie 
Om met geen Acties meer te hoojeu 'k geef sub^criptie." 
Klaveren twee. In den linkerbovenhoek der prent komen twee handen 
elkander wasschende uit de wolken, naast die handen en boven een man, 
die met uitgespreide armen a%ebee1d is, leest men: „Twee Getrouwe". 
Op den achtergrond links is een duel afgebeeld. Onderschrift: 
„De een* hand wast de and're schoon een kan 't alleen niet stellen 
Maar de Actie Warnar maakt ze eer vuil door bloed duellen." 
Klaveren aat. Een man met pelgrimsstaf in de rechterhand en een 
papier in de linker, waarop „Buiten alle Werelds Actie", heeft een man- 
teltje om met een zon er op, terwijl zijn geheele kleed verder bezaaid 
is met sterren. Bij zijn voeten leest men „Basta", zoowel beteekenend 
dat de windnegotie diende op te houden, als dat klaveren-aas de basta 
van het quadrille-spel is. Onderschrift: 

„Daar is maar een weg ter geluk gewis 
Zoek 't licht schuuw d' Actiën der duisternis." 
SckoppenAeer. „Ongraaflijkheid" staat er by de voeten van een ryk 
gekleed heer, die in de rechterhand een schaal heefl, waarin aan de 
lichtste zijde een schop, uan de zwaarste een zak met geld ligt; in de 
linkerhand heeft hij een prent, waarop een graver is afgebeeld. Inschrift, 
schaal en prent doelen natuurlijk op het niet doorgaan der utrechtsche 
kanaalgraverij, zooals ten overvloede nog blijkt uit het onderschrift: 
„'t Geld quam tot ons met schoepen in 
't Geroep van 'tgraaven bracht gewin". 
Schoppenvrouw. Een dame heeft met de rechterhand een spade in den 
grond gestoken, waar boven men leest „Madame Quincampoix"; aan hare 
linkerhand ontvallen zes speelkaarten. Onderschrift: 



Digitized by 



Google 



372 GROOT TAFEREEL DER DWAASHEID 17S0 



,J)e kaart is al vergeeTen 
Wy steeken spa daar neyen."* 
SeAoppmioer, Bea trommelslag^r van wiens boed een zestal aktien 
aan een touwtje afhangt, slaat de trom; rechts achter hem troepen, 
die over een heavelachtig terrein naar ..Yianen" trekken, dat op den 
achtergrond ligt Bij den rechtervoet van den tamboer: „Onder Fredrik 
Hendrik beecheiden". Onderschrift: 

,^ls knecht der Compagnie sla ik slinks de Chamade 
Om Officier en Rot-gezél van schuld te ontlaaden**. 
Schoppen Hem. Een berooid man met een munt in de 1inkerhai»L 
waarop een kruis (X = 10) is geslagen, terwijl hy in de rechter een 
prent beeft, met de afbeelding van een galg, waaronder eeo doodkist 
staat De beteekenis hiervan blijkt uit 't onderschrift : 
„Voor dees gekruiste penning zal ik zeggen 
Waar de Actie wind Prins zou begraaven moeten leggen.*^ 
Schoppen negm. Ben nar met den spiegel der „voorzichtigheid" (zie on- 
derschrift) in de rechterhand. Op de prent, die hij in de linkerhand heeft, 
zyn de muzen a%ebeeld, bij de hengstebron gezeten. Naast hem is een 
spade in den grond gestoken; onder zijn rechtervoet ligt een slang. 
Onderschrift: 

,,*k Zocht geld uit zotheide mijn, de kunsten wou 'k begraaven 
Maar de voorzichtigheid mij prikkeld tot haar haven/' 
Schoppen acht. Een man wiens geheele kleed met cijfers 8 bezaaid 
(geacht) is, heeft in de linkerhand een brandende lantaarn, in de rechter, 
waarop een valk zit, een papier met „Spa Geacht". Een gedeelte van 
de tafel, die op de volgende kaart voorkomt, is hier rechts in de plaat 
gegraveerd. Onderschrift: 

„Al quam ik spa 'k word nog geacht 
Ik vong een witte Valk door de Actiën onverwacht" 
Schoppen zeven. Links liggen op een tafel zeven (vier en drie) geld^ 
stukken; een man, bij wiens hoofd men leest „Quater trois Betaald in 
Qttincampoiz", heeft met twee dobbelsteenen blijkbaar *t zelfde getal oogen 
geworpen. In de linkerhand heeft hy een papier met „Betaal of Dwaal". 
Onderschrift : 

„Siz dncq en deux aas gaan vrij 
Maar 'tbetaalen past voor mij." 
Schoppen ges. Een man met lauweren en stroo gekroond, een cijfer 6 
in de rechter-, een papier, waarop „Myn Bank is rot", in de linkerhand, 
staat voor een bank, waaronder een kist geplaatst is met geopenden 
deksel, zoodat de ratten er huis in kunnen houden. Boven 't hoofd van 
den man staat: „Met een sesje te betaalen Doet mij praalen". Onderschrift: 
„Ik pmal met Laawerier en stro 
*k Bebouw m^n goet maar de eer die is maar zo en zo." 



Digitized by 



Google 



1720 GROOT TAPBEBBL DBA DWAA8HBID 373 

Schoppen pij f. Ben man, die ia de rechterhand het wapen -van Am- 
sterdam omhoog^ houdt aan een haak, welke den vorm van een 5 heeft, 
wordt door de Faam gekroond. „AcUe" en Project", papieren, die voor 
z^ne voeten liggen, worden door hem vertreden. Onderschrift: 
,J)e Quintessenoe en vjfde in oudheids rang der steden 
Ziet men projecten van malle Actiën vertreeden.*' 
Schoppen tier. De hier afgebeelde heer laat zijn kat „Madame la petite" 
uit zijn linkerhand vallen; aan zijn voeten ligt een hond met de pooten 
in de lucht Onderschrift; 

„Mijn kat die zelden maawd valt altijd op vier pooten 
De blaffers Zuid zee Ziek die tuimelen als Elooten." 
Schoppen drie. Da drie voornaamste compagnien, als vrouwen voorgesteld, 
zitten samen op een schommel. Links de eogelsche Zuidzeecompagnie 
met een hond (dog) ouder den linkerarm en boven haar hoofd „Zuid". 
In 't midden „Missisiipi*' met een „indise rave' aan een touwtje volgens 
de „Papegaay", rechts de West-indische boven wier hoofil „West". 
Onderschrift: 

„Zie de hoofd Nimfen Compagnien 
Op een schop zitten met haar drien." 
Schoppen twee. Da Tijd, naar links gekeerd, met een gevleugelden 
zandlooper op 't hoofd, heeft eeu komfoor, waarin akties branden, in de 
linkerhand en een doofpot in de rechter. Boven zyn hoofd staat: 
„Dat was en is Zyn beide mis 
Wacht u voor Zon derde gis". 
Onderschrift: 

„'tVerderfs papier verdwynt in rook na boven 
Het blaasen is gedaan ik ga 'tquaad vuur verdooven." 
Schoppen aas. Een vuilnisman, met kruiwagen en bezem bij zich, 
schuift met zijn schop papieren in 't water. Onderschrift: 
„Om straat en binnewater schoon te houwen 
Wil ik de drek hoop inde Actie Zee gaan sjouwen." 
De grond van elke r\j kaarten bestaat uit één landschap dat door de 
scheidingslijnen van iedere kaart gedeeld wordt. Koperg^vure in-plano, 
z. n. V. gr. (Muller No. S600, Stephens No. 1642). Van deze plaat is 
mij slechts één staat bekend en een kopie, voorkomende in de late kol- 
lektieve uitgave van het Tafereel, die ik als de eerste der by prenten nog 
eenigzins nader beschreven zal. 

8521. — 66. „Baal. of de Waereld in Maskerade." 

Inschrift in den bovensten plaatrand van een goed uitgevoerde prent, 
die echter niets met den windhandel te maken heeft en, naar 'tmy 
voorkomt, alleen daarom hier bijgevoegd is, omdat er in dit gemaskerd 
bol eenige toespeling kan gezocht worden op de plotselinge verandering 



Digitized by 



Google 



374 GROOT TAFBRBKL DBR DWAASHXID 17SO 



TAD heer in knecht en omgekeerd, die. als een gevolg van den windhandel, 
de toenmalige maatschappij geheel van aanzien deed veranderen, zoodat 
ze, zóó beschouwd, wel op een gemaskerd bal geleek. 

De prent geeft een zaal te zien, waarin een menigte lusters en kronen 
hangen en vraarin zich lieden van beide sexe en uit alle standen en 
volken. In 't midden op den voorgrond ziet men een dame tugschen een 
oud man met grooten baard, grooten bril op den neus en breedgeranden 
hoed op 't hoofd met een flescb in de linker- en een stok in de rechterhand 
die links van haar staat en een man, met langen mantel om. rechts. In 
een opgenomen draperie boven en ter zijde der voorstelling zijn elf 
maskers (alle verschillend) afgebeeld. Het middelste is eigenaardig van 
voorstelling; diAr is in iedere wang een leliebloemtak ; de neus dient als 
kolom waarop Kupido staat, terwijl de beide oogen zonnen schijnen te 
zyn. Onder dit masker staat in een lint: „The World in Masquerade". 
In den breeden rand onder de voorstelling is links een engelachSO-reg^Iig-, 
rechts een hollandsch 36-rege1ig vers gegraveerd, elk in twee koloauDon. 
Het eerste vangt aan: 

„Here may the Wand ring Eye with pleasure 8ee 
Both Knaves and Foolls in borrow d shapea agree;" enz. 
het bollandsche begint: 

„Hier kan *t Nieuwsgierig oog met Lust en niymte weyen. 
Aanschouwen fkleyn begrip van s'waerclds mommereyen." enz. 
Gravure langw. gr. in fbl., z. n. v. gr. Van deze prent ken ik slechts 
één staat. (Muller No. 3001, Stephens No. 16S5). 

3532. — 67. nl^ Actiewereld op haar einde". 

Inschrift in een lint boven in de oude prent van P. Quast, hier voren 
onder No. 3231 beschreven als de eerste plaat van bet „Byvoegsel van 
den Koninklyken Almanach*' en ook daar reeds gewijzigd; ze is hier 
en in dezen staat, door de inschriften, in een spotprent op den windhandel 
veranderd. De man in 't midden der plaat moet nu een geruïneerd wind* 
handelaar voorstellen; onder zijn voet leest men: 

„Na dat ik alles heb verloren, 

Moet ik het bitter schempen horen- 

Van dit Canaille, dat ontzind, 

Hun blydschap in myn droefheid vind, 

Kom wind, gy hebt my 't geld ontnomen 

Maak dat ik aan de kost kan komen 

Of durft gy my dit weig'ren zo 

Haal vry de Duivel Quimquenpoix." 
Bg den hoed van den man met de lantaarn van Diogenes, links, 
staat: 

„Myne Actieagtige Lantaren 
Ligt nu niet meer gelyk voorheen, 



Digitized by 



Google 



1720 



GEOOT TAFKRBBL DBB DWAASHEID 375 



\ 



Toen alle rnenMen rtxend waren, 

Door *thand'len op de Bubbelsteèn, 
Want niemant wil nu meerder weten, 
Dat hj was met die pest bezeten/' 
Boyen den uitgfestrekten arm Tan den tweeden aan desa zijde staanden 
persoon: 

,,Wat dunkje na zeg kameraad, 
Hoe 't met de Wind negotie staat?** 
BoYen 't hoofd van den man, die met de beenen kruislings over elkaar, 
aan hunne voeten zit, leest men: 

„'k Zit Actieagtig door den nood. 
Als 'thondjen om een korstjen brood.*' 
Rechts jouwt een man met manteltje om en met zeer langen neus, 
den ia 't midden staande uit en zegt: 

„(Jw hovaardy is krek betaald, 
Qj hebt een lange neus gehaald.*' 
Ben der twee op den grond zittenden, aan deze zijde, verwet hem: 
„De wind heeft eerst uw geld geroofil, 
Nu zit de wind u in het hoofd.'* 
De man met krauwel in de hand, achter het genoemde drietal, dreigt: 
„'k Zal hem met Pluto's gaffel klaauwen. 
Dat hy gelyk een kat zal maauwen, 
Want eertyds ryk, en nu geen brood. 
Dat is tog erger als de dood." 
In den ondersten plaatrand staan in zes r^Jen zestien versregels, waarvan 
de eerste luiden: 

„Wie dat verwaand te hoog wil vliegen, 
Zal 't aller eerst zig zelf bedriegen," enz. 
Qravure br. in-fol , z. n. v. gr. maar door P. Quast Van deze plaat is 
mij slechts één staat bekend. (Muller No. 3002, Stephens No. 1687). 
8623. — 68. ,,De wintgot, uytgebuldert hebbende, laat niet dan ram- 
pen na." 

Opschrift boven een 24-regelig vers, in vier ryen gegraveerd in den 
ondersten plaatrand van een spotpreut op den windhandel en meer be» 
paald, zooals Muller reeds oaugaf, op eenige aanzienlijke amaterdamsche 
fiimüies, die bij dien handel geld verspeelden. De voorstelling is zoo 
onzameuhangend, dat het wel niet anders dan de woordspeling opnamen 
is, die ze deed ontstaan. Op een heuvelachtig terrein, rechts op den 
tweeden* en achtergnroud met boomen bezet, zit links op den voorgrond 

een man te k , het Boofd omwendende schijnt hg „Fay'* (voor foei) 

te zeggen over eigen ongemanierdheid; daar Fay echter de naam is van 
een toen te Amsterdam wonende familie, zal deze daarmede wel z^n 
bedoeld. Naar rechts volgt daarop een heer, die op z\jn knieén liggend een 



Digitized by 



Google 



876 eBOOT TAFKEUL DS& DWAA8HKID 1720 

gat boort in een plank, waarin gegraTeerd is ,/kBoor eel" (fiunilie 
Boreel). In *t midden op den voorgrond zit een heer, met driekanteD hoed 
op en deftig gekleed, op een molensteen, welken hij bikt. Vóór in óea 
■teen leeet men : „'k Bik dat ik zwiet" (fiunilie Bicker van Swieteo). 
Rechts van de laatste figuur een haas, zwaar beladen met akties, waardoor 
het, volgens 'tvers. ,,naauw op zjn Loopers loopen'^kan. Ook deze figuur 
is zeker wel een zinspeling op een persoon^ die Haas of de Haas heette. 
Qeheel rechts ligt een man op eene knie en roept ,.kheb de huyg" 
(Huygens), een tweede persoon, die voor hem staat, blaast hem door een 
pijp een geneesmiddel in de keel. Op den tweeden grond ziet men, geheel 
links, achter een heuvel, de hooMen te voorschijn komen van een ge- 
wapende bende, een eind van deze af staat een man bij wien men leeet 
,/k ben hooft van de Benden*' (fiunilie Hooft). Rechts op den tweedeo 
grond buigt zich een heer uit een reiskoets en braakt papieren, hierbij 
„'k Spuyg Actiet'\ In een exemplaar hier aanwezig, is de naam .,Loten^\ 
(een bekende amsterdamsche naam), in handschrift daarbij gevoegd. 

Midden boven deze voorstelling Jupiter en Merkurius met twee balen 
koopman sgoedereo bij zich op de wolken. Het vers vangt aan: 
,.Nu de Actieramp heeft uytgewoet, 
Ontdekken zich verscheyde plaagen;" enz. 

Gravure langw. kl. infol., z. n. v. gr. Van deze plaat is my slechts 
één staat bekend. (Muller No. 360Sa. N. b. 8.). 

3524. — 69. ,,Floraes Gecks-kap of Af beeldinge van 't wonderlijcke laer 
van 1637 doen d'eene Geck d' ander uytbroeyde, de Luy Rijck sonder 
goet, en Wijs sonder verstant waeren." 

Inschrift midden bovenin de oude spotprent op den Tulpenhandel, die 
in 't geheel niet veranderd is voor den aktiehandel of door verzen daarop 
toegepast De hoUandsche tekst, in acht kolommen onder de plaat ge- 
graveerd, is ook op geea enkele plaats gewijzigd, zoodat, ofschoon ze 
ofBcieel in de „Registers" als tot 't „Groots Tafereel" behoorende is op- 
genomen, nergens uit blijkt dat de plaat speciaal voor dit doel dient. 
Ik acht het daarom onuoodig er hier nog eens een beschrijving van te 
geven daar Muller dat reeds deed onder No. 1756, bij de prenten over 
den Tulpenhandel. Van deze prent is mi} maar één staat bekend. (Muller 
No. 8604. N. b. S.). 

3525. — 70. „Bespiegeling voor de geldzugtige wereld, in 't begin 
op- en ondergang van den actiehandel." 

luschrift boven in een oude zinneprent door veranderingen en door de 
verzen bovenin tot een spotprent op den aktiehandel gemaakt. In 't midden 
der prent zit een man, wiens hoofd door een muntstuk vervangen is, op 
een wereldbol. Zijn rechterhand rust op een geopenden zak met geld, 
waaruit geldstukken vallen, terwijl hij in de linkerhand een geldstuk heeft 



Digitized by 



Google 



1720 



OEOOT TAFARBRL DEE DWAASHEID 377 



met omscbrift: „West actie stuk geslage int iaarl720*'. In den wereldbol, 
blijkens bet kruis dat er op staat, als rijksappel a^ebeeld die een weinig 
naar recbts overhelt, ziet men verschillende gevechten om 't geld, dat 
overal verstrooid ligt. In bet muntstuk, dat in de plaats van het boofil 
staat, is het borstbeeld, naar rechts, a^ebeeld van een oud man met het 
omscbrift: „Een la w-se patecon. of missisipse geld god stuk*". Rechts- 
van de globe liggen een drietal personen aanbiddend voor dien a%od 
geknield, evenals de man op den ezel, onder den wereldbol afgebeeld, de 
handen biddend tot hem opheft. Op den voorgrond onderaan zijn rechts 
een zevental mannen met pijp, potlepel of mes door de muts, bezig ton, 
mand of zak met geld te plunderen; een drietal kabouters z^n geheel 
rechts eveneens met geldstukken bezig. Boven hen ziet men een man met 
een kous op 't hoofd, die een vrouw in weinig decente houding op den 
schoot heeft en door een jood beroofd wordt; links ziet men een 
dergelijk paar in nog minder gepaste houding; zij zijn in gesprek met 
een vrouw, achter wie een tweede, gereed het geld in ontvangst te 
nemen, dat door een kind ontrold wordt aan den liefkozenden man; onder 
deze groep een hond in den pot, een paar zakken met geld en een stok- 
beurs en rechts er van een tafeltje met kan, glas en geld er op. Iets 
lager naar rechts van deze groep worden een man, die reeds in iedere 
hand een groeten boom heeft, door zijn vrouw nog booms op 't hoofd 
gezet, terwijl zij met een heer in gesprek is; onder hen een oude vrouw 
bij een vaatje - achter haar een meisje met een zak ~ en tegenover 
haar een ander oud vrouwtje met een hengelmand — , alle vol geld, dat 
er echter op zijde weder uitvalt. Bovenaan rechts ziet men allerlei 
zieken; links moorden en vechtpartijen om 't geld, 'tverdeelen van den 
buit door man en vrouw en geheel links terechtstellingen van de schuldigen. 

Bovenin deze, door de samen^ifestelde voorstelling moeilijk te beschrijven 
prent is, in vijf rijen, een 46 regelig vers gegraveerd, aanvangende: 
,4Iet heilloos goud, van elk dienstplegtig aangebeden, 
Bedorf reeds eeuwen lang de deugden ; eer en zeden," enz. 

Ouder in de plaat het volgende distichon op één regel: 
„Alwaar de Ziel zig aan de Geldzugt heeft gegeven, 
Daar word de Deug^t, en trouw, en pligt, en wet verdreven." 

Gravure in-plano, z. n. v. gr. (Muller No. 3tf05a. N. b. 8.). 
Van deze prent zijn mij twee staten bekend: 

a de oorspronkelijke plaat, die midden bovenin, in een soort draperie, 
als inschrift ^eefl : „t'zj ionck of oudt wjs of sot, elck bemindt, den 
ronde godt", verschilt o. a. in de volgende onderdeelen van de boven 
beschrevene. 

Het muntstuk, dat in de plaats staat van het hoofd van den man, die 
op den wereldbol zit, heeft hier om het borstbeeld van een gekroond man 
het randschrift: „Phil. IIII D. Q. Hispa. et. Indiarv. rex- 1Ö60." 



Digitized by 



Google 



378 OKOOT TAPERB£L D£& DWAASHEID 17SO 



Het inschrift io de munt, welke de man op den wereldbol in de hand 
heeft, ia hier: „Fardinandus, IL D. G. Rom. im. se. av. 1648.'* 

In de plaats van het tafeltje boven den g«hoomden man staat hier 
een I8-regelig vers, in negen regels gegraveerd, dat aanvangt: 

„Ter liefde vanden ronden godt, Ij ick datmen met my spodt, 

Want men seydt my alle daegh, hoe dat ick twee hoerenen draeg/' 

Onder den hond in den pot bij de minder decente groep links, is hier 
een 8-regelig versje, op vier regels gegraveerd, waarvan de eerste regel is : 

„Wat behoef ick doch te trouwen, want t' onbreeckt my aen geen 

vrouwen". 

Onder het pendant der vorige groep, rechts, een even groot vers, aan- 
vangende : 

„Nooyt verhoop ick te beklage dat ick ging min magdom wagen." 

Onder de afbeelding der terechtstellingen, links boven in de plaat, staat 
ook een 4-regelig versje; dit slaat op de voorstelling van een jongman, 
die een oude vrouw, met veel geld, de hand ten huwelijk reikt, terwijl 
hij een jonge vrouw bij zich heed staan. Dit versje begint: 
„longhmans vrit ghy oude wyuen 
let vooral op gulde schyuen,*'. 

Alleen in de bovenste rij der figuren is, behalve de hier aangegeven 
verauderingeu, verschil te zien. In den hier beschreven oorspronkelijken 
staat, is er n.1., behalve het bovenvermelde inschrift, een 74^regelig vers, 
op S7 regels, in drie kolommen gegraveerd, beginnende naast de terecht 
stellingen en boven den man en de vrouw die den buit doelen. Dit vers, 
dat aanvangt: 

„Ben ick neit {sic) een godt van machten waer is yuers myns ghelyck 

de gausche werelt weet myn ciiichten, niemant ick op aerden wyck,**, 
maakte plaats voor het meer regelmatig gegraveerde van den eerstbe- 
scbreven latereii staat, en daar het oorspronkelijke tusschen en door de 
voorstellingeu heen gegraveerd was, moest dit eerst weggeslepen om het 
nieuwe er in te plaatsen. Boven de terechtstellingen staat een 12-regelig 
vers, op zes regels gegraveerd, beginnende: 

,,Meu noemt ons dief en moordenaers, doch wy sternen martelaers," 
ook dit is verdwenen in den bovenbeschreven staat en daarmede het 
huofd van den op het rad geplantsten misdadiger en de halve galg met 
het daaraan hangende lijk, rechte naast het rad. 

In hoofddeksels en verdere attributen vertoouen de meeste figuren 
bovenaan onderlinge afwijkingen door deze wegkrabberij. 

Het onderschrift der plaat is hier in één regel: 

„Siet hier den Ronden GK>dt, Des werelts liefste vrient. 
Die meest met onrust quelt, Die hem opt meeste Dient.' 

Van deze oorspronkelyke plaat besttiat een kopie, waarvan ik de 
volgende verschillen ter onderscheiding aangeef. 



Digitized by 



Google 



1720 OROOT TAFERBBL DBB DWAA8HBID 379 

8ot 
Het opschrift bovenin de plaat is hier: ,,tzy-ionck-of-oadt-wy8-of*e1ck- 

bemindt denrondegodt*'. 

Het randschrift van de, overigons onveranderde munt, in de hand van 
den man, ia hier: ..Fardinandvs II D Q Romimse av 1648'*. 

In regeel 8 van de eerste kolom van *tvers boven in de plaat staat 
hier j.Weerlts", in de oorspronkelijke prent: ,, Werelts," ; in regel 8 hier 
,.g'heeert d' opper sant,'* dééiT ,,ghe eert als d' opper sandt/'. 

In de tweede kolom heeft regel 7 hier: ,,maeck t jck gonck van leuen,*' 
dtór „maeck ick jonck van leuen, " ; regel 8 : ,,wel in den oorloch" voor 
„wel in oorloogh'*. 

In de derde kolom regel 4 hier „aler** voor ,.aleer"' en .^h®laeyt" 
voor ..ghelaeijdt"; regel 7 „docht" voor „doet*'; in regel 10 is in deze 
prent wel het grootste bewijs dat het een kopie is. de tweede helft van 
dien regel is hier bijna gelijk aan die van regel 11; terwijl zij moest 
luiden: „doet veel sieckten erger maecken,** staat hier: ,,doet veel t' sleutns 
draet af snyt". 

In deze kopie komen rechts verscheiden gedeelten der figuren, die in 
*t origineel de zwarte lijn raken, welke om de geheele plaat getrokken 
is, door dien rand heen; links is dit met het 4-regelig versje onder den 
hond in den pot evenzoo. 

Onderin deze kopie staat, een weinig meer links dan in den vorigen 
staat der oorspronkelijke prent, in plaats van „F. de Wit Excudit.", 
„Carolus Allard Excudit. " (Muller No. 36053. N. b. 8.). 

b de eerstbeschreven staat der prent, zooals die in 't „Groot Tafereel" 
voorkomt 

S526. — 71. „Koning en koningin van de MissisippL'* 

Onderschrift onder de afbeelding van het opperhoofd van een Indianenstam 
met vrouw en kind. Het kind is naakt, man en vrouw hebben een 
gordel van drie rijen vederen boven elkaar om de lenden; hij heeft een 
diadeem van veeren op 't hoofd, een boog en schild op den rug en inde 
linkerhand een wapen? Rechts op den achtergrond zijn een vrouw en 
een kind bezig vuur te stoken onder een rooster, waarop menschelijke 
ledematen liggen te braden. 

Gravure in-fol., z. n. v. gr. (Muller No. 3606. N. b. 8.) Van deze prent 
is mij slechts een staat bekend. De plaat is zeker grooter geweest, daar 
aan beide zijden de plaatrand ontbreekt. 

3527. — 72. „De stervende bubbel -heer in den schoot van Madame 
Compagnie." 

Opschrift in boekdruk boven de voor dit doel pasklaar gemaakte prent, 
hier voren onder No. 3193 beschreven als spotprent op Lodewijk xrv 
onder den titel : , A.l-arm te Versailles," enz. Lodewijk irv, de man die 
op den voorgrond met het hoofd op den schoot een er vrouw ligt, is hier 



Digitized by 



Google 



380 OEOOT TAfKRBEL DBE DWAASHEID 1730 



„MoDiiaar Babbels'', die vrouw lelf is, in plaats van Mevroaw de Msiii- 
tenoD, f^ufvrouw Compagnie". De ratten welke bij de voeten van Lodewijk 
- aan papieren knagen, doch in de oorspronkelijke prent niet verklaard 
worden, doen hier als zinspeling op Rotterdam dienst in het vors. in 
boekdruk, aan weersx^den der plaat Madame de Montespan (S) wordt 
hier ,,de Zuidzé". Madame La Vallière (2) in de oorspronkelijke prent is 
hier een „MissisippiNon** met een patemoeter van ,.Mi8Bisip9a Wind 
•korAlen^*' in de hand. ..De Spinhuys Afgezante*' (8) wordt hier een r,Popje 
van plysier". Op *t papier dat zy in de hand heefl staat nu: ..^actum 
den .... de Zuid Ze zal haast zjn als zy overeen laar geweest heeft^; 
terwyi het tweeregelig versje, dat in H oorspronkelijke langs het papier 
gegraveerd was, er nu recht boven staat en luidt: 
„Ik draag helaas de brieven. 
Die ^t Actie hart doorgrieven." 
Alleen de kursieve woorden z\)n hier veranderd; in 't oorspronkelijke 
staat ,/s Konings'*. 

Zy verschrikt op 't zien van 't „Naberouw" (in de origineele prent 
Philip (5) de kleinzoon van Lodewijk xiv), dat zich de haren uit thoofil 
trekt by het vernemen van den val van ,.de Zuyd", zooals die vermeld 
is op 't papier dat zij in de linkerhand houdt. Boven het hoofd van 
„Naberouw" leest men in plaats van 't vroegere versje nu: 
„'k Heb Franse knevels aangedaan, 
En egter wilt met my niet gaan.** 
Achter het „Popje van plysier" staat een „berooiden Actieheer", vroe- 
ger de Thoulouse (10). Père la Chaise (9), 'skonings biechtvader, die 
men rechts onderin de plaat ziet, een scepter vasthoudende, is hier 
gepromoveerd tot een .^mous**, die met zijn „Paauw- en Slangensta^*' 
(de lischbloem bovenaan den scepter is hier veranderd in een pauwenkop) 
voelt „Of 't hart haast scheid van 't léven af;". De „Prins van Waltis'* 
(7) is hier een huilend „Projecteur," en Berwick (6) een benauwd kijkend 
„Kontramineur,"; „Theesé" (11) is de gepersonifieerde „Armoe", in vtriens 
hoofddoek nu gegraveerd is: „Eind der Actiën". 

De ridderorde op 'skonings borst is hier verdwenen en daarvoor in de 
plaats een gescheurde geldbeurs gekomen waaruit verscheiden geldstuk- 
ken rollen, 't Inschrift in den wereldbol by 's konings rechterhand is 
niet veranderd en evenals in 't origineel: 
„Des Waerelds kruy(s) 
Komt my rechtvaer(dig) tuis". 
Gravure infbl., z. n. v. gr.; de letters Ph. B. (Philip Bouttats), die 
onder in de oorspronkelijke plaat stonden, zgn hier uitgeslepen, maar 
de „B" is toch nog zichtbaar. Van deze prent is my slechts één staat 
bekend, (Muller No. 3607, StephcDS No. 1615) en een kopie, (Muller 
No. 36073, Stephens No, 1616), 't best van de vorige te onderscheiden 



Digitized by 



Google 



1720 



GROOT TAFBBBBL D£B DWAASHEID 



381 



door de inschriften. Rechts yan de hoogst geplaatste mannenkop staat: 
„'k Heb franse knevels aangeedaan 
en egter wilt met my niet gaan". 
Links -van *t zelfde hoofd: 

„Ik draag helaas de brieven 
Die t Actie hart doorgrieven". 
In 't papier, dat de vrouw in de linkerhand omhoog houdt, staat hier: 
„actüm den de Zuyd Ze Zal haast Zyn als Zy over een laar ge- 
weest heeft". 
In den wereldbol is hier gegraveerd: 

„des Weerels Knigs 
komt mij Regtvaardig thu^s*'. 
Van de verzen in boekdruk, terzijde van deze kopie, zag ik drie staten 
waarin o. a. de volgende verschillen: 



Kolom 1 reg. 6 


leyd 


leid 


leyd 


M » ö 


uytterste 


uitterste 


uytterste 


M 12 


plukken 


plu eken 


plukken 


„ 15 


leyd 


leid 


leid 


„ 29 


Terwijl 


Terwyl 


Terwijl 


» 88 


meé 


meê 


meê 


» 89 


scheyd 


scheid 


scheid 


« 41 


Schatten 


schatten 


Schatte 


Kolom 2 reg. 1 


Project 


Project 


Prqjet 


» B 


andere 


and're 


andere 


„ lö 


Haar 


haer 


Haar 


„ 19 


geslagen 


geslagen 


geflagen 


„ 23 


by 


by . 


by' 


. 41 


verschuldig 


verschuldigd 


verschuldigd. 



3581. — 73. „Toverkaart of Geneesmiddel der Wind-breuken vant Zuid 
weet en de uitvaart van Cartouche." 

Inschrift in de eerste van achttien voorstellingen, zes aan zes in drie 
rijen boven elkaar gegraveerd, die door hunne insohriften op den wind- 
handel moeten doelen. Met uitzondering van de beide eerste, de vierde 
en de laatste voorstelling, zijn op deze plaatjes altemaal kermiskunste- 
naars a%ebeeld zijn; alle hebben een volgletter van *tal&bet (A — S) 
en rechts onderaan de aanduiding van een pagina, zoodat ze blikbaar 
voor een boekje z\jn vervaardigd, dat ik echter nooit zag. 

Bovenstaand inschrift is gegraveerd in een vaandel, achter een man, 
schrijlings op een vat zittend, waarop het naamc\jfer RB staat; het vat 
loopt ledig, daar een varken er de kraan uitgetrokken heeft en er mede 
wegloopt. De man op *tvat heeft in de rechterhand een „Spreek hooren" 
en in de linker een kamstok en een schop; op zyn hoed staat een schip; 



Digitized by 



Google 



382 OEOOT TAPBRBKL DES DWAASHEID 1720 

op den achtor^froDd ziet men den utrechtachen domtoren; in deD linker- 
bovenhoek staat nog: .^Myn niewe On-graafljkheid vlied Adams vloek 
en legt, Gelukkig die bezit; zv leerd dit üit het Regt.'* 

In tegeDStelÜDg der overige voorstelliogea is hier een bepaalde be- 
ieekenis aan het plaatje te geven; dat doelt op de mislukte kanaalgraverg 
vau Utrecht naar zee. Gemerkt: ,.VBg: 5/' 

„B" Gemerkt: „Pag: 8/* Een man met scepter in de linkerhand en 
boven wiens hoofd ,.Gripe soleil." staat, grijpt met de rechterhand naar 
kouijoen en ratten, die vóór hem heeoloopen. In den linkerbovenhoek 
een zon. met het volgende versje er naast: 

„My Grjpzon, handgaaw, diend de dag om 'tknyn te vatten^ 
Wie haaaen jaagd by nacht gun ik de droomgoud-schatten." 
f,0*' Gemerkt: ,,Pag: 11.*' Een sterke man die een kunstenmaker aan 
hand en voet optilt en boven zijn hoofd houdt. Op den achtergrond 't hoofd 
en de arm van een toe,schouwer. Rechts van den omhoog gehevene: 
„Klyn Frans Postuur- Mercuurtje, ey! wild mercuur gaan zeggen, 
Dat hy by Pallas, op een niew, weer school ga leggen." 
„D** Gemerkt: ,,Pag: 13. ' Arlekijn, als dame gekleed en gekapt met 
zeer hooge fontange zit voor de toilettafel; aan zijn voeten ligt een 
buitengewoon groote waaier, waarin „Oolom"(bine). Boven zijn hoofd: 
.,'k Verspied u, Harlequin, in Colombines kleed; 
Wie hoflyk momd, sluit deur, stop sleutelgat en spleet" 
.,E'' Gemerkt: ..Pag: 15.'* Scaramouche met tooverlantaam op den mg 
en brandend lantaamtje in de hand. Boven hem: 

„Scarmoes vlamd. met zyn dieve- en tover-nacht-lantaren. 
Op Colombins boutiekje, om wind-breukzalf te gaaren". 
„F" Gemerkt: ,,Pag: 18." Een dame voltigoerend op 't koord; rechts 
onderaan een man met trompet aan den mond, die uitroept: 

„Springje over 't touwetje braaf hoog, schoon achter uit, 
Een Fredrik Hendriks Neef verkiest u tot zyn bruid." 
„G" Gemerkt: „Pag: ^l-** Een sterke man die een bank met de tanden 
omhooghoudt Bovenin : 

„Baas dommekracht ga vry naar 't quikofoud-mynders Land. 
't Geluk bied vaak de herssen-windorcaon de hand." 
„H", Gemerkt: „Pag: 23." Een man met een geleerden hond; rechts 
op den voorgrond een toeschouwer te halverlijve gezien, die den bond 
een speelkaart voorhoudt Bovenin: 

„Kreeg vaak een blaffer in de wind de kaart, 
myn Hond het kaart-tal blaft, en is ze dubbeld waard.'' 
„I", Gemerkt: „Pag: 25." Een beerenleider met dansende .1 beer. 
Boven beiden: 

„Een noorder beer drilt me eer, als een van 't West of Zuyen, 
De Lappen laaten hun van monsters minder bruyen.** 



Digitized by 



Google 



1720 GEOOT TAFBREKL DER DWAASHEID 383 

,.K'\ Gemerkt: „Pag: S9-" ^ kunstenmaker, die als hoofBfig'uur op 
den voorgrond met het rechterbeen rechtstandig omhoog staat, is links 
op den achtergrond afgebeeld gymnastische toeren verrichtende aan een 
hooge stellaadje. rechts ziet men hem met gestrekte beenen en de voeten 
op twee ver uit elkaar staande stoelen. Bovenin: 

,,Wie schrikt, dat ik, een wurm, dus met myn Leden speel, 
Hoogvliegers doen 't wel met hun hoofd, hun beste deel." 
„L", Gemerkt: ,,Pag: 32.'' Een man, met een vlag in iedere hand, op 
't koord dansend. Onder het koord het bovenlijf van een clown? Rechts 
van hem: 

„Ik ben Hoofdwind Cornet in Dwaasheide Redement, 
Al's waerelds wysen sloot ik licht in mjne Tent.*' 
„M" en .,M 2*' Gemerkt: ..Pag: 34." Twee kunstenmakers ; links balan 
ceert de een, op zijn rug liggende, met een stoel; rechts springt er een 
door een brandende ton. Boven den stoel van den eersten: 
„Ik balanceer de stoel, in windlief hebberyen ; 
Weet, zonder 't kussen, my blaaskaakig te beleyen." 
,.N'', Gemerkt: .,P«g: 88." Een man trommelslaande op het koord. 
Onder het koord 't bovenlijf van een ander kunstenmaker met sabel inde 
hand. Bovenin : 

„Op 'tkalfsvels bromgeluid brand los een heyr van Leeuwen, 
Wind-vogels por ik saam voor de Overste der Spreeuwen." 
„O", Gemerkt: ,.Pag: 41." Een op de teenen ronddraaiende dame, 
in iedere hand een degen, waarmede zij onder 't draaien manoeuvreert. 
Boven haar: 

„Natuur maakt my Prinses van de baleine rokken. 
niyn draajend zelf-düel, windpachters moet u lokken." 
,,P", Gemerkt: .,Pag: 44.'* Een man bespeelt de viool welke hij 
boven zijn hoofd houdt, terwijl hij met gestrekte beenen op het koord 
staat. Onder het koord Harlekijn, te halverlij ve. omhoog ziende en met 
een houten sabel in de linkerhand. Bovenin: 

„Ik duisend-konst nar van 't windtent-balet der Fransen 
Schreybeenende op de koord mey hoofdwindbreuk in *t dansen." 
„Q" Gemerkt: ,.Pag: 47." Een vrouw, bij wier rechterhand .,Colom- 
bine" staat, jaagt met den geesel dien zij in de linkerhand heeft, twee 
vechtende hanen uiteen die voor haar staan; links ..Scarmoes." met een 
muts op den kop; rechts .,Arlequin." met een lappendeken tj e over 't lijf 
Boven haar: 

„Twee Platoos menschen, mooy gedekt met vreemde pluimen, 
Door Colombines zweep 't minne-actie-campveld ruimen." 
„R*', Gemerkt: „Pag: BO.*' Een man met balanceerstok van het koord 
omhoog gesprongen; links onderaan hoofd en hand van een helper. 
Boven den springer: 



Digitized by 



Google 



384 GROOT TAPBEEEL DBR DWAASHEID 1720 

„Wie óg V17 willig legt aan banden, heelt yermaak, 
Zo was, in *t Wind-emplooy. *t slaafe willig nacht-gebraak/* 
„8", Gemerkt: „Pag: BS.** Ben heer zit schrijlings op een mortier, 
dat door den duivel: ^.Profeesor Bombariami" met de linkerhand a%e- 
schoten wordt, terwijl hij met de rechter een rad op een stok, als een 
regenscherm boven *t hoofd van den heer houdt, met een rouwlamfer aan 
den hoed, ketens aan de polsen en op iederen schouder een kruk; aan 
xijn rechterhand ontvalt een gescheurde geldbeurs, aan zijn linker een 
pistool en een mes, terwijl men voor den mond van *t mortier een visch- 
haak, schaar, twee sleutels en een priem ziet. In den rechterbenedenhoek 
een hond. Bovenin: 

„Cartouche ryd naar broer laco, 
En roud om neef Bombario." 
Gravure br. in-fol., z. n. v. gr. Van deze prent ken ik slechts één 
staat (Muller No. 8608, Stephens No. 1689). 

852S. — 74. .,Toverkaart of Genees middc! Windbreuk vant Zuid west 
en de Uitva(art) van Cartou(che)*'. 

Inschrift in den linkerbovenhoek van de eerste van n^^en ruiten, drie 
naast, drie boven elkaar. Daar iedere ruit van rechts boven naar links 
onder doorgedeeld is en in iedere helft één voorstelling staat, komen 
er op de negen ruiten achttien afbeeldingen voor. Ze z\)n gemerkt A — 8 
en vertoonen telkens de op de bovenvermelde wijze doorgedeelde linker- 
helften van twee opvolgende ruiten der vorige plaat, met de schuine 
zijden tegen elkaar geteekend. Daar de inschriften dezelfde zijn en 
slechts zeer betrekkelijke waarde hebben voor den aktiehandel, verwgs 
ik hiervoor naar het vorig nommer. 

Ghravure in-fbl, z. n. v. gr. Van deze prent ken ik slechts één staat 
(Muller No. 3609, Stephens No. 1690). 



Digitized by 



Google 



ATLAS VAN STOLK 



KATALOGUS 

DER 

HISTORIE-, SPOT-. EK ZINNEPRENTEN 

BETREKKELIJK 

DE GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND 

VERZAMELD 

DOOU 

A. YAN STOLK Cz. 

GERANGSCHIKT EN BESCHREVEN 

DOOR 

a. YAN RIJN 



VIERDK DEEL — TWEEDE STUK 

IIKT nuooTi: TAKi;itKi:i, i)i;u d\v.\ashi:id 



AMSTERDAM 
KKKDERIK MUl.LKU &^ ('o 

IDUl 



Digiti 



zedby Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



ATLAS VAN STOLK 



KATALOaUS 

DER 

HISTORIE-, SPOT- EN ZINREPRENTEN 

BETREKKELIJK 

DE GESCHIEDENIS VAN NEDERLAND 

VERZAMELD 

DOOR 

A. YAH STOLK Cz. 

Ottd- Majoor- Kommandant van het korps Koninkl^ke 

Scherpachutters van Rotterdam, Officier in de 

orde «on de ESkenkroon, Ridder in 

de Konmkl^ke orde van RaUi 

GERANGSCHIKT EN BESCHREVEN 

DOOR 

a. YAN RUN 

Omaervator der Gemeente-bibUotheek van Rotterdam 

riSEDS DSEL - TWEEDE STUK 
tan emocm tafbbbbi. dbr dwaashiod 



AMSTERDAM 

FREDBRIK MÜLLBR & Co. 

1901 



Digitized by 



Google 



t/<LZJi^ 2.030. Zl 



Digiti 



zedby Google 



VOOBBERICHT. 



Met dit tweede stak yan het vierde deel is de beschrgying 
Tan het Groote Tafereel der Dwaasheid kompleet. Ik 
twgfel er volstrekt niet aan of er zullen nu en dan 
nog nieuwe bizonderheden aan 't licht komen, die de 
onvolkomenheid ook van dit werk doen zien. Vooral 
aangaande de ontwerpers en graveurs der prenten ligt 
nog veel in 't duister. Ook van de blgkbaar froeger 
reeds gegraveerde platen, voor dit doel gewgzigd, is nog 
lang niet alles gezegd. Toch geloof ik dat door verschil- 
lende gegevens de kennis der geschiedenis van dit boek 
een groote schrede vooruit ia gekomen en de herkomst 
van sommige platen onomstootel^k bewezen is. 

Spreekt Oduller van de moeite en den tgd, dien hem het 
vaststeUen der 28 varianten gekost heeft, dat dit aantal 
in dezen katalogos tot 92 geklommen is, zegt omtrent 
'den arbeid, dien ik voor dit zelfde doel er aan besteden 
moest, dunkt mg genoeg. 

Het aantal bgprenten, in deze of andere verzamelingen 
aanwezig en door Muller niet vermeld, bedraagt 29, terwgl 
daart^enover slechts een enkele staat van de door hem 
wd beschrevene, welke ik niet zag. 

Dat ik betrekkelgk zooveel nieuws melden kon, dank 
ik aan veler welwillendheid, waardoor ik een grooter aantal 
exemplaren onderling heb kunnen vergelgken dan Muller 
tgdens zgn beschrgving tot zgn dienst had. Ik breng 
dien dank in 't bizonder aan de Heeren Mr. S. van Qgn, 



Digitized by 



Google 



TI TOOIBIUOHT 

Doidreoht, A. J. Njjland,. Utrecht, R. W. P. de Vries, 
AniBtflordam, Dr. W. G. G. By? anck, J. F. ran Someren, 
Louis D. Petit en F. Vanderhaeghen, bibtiothec^rii der 
kcminklgke, utreehteche, leidache en gentsche bibliotheken 
en aan Mr. S. Maller Fs., archiTarie te Otrecht. 

Daar de Heer J. Tan Stolk As. mg toestond tgdens de 
beschrgTing de Tarianten aan te koopen, die aan de Ter« 
sameling ontbraken, is bgna al het hier beschroTene 
aanweng. De beide exemplaren Tan den heer K. W. P. 
de Vries te Amsterdam leTerden daartoe de belangrgkste 
bgdrage 

Met dit stok Terschgnt tegelgk Deel V Tan den katalogns. 

ROTTBRDAM 1901. G. VAN RIJN. 



Digitized by 



Google 



GROOT TAPEREKL DKR DWAASHBID 8S5 



GROOT TAFKREEL DER DWAASHEID. 
Vervolg: Tekst. 

Was 'teerst miju voornemen de bijprenten onmiddellyk na de platen 
van ,.Het Groote Tafereel der Dwaasheid" te beschrijven, bij nader inzien 
acht ik het beter den tekst van 't werk op de platen te laten volgen ; 
deze toch maakt daarmede een geheel, zooals o. a. blijkt uit het ..Na-berigt." 
dat op b1. 14 van de derde afdeeling van den tekst voorkomt Daar 
leest men: 

,.Curieuse Liefhebbers, voor myn plysier te rade wordende, om inmyn 
Familie tot gedagtenis en waarschouwinge, voor de Nakomelinge, te 
bewaaren alle de Plaaten en Gedigten, &c. tot Beschimping of Spot van 
de Wind- of Actie-Negotie, in dit loopende najaar van 1720 uytgekomen, 
en gepleegt, so hebbe ik de kosten niet ontsien, om se dns te voorschyn 
te brengen, oordeelende dat als men de 4. Brieven aan N. N. geschreven 
die de goedkeuring van de heele Wereld hebben weggedragen, daar by 
doet, een nauwkeurige keuuis van dit bedriegelyke Spel kan zien." 

Be bgprenten daarentegen worden slechts nu en dan in de gebonden 
exemplaren gevonden. 

Zoowel uit het bovenstaande als uit €en vergelijkenden staat der vier 
mij bekende hoofduitgaven van dien tekst (zie blz. 892—401), blijkt dat 
men ook hier in raadselen wandelt 

Wie bracht al de oorspronkelijke stukken bijeen in dien tekst opgenomen ? 
Wie drukte xc? Wie drukte ze na? Wie gaf ze uit? AVaar zijn ze 
uitgekomen en wanneer? Welke is de oorspronkelijke, welke de nadruk? 
'tZyn vragen, die meerendeels nog .onbeantwoord bleven. 

Tuawhen de uitgave van de oorspronkelgke stukken en het drukken 
van dezen kollektieven tekst moet ernatuurlykeeoigen tydzgn verloopen, 
maar *tia zeker niet lang geweest, want telkens ging een gedeelte dat 
het vorige moest aanvullen ter perse, nü met nieuwe, dèn met voort- 
gezette paginatuur ; dit blykt 't duidelijkst uit de tweede en derde afdeeling, 
die, oorspronkelijk uit 82 en 14 b